مدیرکل سازمان انتقال خون تهران: در شاخص اهدای خون، رتبه برتر منطقه را داریم

" اهدای خون اهدای زندگی است" همه بارها این جمله را بر روی تابلوهای نصب شده در جای جای شهرمان دیده‌ایم. به مناسبت قرار گرفتن در هفته "اهدای خون" به سراغ رئیس سازمان انتقال خون تهران، فاطمه نادعلی رفتیم و با ایشان در رابطه با روند عملیات اهدای خون و استفاده از فرآورده‌های خونی مصاحبه‌ای داشتیم. متن این گفتگو به شرح زیر است :

* نسیم: تیم‌های انتقال خون شامل چه افرادی هستند؟

در تیم‌های انتقال‌های خون تخصص‌‌های زیادی لازم است. پزشک مشاورکننده برای فرد خون دهنده (donor) ، متخصصان رشته‌های علوم آزمایشگاهی و افرادی نیز برای بخش تدارکات از جمله افراد تشکیل دهنده تیم انتقال خون هستند .

* نسیم: چه شرایطی برای دریافت خون از طرف فرد اهداگر باید لحاظ شود؟

در کل برای اهدای خون دو هدف را دنبال می‌کنیم اولین هدف این است که فرد اهداکننده نباید به واسطه دادن خون دچار آسیبی شود به این ترتیب که اگر پزشک طبق دستورالعمل جهانی مشاوره‌ای با فرد اهدا کننده خواهد داشت و اگر به این تشخیص برسد که فرد شرایط لازم را برای دادن خون را ندارد، اجازه اهدای خون را به آن شخص نخواهد داد .

برای اهدای خون دستورالعمل جهانی وجود دارد که نسبتا نیز دستوالعمل سختی است در ایران به این دستورالعمل جهانی مواردی نیز افزوده شده است، طبق این دستورالعمل عده‌ای از بیماران دارای معافیت دائمی و عده‌ای نیز دارای معافیت موقتی هستند .

به طور مثال فردی که حجامت کرده است تا یک سال نمی‌تواند خون بدهد و دلیلش هم این است که ممکن است خون این فرد آلوده شده باشد از موارد دیگری که فرد نمی‌تواند خون بدهد زمانی است که به تازگی به دندانپزشک مراجعه کرده باشد .

هدف دیگر از این پرسش‌ها و مشاوره‌ قبل از اهدای خون به دلیل حفظ سلامتی فردی است که این خون به آن منتقل خواهد شد تا به این طریق بیماری به آن انتقال داده نشود .

* نسیم: پس از این‌ که از فرد خون گرفته شد، این خون اهدا شده چه سیری را طی خواهد کرد؟

وقتی فرد خون خود را اهدا کرد این خون با روش‌ها و کیت‌های بسیار حساس که حتی ممکن است مثبت کاذب هم داشته باشیم مورد آزمایش قرار می‌گیرند ما ترجیح می‌دهیم که مثبت کاذب داشته باشیم اما هیچ مورد بیماری را از دست ندهیم و به این ترتیب خون‌های مشکل‌دار از رده خارج می‌شوند و خون سالم بر اساس شواهد آزمایشگاهی در اختیار فرد نیازمند قرار می‌گیرد .

* نسیم: آیا با وجود تمامی این آزمایشات صورت گرفته بازهم ممکن است خطایی در آزمایشات صورت بگیرد؟

بله، اگرچه ما تمامی مراحل آزمایشگاهی را به طور دقیق کنترل می‌کنیم اما در هرحال در هر آزمایش ممکن است خطای آزمایشگاهی وجود داشته باشد و یا ممکن است که بیماری خود را نشان ندهد مثلا در بیماری ایدز در دوره پنجره فرد ویروس را در بدن خود دارد اما این ویروس به وسیله آزمایش قابل تشخیص نیست و این دوره ممکن است سال‌ها نیز طول بکشد .

ما با فرد مشاوره می‌کنیم و اطلاعاتی از رفتارهای جنسی پرخطر هم به ما نمی‌دهد خون هم از این فرد می‌گیریم آزمایش هم بر روی آن انجام می‌شود اما چون در مرحله "پنجره" قرار دارد آلودگی را نشان نمی‌دهد و این انتقال خون برای فرد گیرنده خون خطرناک خواهد بود .

