مهرزاد دانش: "آخرین روزهای زمستان" موج نوی سینمای مستند جنگ است

به گزارش «نسیم»، در یکصد و بیست و چهارمین برنامه سینماتک خانه هنرمندان ایران و در دومین روز از هفته فیلم دفاع مقدس که در خانه هنرمندان ایران برگزار می‌شود، سه‌شنبه 31 شهریور فیلم مستند «آخرین روزهای زمستان» ساخته محمدحسین مهدویان در تالار استاد ناصری خانه هنرمندان ایران به روی پرده رفت. در ادامه نیز مهرزاد دانش و علی علایی به نقد و بررسی فیلم پرداختند.

در ابتدای این نشست علایی «آخرین روزهای زمستان» را اثری ارزشمند توصیف کرد و گفت: کار فنی فیلم بسیار دشوار و پر زحمت بوده و یکی از دلایل آن، بازسازی‌های صورت گرفته در فیلم است. ضمن اینکه کار پژوهش فیلم نیز به خوبی انجام گرفته است. شهید باقری یکی از نوابغ جنگ 8 ساله به شمار می‌رود، در حالی که شاید بسیاری از مردم حتی از نام واقعی او و دلیل تغییر نامش آگاهی نداشته باشند و این امر جای تاسف دارد. خوشحالیم که سینمای مستند ایران رو به پیشرفت است و چنین فیلم‌های خوبی در آن ساخته می‌شود. در ادامه مهرزاد دانش ضمن ادای احترام به روح شهدای جنگ تحمیلی گفت: جنگ 8 ساله جدا از تمام تاثیراتش، در عرصه تولیدات سینمایی و تلویزیونی موجب بروز خلاقیت‌هایی شد که در چند موج قابل دسته‌بندی هستند. شاخص‌ترین این آثار، مجموعه روایت فتح است؛ در این مجموعه شاهد رویکردی مکاشفه‌گر و حال و هوایی عرفانی هستیم و این مولفه‌ها در نریشن، تصویرپردازی و.. این مجموعه به‌وضوح دیده می‌شود. در سال‌های پس از جنگ، فیلمسازان دیگری نیز به مستندسازان جنگ افزوده شدند؛ به‌عنوان مثال رضا برجی را داریم که علاوه بر جنگ تحمیلی، به جنگ در سایر نقاط دنیا مانند بوسنی و هرزگوین، افغانستان و.. توجه کرده و کوشیده نگاهی مبتنی بر وقایع جنگی و رویکردی کنش‌مدارانه داشته باشد. یا فیلمسازی هم‌چون محمدعلی خالی که روی بحث‌های انسانی متمرکز است و رویکردی انسان‌مدارانه در پیش می‌گیرد. این منتقد سینمایی ادامه داد: در این میان محمدحسین مهدویان موج جدیدی از سینمای مستند جنگی را پدید آورده که می‌توان آن را داکیودرام نامید. او با افزودن عناصر داستانی و دراماتیک به مستند جنگ، دست به کاری زده که پیش از این در فیلم‌های مستند جنگی ایران ندیده‌ایم. ترجمان داده‌های مستند طبق چارچوب سینمای داستانی و دست پیدا کردن به منحنی دراماتیک در فیلم، کار بسیار دشوار و ارزشمندی است. آنچه بر این دشواری‌ها افزوده، بازسازی‌های صورت گرفته در فیلم است که شگفت‌انگیز می‌نماید. تنها عنصر مستندی که در این فیلم وجود دارد، صداست. صحنه‌آرایی‌های مربوط به دوران پیش و پس از انقلاب، شخصیت‌ها، کنش‌های آنها و.. همگی بازسازی شده که کار بسیار سختی به‌شمار می‌آید. همین دشواریِ بازسازی نشانه‌های هویتی دهه اول انقلاب است که باعث می‌شود بسیاری از فیلمسازان ما به سمت ساخت فیلم در مورد آن دوره حرکت نکنند. شباهت چهره بازیگران فیلم با شهید باقری، شهید همت و.. هم بسیار