شتاب رشد علمی کشور برای نخستین‌بار، در سال ۲۰۱۳ کاهش یافت

به گزارش خبرنگار «نسیم»، پژوهش، تحقیقات و فناوری همان مولفه هایی است که گفته می شود سنگ بنای توسعه کشورها و عامل تحرک و پیشرفت جوامع است و بسیاری از کشورها با گام برداشتن در این مسیر، خود را با عنوان جوامع پیشرفته در دنیا مطرح کرده اند، ایران نیز پس از پیروزی انقلاب اسلامی حرکت در مسیر توسعه علمی را مورد هدف قرار داد تا جایی که طی سال های گذشته بیشترین رشد علمی جهان را از آن خود کرد. تاکیدات رهبر معظم انقلاب بر لزوم توجه به حوزه علم و تکنولوژی و ابلاغ سیاست های کلی علمی و فناوری نیز اهمیت این موضوعات را برای کشور دو چندان کرده است.

امسال همچون سال های گذشته، هفته پایانی آذرماه با عنوان هفته گرامیداشت "پژوهش" نام‌گذاری شده است. به همین مناسبت مصاحبه ای با دکتر شاهین آخوندزاده، قائم مقام معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت انجام داده ایم که به شرح زیر است:

• برای آغاز صحبت تصویری کلی از روند فعالیت های پژوهشی در ایران طی سال های گذشته ارائه کنید.

برای ارائه تصویری درست از وضعیت فعلی پژوهش در کشور باید مروری بر روند پژوهش در 35 سال اخیر داشت، یکی از مهمترین خروجی های پژوهش، تعداد مقالات علمی و کیفیت آنهاست و ISI و اسکوپوس دو شاخص ارزیابی فعالیت های پژوهشی در این بخش محسوب می شود. پس از انقلاب ایران با هشت سال جنگ تحمیلی مواجه شد و قطعا در آن دوره آموزش و پژوهش جزء اولویت های اول کشور نبوده است و چه بسا نخبگانی که امروز می توانستند از دانشمندان برجسته ایران و جهان باشند که برای حفظ میهن اسلامی جان خود را نثار کردند.

پس از جنگ تحمیلی تعداد مقالات ایران در ISI یه یک پنجم دوران قبل از جنگ رسید به این ترتیب تعداد مقالات کشور ترکیه 10 برابر ایران شد و پس از این دوران در دولت های سازندگی، اصلاحات و چهار سال نخست دولت احمدی نژاد پژوهش مورد توجه ویژه و در اولوت برنامه ها قرار گرفت و سرمایه گذاری های بسیار خوبی در این زمینه صورت گرفت و در سایه این توجهات زیر ساخت های پژوهش پا گرفت و آزمایشگاه های مدرن راه اندازی شد و به این ترتیب در بازه زمانی 25 ساله ایران توانست بیشترین سرعت رشد علم را در دنیا به خود اختصاص دهد و جایگاه اول منطقه در اسکوپوس و دوم منطقه در ISI را کسب کند و طی این سالها ایران سالانه رشد 5 تا 50 درصدی علم را تجربه کرد.

تحریم ها، کاهش ارزش پول ملی کشور و کمبود اعتبارات پژوهشی از مهمترین دلایل افت علمی کشور طی سال های گذشته بوده است، منابع پژوهشی در سه سال اخیر در بهترین حالت ثابت مانده و این در حالی است که در هر سال تنها حدود 60 درصد اعتبارات مصوب تخصیص پیدا می کرد.

کاهش اعتبارات پژوهشی و کاهش ارزش پول ملی از یک طرف و افزایش دوبرابری تعداد دانشجویان از طرف دیگر باعث افت علمی کشور شده است، زمانی که منابعی برای حفظ و ارتقای فعالیت های پژوهشی نداریم با افزایش تعداد دانشجویان مواجه هستیم و باید اعتبارات محدود خود را به تعداد بیشتری تقسیم کنیم و همین امر کاهش رشد و کیفیت فعالیت های پژوهشی را در پی دارد.

