فتوای تاریخی میرزای شیرازی، عزت مسملین را افزایش داد

گروه فرهنگی خبرگزاری «نسیم»- 24 اردیبهشت سالروز لغو امتیاز تنباکو به سبب فتوای تاریخی میرزای شیرازی است. برای بررسی ابعاد مختلف این قرارداد و اثرات لغو آن در ایران و جهان اسلام به گفتگو با حجت الاسلام مهدی ابوطالبی عضو هیأت علمی موسسه امام خمینی(ره) پرداختیم. آنچه از نظر می گذرانید مشروح این گفتگو است.

• دوره قاجار، دوره نفوذ بیگانگان بود

نسیم: وضعیت ایران در دوره قاجار چگونه بود و چرا ما شاهد بسته شدن قراردادهای اقتصادی ننگ آور بسیاری در این دوره بودیم؟

ابوطالبی: دوره قاجار دوره ایی بود که دو کشور به ویژه روس و انگلیس در ایران نفوذ زیادی داشتند؛ در دوران معاصر با حجمه غربی ها به کشورهای شرقی به ویژه کشورهای مسلمان مواجه هستیم؛ این حجمه ها در ابتدا بعد نظامی داشت همانندحمله ناپلئون به مصر یا حمله روس ها به ایران.

همواره تلاش می شد در قالب نظامی این کشورها را اشغال کنند و از منابع آن ها بهره مند شوند به ویژه به دلیل صنعتی شدن، نیاز به بهره برداری از مواد خام و نیروی کار ارزان و فروش محصولات داشتند و لذا سعی در اشغال این کشورها داشتند؛ اشغال هند توسط انگلیسی ها، حمله روس ها به ایران، حمله ناپلئون به مصر و...از جمله این حملات بود.

در اثر حمله روس ها به ایران با شکستی که اتفاق افتاد بخش هایی از ایران به روسیه ملحق شد، بعد از حجمه نظامی به دنبال حجمه اقتصادی افتادند؛ حجمه اقتصادی به این شکل بود که با شناسایی شخصیت های سیاسی که از نظر فکری و گرایش به آن ها نزدیک بودند، یا به شکل جاسوسی افراد سیاسی را با دادن پول در جبهه خود می آوردند تا قراردادهایی را ببندند.

به این دلیل که در این دوره غرب به پیشرفت هایی از قبیل راه آهن، تلگراف، سیستم های پستی، سیستم های گمرکی و... رسیده بود و این پیشرفت ها در مناطقی نظیر ایران وجود نداشت، قراردادهایی مبنی بر دادن و راه اندازی این سیستم های نوین می بستند و در ازای آن پولی دریافت می کردند.

• عمده قراردادهای دوره قاجار بسیار بسیار ظالمانه است

منتها عمده این قراردادها بسیار بسیار ظالمانه است؛ به طور مثال قراردادی چون قرارداد رویترز بسته شده بود که به مدت 70 سال حق استفاده از منابع زیرزمینی و رو زمینی به رویترز داده شده بود؛ درآمدهای دیگری در ازای خط راه آهن و سیستم تلگراف واگذار شده بود؛ این قراردادها ظالمانه بود ولیکن در ظاهر قرارداد بود.

• در بیشتر قراردادهای دوره قاجار طرف ایرانی عموما رجال سیاسی خائن بودند

در این قراردادها طرف قرارداد ایرانی عموما فرد خائن، پول گرفته، انگیلوفیل یا روسوفیل بودند و در نتیجه قراردادهایی ظالمانه بسته می شد که منافع اصلی در جیب غربی ها می رفت؛ عمدتا این مدل امتیازها در آن دوره با رجال سیاسی ایران بسته می شد.

نسیم: این رجال سیاسی که به عنوان طرف ایرانی در قراردادها حاضر می شدند بیشترین منفعت را به جیب شخصی خود می بردند؟

ابوطالبی: منفعت شخصی بود؛ به طور مثال وامی به شاه داده می شد یا آن شخص رشوه ‌ی می گرفت همانند میرزا ملکم خان یا میرزا حسین خان سپهسالار که در قرارداد رویترز مبلغ زیادی رشوه دریافت کرد ولیکن سود اصلی در جیب غربی ها می رفت.

• ملاعلی کنی جلوی انعقاد قرارداد رویترز را گرفت

اگر ملا علی کنی جلوی قرارداد رویترز را نمی گرفت، حق استفاده از تمام منابع ایران با استثنائات جزیی به مدت 70 سال به انگلیسی ها داده می شد که در ازای آن یک راه آهن و سیستم تلگراف و گمرک به ما داده شده بود؛ داده با گرفته قابل قیاس نبود.

نسیم: کمی از جزئیات قرارداد توتون و تنباکو برای ما بگویید.