شگفت‌انگیز بود و در واقع زحمتی که برای ساخت این فیلم کشیده شده در جای‌جای سکانس‌ها قابل مشاهده است. وی افزود: علاوه بر تزریق عناصر داستانی به یک واقعه مستند که در این فیلم به خوبی اتفاق افتاده است، شاهد نکات ظریفی در فیلم هستیم که بر صمیمیت آن اضافه کرده است. فیلم آغازی درخشان دارد؛ در یک صحنه ملتهب از فیلم شهید باقری در حال گفتگو با شهید متوسلیان است که گوشی بی‌سیم را بالا نگه داشته تا از این طریق شهید باقری را متوجه وضعیت واقعی اطراف خود بکند. این صحنه آغازین، به‌خوبی کنجکاوی بیننده را برانگیخته و او را تا انتها پای فیلم نگه می‌دارد. بازی‌های خیلی خوب بازیگران به اضافه پیش‌زمینه قاب که به‌دقت انتخاب شده، از دیگران محاسن این فیلم است. این نحوه قاب‌بندی باعث می‌شود مرکز ثقلی به دوربین داده شود که فضای مستندگونه را به بیننده منتقل کند. علاوه بر این، زیبایی بصری و میزانسنیک به متن داده است. در واقع تصویربرداری هوشمندانه و به‌شکلی انجام شده که بیننده حس نمی‌کند تصاویر بازسازی شده‌اند. دانش در پاسخ به سوال یکی از تماشاگران در خصوص نقش ارتش در این فیلم گفت: این پرسش پیش‌تر نیز در خصوص این فیلم مطرح شده است و پاسخ دقیق‌تر آن را باید از زبان کارگردان فیلم شنید. اما شاید با مسامحه بتوان گفت از آنجایی که قهرمان فیلم شهید باقری است، بنابراین همه چیز از زاویه دید او و اطرافیانش روایت می‌شود. این مستند در مورد کل جنگ 8 ساله یا حتی عملیات‌های مختلف نیست، بلکه محوریت به حسن باقری و حضور او در فضاهای جنگی داده شده است. در بخش دیگری از این نشست علایی به عملیات آزادسازی خرمشهر اشاره کرد و گفت: سینمای ما در خصوص فتح خرمشهر بسیار کم‌کار بوده و عجیب است که در مورد سقوط خرمشهر 6 فیلم ساخته شده اما در مورد آزادسازی خرمشهر فیلمی نداریم. خرمشهر بغضی در گلوی مردم بود که در روز آزادسازی ترکید. یکی از ویژگی‌های مثبت «آخرین روزهای زمستان» این است که در لابه‌لای تصاویر بازسازی شده و در کنار پرداختن به زندگی شهید باقری، تصاویری مستند از روز آزادسازی خرمشهر و تسلیم شدن نیروهای عراقی نیز نمایش داده شده است. وی افزود: شیوه به تصویر کشیده شدن ارتش در فیلم‌های ژانر جنگ، اتفاقی به نظر نمی‌رسد. به نظر من در این میان به نیروهای ارتش که در این حماسه‌ها نقش فراوانی داشته‌اند، ظلم می‌شود. ما فیلمی مانند «در مسلخ عشق» ساخته کمال تبریزی را داریم که در آن ارتش ذلیل و مقصر نشان داده می‌شود. این فیلم اگرچه به دلیل مخالفت ارتش به نمایش در نیامد اما سنگ بنای چنین نگاهی به ارتش در سینما بود. نیروهای هوانیروز ارتش در جنگ رشادت‌های فراوانی داشتند، اما حتی یک فیلم در مورد آنها ساخته نشده است. در این میان متاسفانه خود ارتش و معاونت فرهنگی آن نیز برخوردی منفعلانه با این قضیه دارند. چنین رویکردهایی باعث می شود فیلم‌های ژانر دفاع مقدس دچار ریزش تماشاگر شوند و بنابراین، ضرورت آسیب‌شناسی این رویکردها به‌شدت احساس می‌شود.