البته سوء مدیریت پژوهش در سال های اخیر نیز مزید برعلت شده چرا که در دوره ای در مدیریت دانشگاه ها کاملا سیاسی عمل شد از جمله تغییر رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران یک تصمیم کاملا سیاسی بود و با این تصمیم یکی از طلایی ترین دوران پژوهش دانشگاه علوم پزشکی تهران با تغییر دکتر باقر لاریجانی به پایان رسید و مدیری که چارچوب پژوهش دانشگاه را به نحو احسن اداره می کرد به دلیل اختلاف تفکر سیاسی تغییر می کند. مدیریت علمی لاریجانی به گونه ای بود که تمامی جناح های سیاسی عملکرد وی را تایید می کردند و چنین تغییراتی به دلیل سوء مدیریت بوده و به دانشگاه های لطمه وارد کرد.

• با این تفاسیر در حال حاضر وضعیت و جایگاه پژوهش ایران در مجامع جهانی و کشورهای منطقه چگونه است؟

تمامی موارد بیان شده در نهایت منجر به بروز یک اتفاق بسیار بد در کشور شد و آن این است که در سال 2013 میلادی ایران چه در اسکوپوس و چه در ISI نه تنها هیچ رشد علمی نداشته است بلکه دچار افت علمی نیز شده است و این نخستین سال پس از جنگ تحمیلی بود که ایران افت علمی را تجربه کرد، پس از جنگ تحمیلی در تمامی سال ها ایران رشد علمی پنج تا 50 درصدی را تجربه کرده بود که در سال 2013 برای نخستین بار با افت علمی مواجه شد.

• آیا این افت علمی به معنای تنزل جایگاه ایران در بین کشورهای منطقه است؟

خیر؛ ایران هنوز جایگاه اول منطقه در اسکوپوس و دوم منطقه در ISI را داراست؛ اما مسأله اصلی این است که سرعت رشد علمی نداشتیم. کشور ترکیه بر اساس اسکوپوس در سال 2012 حدود هفت هزار مقاله با ایران فاصله داشت در حالی که این اختلاف در سال 2013 به چهار هزار مقاله کاهش یافته است و با این روند طی سال های آینده جایگاه اولی در اسکوپوس را از دست خواهیم داد.

• به نظر شما مهمترین علت این افت علمی چیست؟

نکته قابل توجه این است که افت علمی امروز مربوط به امسال و سال قبل نیست بلکه حداقل مربوط عملکرد چهار سال گذشته است؛ چرا که شروع یک تحقیق و پژوهش، جمع آوری اطلاعات، آنالیز و ارائه مقاله ارسال آن به مجلات معتبر حداقل چهار سال زمان می خواهد؛ لذا وضعیت پژوهشی امروز تاثیر روند پژوهش در سال 2010 است و به همین صورت تاثیر مدیریت فعلی وزارت خانه های بهداشت و علوم در حوزه تحقیقات و پژوهش حدود چهار سال آینده بروز می کند.

در یک دوره چهار ساله به پژوهش کشور نامهربانی شد و اقداماتی چون کاهش یودجه های پژوهشی، سوء مدیریت ها و کاهش ارزش پول ملی باعث افت علمی فعلی شد. آنچه مسلم است این است که در سال 2014 نیز ایران افت علمی را تجربه خواهد کرد و این ماحصل یک دوره چهار ساله است.

من چون استاد دانشگاه هستم و جایگاه سیاسی ندارم جرات اعلام افت علمی کشور را دارم و سیاسیون دوست ندارند افت علمی کشور را اعلام کنند برای بازگشت به روزهای خوش پژوهش باید عزم و همت ملی شکل بگیرد و امروز برای ایجاد این همت و در اولویت قرار گرفتن پژوهش تلاش فراوانی کرده ایم قول های زیادی به ما داده اند؛ اما خیلی به این قول ها خوش بین نیستیم.

• با توجه به افت علمی امروز ایران که به گفته شما ماحصل عملکرد پژوهشی چهار سال گذشته است، در دوره فعلی چه برنامه هایی برای ارتقای جایگاه ایران در حوزه پژوهش در اولویت قرار دارد؟

زمانی که ما مدیریت معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت را از مدیران قبلی تحویل گرفتیم حدود یکسال بود که دسترسی محققان، دانشجویان و اساتید به مجلات الکترو نیکی قطع شده بود و هزینه های آن از سال 2011 پرداخت نشده بود و به این ترتیب از محققی که هیچ پولی بابت تحقیقات دریافت نمی کند و امکان دسترسی به مجلات جدید و اطلاعات به روز را ندارد می خواستیم تحقیقات به روز انجام دهد یعنی با چراغ خاموش توقع انجام تحقیق از محقق داشتیم که این امر به هیچ وجه امکان پذیر نیست؛ لذا بازگشت دسترسی به منابع الکترونیکی نخستین اولویتی بود که انجام شد.