دوره پنجره، زمانی است که ویروس در بدن فرد وجود دارد ولی هنوز آنتی‌بادی به اندازه کافی ترشح نشده است که ما بتوانیم در آزمایشگاه این ویروس را شناسایی بکنیم. در این زمان است که هرچه رفتارهای پر خطر اجتماعی از جمله اعتیاد هم بیشتر باشد خطر ابتلا و انتقال بیماری نیز به تبع آنها بیشتر خواهد شد .

با تمام پیشگیری‌های لازم و دقت کافی اما باز هم در تمامی دنیا و حتی در پیشرفته‌ترین کشورها درصد بسیار کمی ایجاد بیماری به وسیله انتقال خون وجود دارد به همین دلیل است که توصیه می ‎ شود تا بیماری واقعا به خون و فرآورده‌های آن نیاز جدی ندارد، حتی‌الامکان از انتقال خون به آن فرد جلوگیری شود مگر این‌که فرد نیاز مبرم داشته باشد .

* نسیم: چه فرآورده‌هایی از خون اهدا شده به دست می‌آید؟

در سطح شهر تهران 16 مرکز خون‌گیری داریم که در مناطق مختلف مستقر هستند و یک مرکز اهدای خون و فرآورده‌های خون داریم که در این مرکز تمامی خون‌هایی که در تهران گرفته می‌شود در حداقل زمان و با حداکثر سرعت ممکن، به این انتقال خون تهران داده شده و ثبت می‌شود .

لوله‌های آزمایش برای آزمایشات سلامتی خون به آزمایشگاه برده می‌شود و طبق استانداردها این آزمایش‌ها صورت می‌گیرد و کیسه خون نیز برای بخش فرآورده‌ها برده می‌شود در بخش فرآورده‌ها از این خون چند فرآورده گرفته می‌شود که گلبول‌های قرمز، پلاکت و پلاسما حداقل سه فرآورده‌ای هستند که از این کیسه خون تهیه خواهند شد .

طول عمر و درجه نگهداری فرآورده‌های تهیه شده از خون و موارد استفاده آنها بسیار متفاوت است و می‌توان گفت مصرف خون کامل بسیار کم صورت می‌گیرد، گلبول قرمز 35 روز، پلاکت سه روز و پلاسما را در درجه منهای 30 درجه تا یک سال می‌توان نگهداری کرد .

بعضی از افراد گلبول قرمز را شسته شده می‌گیرند و برخی نیز به صورت اشعه دیده این گلبول‌های قرمز را دریافت می‌کنند و برخی نیز ساده، گلبول قرمز به کسانی داده می‌شود که هموگلوبین کم داشته و کم خونی جدی دارند، پلاکت به کسانی که به هر دلیلی پلاکت خونشان پایین است و فرد ممکن است دچار خونریزی شود داده می‌شود، پلاسما نیز در بیماری‌های زیادی از جمله بیماری‌های خون‌ریزی دهنده منتقل می‌شود .

* نسیم: ایران در زمینه بحث انتقال خون نسبت به دیگر کشورها در چه وضعیتی قرار دارد؟

طبق گزارشات، کشورمان در بحث انتقال خون در منطقه دارای رتبه برتر است و سالانه در ایران معادل دو میلیون و 100 هزار اهدای خون داریم که از این تعداد 340 تا 360 هزار مورد به انتقال خون استان تهران اختصاص دارد. در انتقال خون استان تهران یک دهم پرسنل را در اختیار داریم اما یک پنجم خون کشور را دریافت کرده و توزیع می‌کنیم .

روزانه به صورت متوسط، از بیش از 150 بیمارستان و مرکز درمانی استان تهران 6 هزار درخواست برای خون و فرآورده‌ها داریم که در حال حاضر حدود 50 درصد آن را می‌توانیم ارائه دهیم البته چون بعضی مصرف خون‌ها واقعی نیست تا به حال نیز مشکلی پیش نیامده است البته امیدواریم که با تمهیدات لازم و افزایش نیروهای انسانی و بودجه سطح سرویس‌دهی را نیز بالا ببریم .

در بحث انتقال خون شاخصی به نام شاخص اهدای خون در هزار نفر جمعیت داریم به این معنا که در هزار نفر جمعیت چه تعدادی خون اهدا می‌کنند این شاخص در کشورهای پیشرفته مانند آمریکا و اروپا حدود 40 و 45 است در کشورهای در حال توسعه به طور متوسط 12 است و شاخص ما در کشور ایران 27 است و این یعنی متوسط بالا و مسلما می‌توانیم این را تا کشورهای در حال توسعه بالا ببریم .