ابوطالبی: شاید بتوان گفت بعد از رویترز یکی از بدترین قراردادها همین قرارداد تنباکو بود. قرارداد تنباکو بین ایران و تالبوت که صاحب شرکت رژی بود بسته شد؛ که طی آن حق خرید و فروش هر گونه توتون و تنباکو در ایران به این شرکت داده شود و انحصاری نیز بود و در ازای آن این شرکت، سود سالانه پانزده هزار لیره و سه چهارم سود سالیانه به ایران پرداخت کند.

• یکی از مشکلات قرارداد تنباکو انحصاری بودن آن بود

این قرارداد بسته شد هر چند مشکلاتی داشت؛ اولین مشکل این قرارداد انحصاری بودن آن بود، یعنی مردم باید توتون و تنباکو خود را فقط به این شرکت انگلیسی می فروختند و این امر محدودیت های فراوانی برای مردم ایجاد می کرد؛ نکته مهم در این قرارداد این بود که همین قرارداد همان زمان با کشور عثمانی بسته شده بود و روزنامه اختر در آن زمان این مطلب را فاش کرد.

• انگلیس ها قرارداد تنباکو با عثمانی را 40 برابر قرارداد تنباکو با ایران بسته بودند

قرارداد با کشور عثمانی در ازای سالانه 700 هزار لیره و چهار پنجم سود بسته شده بود که بیش از چهل برابر قراردادی بود که قرار بود با انگلیسی ها منعقد شود؛ این چهل برابر همانند این بود که اکنون دو خانه صد متری داشته باشید که دویست میلیون ارزش داشته باشند و شما یکی از این آپارتمان ها را دویست میلیون بفروشید و دیگری را به قیمت پنج میلیون بفروشید.

به عبارت دیگر قرارداد با انگلیس با قیمت بسیار پایین حتی زیر قیمت منعقد می شد؛ قرارداد تنباکو مشکلات اقتصادی، فرهنگی و... بسیاری داشت.

نسیم: غالبا نوع مواجهه روحانیت و علما با ریز و درشت این قراردادهای استعماری چگونه بود؟

ابوطالبی: مواجهه روحانیت معمولا زمانی بود که از قراردادها و ماهیت آن ها مطلع می شدند و جلوی انعقاد قرارداد را می گرفتند؛ به طور مثال قرارداد رویترز را ملا علی کنی لغو کرد و قرارداد تنباکو و دیگر قراردادها نیز از این جمله بود.

روحانیون اگر از قراردادی و ماهیت آن مطلع می شدند جلوی انعقاد آن را می گرفتند و مصداق آن جمله آقای شریعتی است که می گوید تمام قراردادهای استعماری بدون استثنا توسط افراد تحصیل کرده غرب بسته شده است؛ هیچ قراردادی نمی بینید که امضای روشنفکر غرب گرا زیر آن نباشد؛ متاسفانه به اسم پیشرفت کشور و تجدد همانند قرارداد رویترز منابع کشور را ارزان به غربی ها می فروختند. بدون استثنا هر قراردادی که ببینید یک منورالفکر داخلی عاقد آن قرارداد است.

نسیم: با توجه به برخورد علما و روحانیون با قراردادها آیا باز هم چنین قراردادهایی بسته شد؟

ابوطالبی: در قرارداد توتون و تنباکو امتیازهای دیگری نیز بود؛ و بعد از این قرارداد قراردادهای دیگری با حد و حدودهای مختلف بسته شد، امتیاز بانک شاهی، امتیاز بانک به روسیه، کشتیرانی در خلیج فارس و... نیز وجود داشت؛ نوع قراردادها برخی مواقع همانند این قراردادها و تا این حد بد نبود ولیکن این گونه روابط تا اواخر قاجار کم و بیش وجود داشت.

قرارداد سال 1919 وثوق الدوله که در دوره احمد شاه بسته شد، بسیار وحشتناک بود و تقریبا ایران را مستعمره انگلیس می کرد و اختیارات مالی و نظامی ایران را به انگلیس می سپرد که آن نیز با مخالفت علما و مردم و حتی خود احمد شاه منحل شد.

• یکی از مهم ترین پبامدهای نهضت تحریم تنباکو، بحث تحریم کالاهای خارجی بود

نسیم: آیا نوع برخورد علما بر رفتار طرف های غیر ایرانی در بستن قراردادها تاثیر داشت؟

ابوطالبی: قطعا؛ بعد از آن دوره قراردادها کمتر شد چرا که اکثر این قراردادها برای دوره ناصرالدین شاه است؛ بعد از دوره ناصرالدین شاه قراردادها بسیار اندک می شود، به عبارت دیگر بعد از قرارداد تنباکو یکی از مهم ترین پبامدهای نهضت تحریم تنباکو، بحث تحریم کالاهای خارجی بود که شکل گرفت.