در همان سال اول حدود 10 میلیارد تومان بابت بخشی از بدهی های دسترسی به منابع الکترونیک پرداخت شد و در حال حاضر و با بودجه های فعلی حفظ وضعیت موجود بهترین حالت است و بازگشت به دوران طلایی رشد علمی کشور در 25 سال گذشته که بالاترین رشد علمی دنیا در اختیار ایران بود ، با بودجه های فعلی پژوهش ممکن نیست و با این اعتبارات در بهترین شرایط و با بهترین مدیریت ها تنها می توانیم وضعیت موجود را حفظ کنیم.

در حال حاضر نیز برای تامین اعتبار دسترسی به منابع الکترونیک برای سال 2014 و 2015 مشکل داریم، هزینه دسترسی به این منابع تنها برای حوزه بهداشت و درمان حدود 40 تا 50 میلیارد تومان است و این درحالی است که کل بودجه تحقیقات و فناوری این حوزه 70 میلیارد تومان است.

• سهم پژوهش از بودجه های عمومی دولت چقدر است؟

در حال حاضر کل بودجه پژوهشی کشور اعم از پزشکی و غیر پزشکی حدود 2300 میلیارد تومان است یعنی حدود 700 میلیون دلار و اختصاص این میزان اعتبار به پژوهش بزرگترین ظلم به این بخش است و اعتبار پژوهشی ایران با سایر کشورها قابل مقایسه نیست. در حالی که کل بودجه پژوهشی ایران 2300 میلیارد تومان است یک شرکت دارویی در یکی از کشورهای پیشرفته برای تولید یک نوع داروی درمان هپاتیت C حدود 10 میلیارد دلار اعتبار طی 10 سال سرمایه گذاری می کند و پس از تولید در اولین سال حدود 11 میلیارد دلار فروش می کند و ما انتظار داریم با 700 میلیون دلار محققان دارو کشف کنند.

این میزان بودجه پژوهشی تنها صرف آموزش پژوهش می شود و همین که با این اعتبارات توانستیم رتبه نخست منطقه در اسکوپوس را به خود اختصاص دهیم کار بس مهم انجام داده ایم.

• سهم حوزه پزشکی و وزرات بهداشت از کل بودجه های پژوهشی چه میزان است؟

در حالی که 40 درصد تولید علم کشور توسط حوزه پزشکی صورت می گیرد، حدود 12 تا 13 درصد کل بودجه های پژوهشی سهم وزارت بهداشت و 70 دانشگاه علوم پزشکی است و از 2300 میلیارد تومان تنها 300 میلیارد تومان به پژوهش در حوزه پزشکی اختصاص دارد.

این 300 میلیارد تومان معادل 100 میلیون دلار است یعنی 70 دانشگاه علوم پزشکی کشور باید با یک صدم اعتباری که یک کشور برای کشف یک دارو سرمایه گذاری می کند، فعالیت های پژوهشی را اداره کند؛ لذا نباید انتظار تولید و کشف دارو و انجام تحقیقات خاص را از محققان داشت.

بر اساس تاکیدات مقام معظم رهبری و مصوبات قانونی باید سهم پژوهش از تولید ناخالص ملی به چهار درصد برسد و این در حالی است که کمتر از نیم درصد از بودجه عمومی به پژوهش کشور اختصاص می یابد و لازم به ذکر است که در زمان تدوین و تصویب برنامه پنجم توسعه سهم پژوهش بیش از نیم درصد بود و بر اساس مصوبات این برنامه قرار شد تا سالانه نیم درصد به سهم پژوهش افزوده شود و امسال باید به 2.5 درصد می رسید که محقق نشد.

• علت تولید علم بیشتر در حوزه پزشکی نسبت به حوزه های غیر پزشکی چیست؟

یکی از مهمترین دلایل تولید علم بیشتر در این حوزه این است که در تمامی دوره ها مدیریت وزرات بهداشت علمی تر از وزارت علوم بوده و دیدگاه روسای دانشگاه های علوم پزشکی نسبت به روسای دانشگاه های زیر مجموعه وزارت علوم آکادمیک تر و دانشی تر است و از طرف دیگر وزارت بهداشت به اندازه وزارت علوم وارد کمیت نشده و آسیب های افزایش کمی در وزارت بهداشت به اندازه وزارت علوم نبوده است.