به دلیل امکانات کم و کمبود تجهیزات و فضای مناسب و نداشتن نیروی کافی انسانی فعلا شاخص ما بر روی 27 قرار دارد، یعنی مردم می‌آیند اما ما به دلیل مشکلات نمی‌توانیم پاسخگوی آن‌ها باشیم و به این دلیل بارها از مردم عذرخواهی کرده‌ام که پرسنل کافی و مراکز خوب و تجهیز شده برای دریافت خون نداریم .

خوشبختانه مردم داوطلب اهدای خون هستند و از این بابت مشکلی نداریم فقط در فصولی مانند گرما و سرما و یا اعیاد که مردم از شهر خارج می‌شوند ممکن است با کمبود خون مواجه شویم که در این اوقات به کمک رسانه‌ها فراخوان می‌دهیم که باید از آنها نیز به دلیل همکاری‌ خوب تشکر کرد .

البته در چنین زمانی ما سعی می‌کنیم تا جامعه را نگران نکنیم و ابتدا از طریق پیامک به کسانی که قبلا خون اهدا کرده‌اند اعلام می‌کنیم که به خون نیاز داریم اما اگر نیاز جدی‌تر باشد از رسانه ها کمک می‌گیریم .

* نسیم: گفتید مردم ایران همیشه برای دادن خون داوطلب هستند. انگیزه این اقدام را در چه چیزی می‌بینید؟

انگیزه مردم برای اهدای خون عمدتا بشردوستانه و خیرخواهانه است البته تعدادی هم برای اطلاع از سلامتی خود این اقدام را انجام می‌دهند زیرا وقتی خون گرفته می‌شود و خون جدید ساخته می‌شود یک جریان خون سالم‌تر برقرار می‌شود از طرف دیگر آزمایشات سلامت خون نیز انجام می‌شود .

آزمایشات سلامت خون اهداف انتقال خون نیست اما الزاما صورت می‌گیرد و کسانی هم که سالم هستند کارت خون سالم دریافت می‌کنند و کسانی هم که مثبت هستند توسط درمانگاه پیگیری ما فراخوان داده می‌شوند و توصیه‌های لازم برای پیگیری بیماری‌شان به آن‌ها داده می‌شود .

* نسیم: تا به حال صادرات و یا واردات خون از کشورهای دیگر داشته‌ایم؟

خیر، ما تا به حال صادرات خون نداشتیم اما بخشی از پلاسمای خون جهت تولید داروهای مشتق از پلاسما از جمله آلبومین، فاکتور 8 انعقادی و فاکتور 9 انعقادی به خارج از کشور فرستاده می‌شود. هزینه‌ای هم پرداخت می‌شود و در نهایت این داروهای مشتق شده از پلاسما به ما داده می‌شود .

این هم سودآوری ارزی برای مملکت دارد و هم این که چون پلاسمای خودمان را استفاده می ‎ کنیم و پلاسمای ما نیز بسیار سالم است نگران نیستیم که از کشور دیگر به ما بیماری منتقل شود .

واردات خون هم از هیچ کجای دنیا نداریم زیرا ما خودمان تا به حال به اندازه کافی خون داشته‌ایم و نیازی به واردات خون نداریم، از طرفی نباید اپیدمیولوژی بیماری‌ها به هم بخورد از طرفی خودمان دارای یک شبکه خون‌رسانی هم هستیم که در واقع در موارد بحرانی به هم کمک می ‎ کنیم به طوری که اگر در جایی نیاز به خون باشد شهر دیگر و انتقال خون دیگری به مرکز دیگر کمک می‌کند .

* نسیم: به عنوان آخرین سوال، کمی درباره بخش مربوط به سلول‌های بنیادی بند خون توضیحاتی بفرمایید؟

یکی از فعالیتهای سازمان انتقال خون ایران مربوط به بانک خون سلولهای بنیادی خون بند ناف است که یک بخش ثبت نام داوطلبان اهدای پیوند مغز استخوان نیز دارد. فردی که داوطلب باشد مراجعه می‌کند و یک سری آزمایشات داده اطلاعات آن فرد در بانک ثبت می‌شود. اگر کسی به سلول‌های بنیادی با مشخصات این فرد نیاز داشته باشد به آن فرد اطلاع می‌دهند تا به فرد مورد نیاز سلول بنیادی اهدا کند .

مصاحبه کننده: نسیم اسدپور