نهضتی به راه افتاد که علما در باب تحریم کالاهای خارجی و تقویت و توسعه اقتصاد داخلی حرکت های بزرگی انجام دادند؛ شرکت اسلامیه اصفهان برای استفاده از کالاهای ایرانی تاسیس شد؛ در جهت تشویق مردم به خرید کالای داخلی و عدم استفاده از کالاهای خارجی اعلامیه های متعدد و تلاش های بسیاری در این زمینه اتفاق افتاد و این امور بعد از نهضت تحریم بود.

در جلسات سفرای کشورهای خارجی در همان دوره تنباکو که حکم میرزا صادر شد و در کشاکش دعوای ملت و حکومت است، سفیر روس اذعان می کند این عمل خطرناک است و "اگر کل کالاهای خارجی را تحریم کنند، ما باید چه کنیم یا اگر حکم قتل خارجی ها را در ایران بدهند ما چه کنیم"؛ به عبارت دیگر احساس خطر را از همان زمان کردند البته در حوزه تحریم کالاهای خارجی اتفاق خوبی افتاد.

• علما حرکت اجتماعی گسترده ای در تحریم کالای خارجی و استفاده از کالای داخلی ایجاد کردند

در حقیقت علما و روحانیون نمی توانستند توان اقتصادی ایران را تکمیل کنند ولیکن حرکت اجتماعی گسترده ای در تحریم کالای خارجی و استفاده از کالای داخلی اتفاق افتاد؛ این که حکومت بتواند تا چه میزان کالای داخلی تولید کند بحث دیگری است؛ عرصه فرهنگی که امروز ما با آن مشکل داریم، فرهنگ پرهیز از کالاهای خارجی و توجه به کالای داخلی در آن زمان گسترده به راه افتاد.

یک نمونه تاسیس شرکت اسلامیه اصفهان بود که با حمایت آقا نجفی اصفهانی و آقا نورالله توسط بازاری ها راه اندازی شد؛ اکثر علمای بزرگ نجف همانند آخوند خراسانی و... با اعلامیه توصیه به خرید پارچه از این شرکت کردند؛ این شرکت در اکثر شهرهای بزرگ دنیا همانند پاریس، بمبئی، کلکته، روسیه، لندن، استانبول و ... شعبه زد و بسیار موفق بود.

• در اثر فتوای تاریخی میرزا و لغو امتیاز تنباکو عزت مسلمانان در دنیا افزایش یافت

نسیم: از دیگر اثرات لغو امتیاز توتون و تنباکو به چه مواردی می توان اشاره کرد؟

ابوطالبی: در نوشته های تاریخی آن زمان دو اثر ذکر شده است؛ یک اثر در نامه های تشکر آمیزی که خطاب به میرزای شیرازی توسط مردم، علما و اقشار مختلف جامعه نوشته شد، این است که این قرارداد با حکم شرعی توسط میرزا لغو شد بحث توجه تاثیرات سیاسی-اجتماعی دین مهم بود و در این فضا اثرگذاشت.

عزت مسلمانان در دنیا افزایش یافت؛ نامه ایی از ایرانیان خارج از کشور خطاب به میرزای شیرازی موجود است که این فتوای شما ما را در دنیا سربلند کرد که توانستیم با یک فتوای مرجع در مقابل انگلیسی ها بایستیم و این امر سبب گسترش روحیه اسلام گرایی و توجه به دین و افزایش قدرت روحی -روانی مسلمانان در دنیا و عزت مسلمین شد.

تاثر دوم حرکت علما در مبارزه با کالاهای خارجی بود؛ اعلامیه ای از ده الی دوازده تن از علما موجود است که در آن صریحا اعلام کردند از این پس پارچه و لباس ایرانی استفاده می کنیم، بر سر امواتی که پارچه کفن آن ها از پارچه خارجی باشد، نماز نمی خوانیم.

اسناد حقوقی که در آن زمان علما صادر می کردند، چه اسناد ملکی و چه اسناد ازدواج و طلاق، را فقط بر روی کاغذهای ایرانی می نوشتند؛ تلاش می شد از نظر تغذیه تنها از یک نوع خورشت استفاده شود و در مهمانی هایی که دو نوع خورشت باشد شرکت نمی کنیم؛ با اهل وافور و منقل و افراد معتاد رفت و آمد نمی کنیم؛ مشابه این گونه اعلامیه ها از سوی علما بسیار است.