همچنین افرادی که حوزه پزشکی را انتخاب می کنند همیشه از بهترین افراد هستند به طوری که تنها 70 نفر اول کنکور کشور دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران را برای تحصیل انتخاب می کنند و توانمندترین افراد قطعا در فعالیت های پژوهشی نیز حرف بیشتری برایی گفتن دارند.

• چه ارگان هایی در کشور وظیفه حمایت از پژوهش کشور را دارند؟

حمایت از پژوهش باید در دو بخش دولت و مجلس صورت بگیرد، بر اساس مصوبه های قانونی در صورتی که دولت پول و اعتبارات پژوهشی را تخصیص ندهد، مجلس وظیفه دارد دولت را بازخواست کند در حالی که طی چهار سال گذشته مجلس حتی یک بار هم در خصوص عدم تحقق سهم پژوهش از درآمد ناخالص ملی دولت را بازخواست نکرده و نمایندگان در این خصوص به وظیفه خود عمل نکرده اند. همچنین علاوه بر کوتاهی مجلس در زمینه پیگیری تحقق اعتبارات پژوهشی، تا کنون هیچ یک از نمایندگان مجلس در خصوص افت علمی کشور سخن نگفته اند و با کمال تاسف علی رغم تاکیدات مقام معظم رهبری بر موضوع حمایت از پژوهش و فناوری، این موضوع همچنان در مجلس و دولت مسکوت مانده است.

همچنین پس از قطع شدن دسترسی ها به منابع الکترونیک هیچ نماینده ای در این خصوص صحبت نکرده و این درد بزرگی برای جامعه است، نمایندگان مجلس در ایران بیشتر به مسائل سیاسی می پردازند تا مسائل علمی و فناوری.

اگر امروز بخواهیم گامی موثر در حوزه پژوهش برداریم باید سهم تحقیقات و فناوری از تولید ناخالص ملی را در سال آینده به سه درصد برسانیم به این معنا که سهم پژوهش در بودجه سال 94 شش برابر افزایش یابد.

ما اعلام کرده ایم که به هیچ وجه به دنبال افزایش بودجه نیستیم بلکه خواهان پرداخت سهم واقعی وزارت بهداشت هستیم به این معنا که بودجه پژوهشی وزارت بهداشت باید معادل 40 درصد تولید علم آن باشد.

• بودجه های پژوهشی در ایران در مقایسه با کشورهای منطقه چگونه است؟

بودجه پژوهشی یکی از دانشگاه های عربستان سعودی 2.5 میلیارد دلار است در حالی که بودجه دانشگاه علوم پزشکی تهران با تمامی مراکز تحقیقاتی آن حدود 300 میلیون تومان معادل 10 میلیون دلار است یعنی حدود یک دویست و پنجاهم دانشگاه عربستانی.

در حال حاضر کشورهای چون عربستان و مالزی با سرعت در حال پیشروی در حوزه پژوهش و فناوری هستند و حتی کشور مالزی برای آغاز جهش علمی خود از دانشجویان ایرانی استفاده کرده است ؛ چرا که طی سال های گذشته بسیاری از دانشجویان متوسط و سطح پایین تر ایرانی را در مقاطع PHD به صورت تقریبا رایگان پذیرش کرد و امروز سطح علمی این کشور حدود پنج درصد افزایش یافته است،هشت سال قبل حدود 10 هزار دانشجوی PHD ایرانی در مالزی مشغول به تحصیل بودند که چاپ مقالات و انجام تحقیقات این دانشجویان نقش بسزایی در رشد علمی این کشور داشته است و امروز شهریه پذیرش و تحصیل دانشجویان در مالزی افزایش یافته است.

وضعیت علمی ایران با کشوهایی چون عربستان قابل قیاس نیست اما این کشور در برخی از شاخص ها چون میزان ارجاع و کیفیت مقالات از ایران بالاتر است زیرا سهم پژوهش در این کشور بسیار بالاتر از ایران است.

• در حال حاضر برای ارائه یک تحقیق و پایان نامه چه حمایت هایی از محققین صورت می گیرد؟

حمایت ها از یک دانشجو و محقق برای ارائه پایان نامه بسیار کم است، به عنوان مثال؛ انجام یک پایان نامه خوب در کشور و در حد میانگین های بین المللی به طوری که تولید علم قابل قبول داشته باشد در رشته های پزشکی، دندانپزشکی داروسازی حدود 40 تا 50 میلیون تومان هزینه دارد، برای حمایت از 1500 نفر از5000 دانشجوی PHD رشته های پزشکی که هر سال باید پایان نامه ارائه کنند؛ حدود 75 میلیون تومان اعتبار لازم است این مبلغ کل اعتبارات معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت است.