• از دوران صفویه مهم ترین رکن تاثبر گذار در تحولات ایران ولایت است

نسیم: شرایط اجتماعی و وضعیت جامعه ای که ایران در زمان لغو امتیاز تنباکو داشت به چه صورت بود؟

ابوطالبی: اساسا از بعد از صفویه که تشیع در ایران به صورت کمی و کیفی غالب شد و به تعبیر بسیاری از نویسندگان داخلی و خارجی تشیع جزئی از هویت ملی ایرانیان شد، همه تحولات سیاسی بدون استثنا همانند نهضت تنباکو، ملی شدن نفت، انقلاب اسلامی و... مهم ترین و اساسی ترین رکن تاثیر گذار در آن ها عنصر ولایت که در حقیقت وجه تمایز شیعه و سنی است، بود.

عنصر ولایت دو جلوه پیدا کرده است؛ یک جلوه ولایت و محبت به اهل بیت ومعصومین که در قالب مراسم های مذهبی تجلی می یابد و مبدا یا اوج اکثر نهضت های مهم همانند مشروطه، تنباکو، انقلاب اسلامی و... از محرم و صفر است؛ تاثیر مجالس در این حرکت ها و برنامه است.

جلوه ی دیگر ولایتی است که در قالب ولایت فقیه به عنوان نائب امام زمان (عج) که در حقیقت همان ولایت اهل بیت در حد تشریحی در عصر غیبت به فقها رسیده است، به طور پررنگ و جدی اثرگذار است.

در جنگ های ایران و روس با فتوای جهاد علما و با تصریح این که ولایت داریم فتوای جهاد می دهیم، مردم به حدی وارد صحنه های جنگ می شوند که در طی دو الی سه هفته روس ها را از ایران خارج می کنند؛ متاسفانه عدم تدبیر فرماندهان جنگی باعث شکست ایران می شود.

• مردم معتقد بودند میرزای شیرازی نائب امام زمان (عج) بوده و حرف وی سخن امام زمان (عج) است

در نهضت تنباکو فتوای میرزای شیرازی که تنباکوی حلال خدا را حرام اعلام می کند؛ برخی مواقع علما امر حرامی را می گویند استفاده نکنید و برخی مواقع علما می‌گویند تنباکویی که تا کنون حلال بود از این پس حرام است؛ این امر باید پذیرشی داشته باشد و آن پذیرش همین رابطه ی ولایی است چرا که مردم معتقدند میرزای شیرازی نائب امام زمان (عج) است و حرف وی سخن امام زمان (عج) است، این تبعیت شکل می گیرد.

• مراجع تقلید دوره قاجار: حکم حرمت تنباکوی میرزا برای تمام مسلمانان اعم از مجتهدین، مقلدین و مراجع واجب است

حتی این تبعیت را از مراجع و مجتهدین دیگر نیز داریم که در همان دوره وقتی میرزا فتوا داد، مردم از مراجع تقلید خود فتوا را جویا شدند و مراجع اذعان داشتند میرزا فتوا نداده است بلکه حکم داده است و این حکم برای تمام مسلمانان از جمله مجتهدین، مقلدین و مراجع است.

رابطه ولایی بین مردم و مجتهدین و ولایتی که برای فقیه قائل بودند سبب شد همه تبعیت کنند؛ عرق خور عرق می خورد ولیکن تنباکو را مصرف نمی کرد، وقتی از وی در خصوص علت این مسئله پرسیدند پاسخ داد چون میرزا حکم داده است مصرف تنباکو در حکم محاربه با امام زمان (عج) است؛ این عرق خور اذعان داشت عرق را می خورم ولیکن بعد توبه می کنم و جنگ با امام زمان (عج) شوخی نیست و من آدم جنگیدن با امام زمان (عج) نیستم.

برای پذیرش حکم میرزا باید آن رابطه ولایی شکل گرفته باشد؛ این پذیرش در مشروطه، فتاوای علما ستارخان و باقر خان و مردم را به صحنه ی مشروطه کشانید؛ در نهضت نفت، انقلاب اسلامی و... نیز چنین بود؛ بستر شیعی و ولایی جامعه چنین حرکت هایی را شکل می دهد.

• بسیاری معتقدند که حکم حرمت تنباکو از امام زمان (عج) به میرزا رسیده است

نسیم: البته به نظر می رسد حکم میرزا هم خالی از امدادهای غیبی نبوده و حکم عادی به حساب نمی آید.

ابوطالبی: بله: نقلی از مرحوم آیت الله حائری فرزند حاج عبدالکریم حائری موسس حوزه، وجود دارد که میرزا برای صدور حکم در سامرا به امام زمان (عج) متوسل شد؛ آیت الله حائری اذعان دارد وقتی میرزای شیرازی از سرداب بیرون آمد گفت: "ندایی شنیدم که گفت استعمال توتون و تنباکو در حکم محاربه با امام زمان (عج) است".

بسیاری معتقدند که این حکم را میرزا به شکل الهام از امام زمان (عج) به وی رسیده است و لذا شاید یکی از دلایل آثار عظیم این حکم این امر باشد.

گفتگو: فاطمه مقدمی