در حال حاضر در بسیاری از دانشگاه های خوب کشوردر وزارت علوم حدود 1.5 تا سه میلیون تومان و در وزارت بهداشت حدود 10 تا 15 میلیون تومان در قالب گرند پژوهشی برای انجام یک پایان نامه در مقطع PHD پرداخت می شود به این معنا که دانشجو باید با یک سوم اعتبار مورد نیاز تحقیقات خود را انجلم دهد و با این اعتبارات نیز به هیچ وجه نمی توان تحقیقی در سطح PHD انجام داد.

اعتباری هم که معادل پنج میلیون تومان و در قالب پژوهانه به محقق پرداخت می شود به معنای حمایت از پژوهش نیست، عنوان این اعتبار پژوهانه است اما به معنای کمک به دانشجویان PHD است که در حال حاضر نیز پرداخت می شود اما این اعتبار باید به عنوان حمایت مالی برای امور ارفاهی دانشجویان پرداخت شود نه حمایت از پژوهش و نام پژوهانه برای این اعتبار غلط است زیرا در دستور العمل آن هیچ الزامی برای هزینه کرد در حوزه پژوهش وجود ندارد.

• وضعیت فعلی پژوهش در دانشگاه های را چگونه ارزیابی می کنید؟

در حال حاضر وضع دانشگاه ها در حوزه اعتبارات پژوهشی بسیار بحرانی است و از طرفی با خیل عظیم دانشجو روبرو هستیم، در حال حاضر 55 هزار دانشجوی PHD در کشور مشغول به تحصیل هستند که 50 هزار نفر در حوزه وزارت علوم و 5000 هزار نفر در در حوزه پزشکی است

سیاسیون طی سال های گذشته در حوزه آموزش غی پزشکی با کمیت دانشگاه ها بازی کردند، دانشگاه هایی بدون هیچ ساختار آموزشی، پژوهشی، نیروی انسانی و هیئت علمی ایجاد و درصد بالایی دانشجو در آنها پذیرش کردند و این در حالی بود که نه تنها الزامات و زیرساخت های آموزش و پژوهش فراهم نشد بلکه در این برهه اعتبارات پژوهشی نیز کاهش یافت و امروز همان سیاسیون نسبت به عملکرد دانشگاه ها و ارائه پایان نامه ها اعتراض دارند.

• آیا در حوزه پزشکی هم بحث خرید و فروش پایان نامه وجود دارد؟

مطالعات پزشکی مطالعات کتابخانه ای نیست و آموزش ها باید روی انسال و حیوان صورت بگیرد و به هیمن دلیل 99 درصد خرید فروش پایان نامه ها در حوزه علوم پزشکی نیست چرا که جنس پایان نامه های پزشکی پایان نامه های کتابخانه ای نیست.

• وضعیت مهاجرت و خروج نخبگان از کشور در حوزه پزشکی چگونه است؟

عدم حمایت از دانشجویان و محققان کشور باعث می شود تا سالانه بسیاری از دانشجویان خوب خود را از دست بدهیم، نوعی تفکر در بین مسئولان وجود دارد که نباید بگوییم مهاجرت داریم چرا که اعلام همین حرف خود باعث افزایش مهاجرت می شود اما باید گفت که یک دانشجو که با رتبه تک رقمی در دانشگاه پذیرش شده است در همان سال اول شرایط را درک می کند، در حال حاضر ما به نوعی دچار ضرر مضاعف می شویم چرا که از طرفی سرمایه گذاری می کنیم و دانشجو را تربیت می کنیم اما به دلیل عدم حمایت آن را از دست می دهیم، طی سال ها تدریس در دانشگاه علوم پزشکی تهران دانشجویان بسیار خوبی را تربیت کردم که خیلی زود از دستشان دادم و تنها برای آنها گریه کردم و هیچ کاری نتوانستم انجام دهم.

در سال های گذشته به دلیل اینکه فارغ التحصیلان رشته های پزشکی پس از مهاجرت به کشور دیگر برای اینکه بتوانند کار کنند باید دوره ای حدود سه سال دیگر را اموزش می دیدند، خروج نخبگان و مهاجرت در رشته های پزشکی کمتر بود اما امروز درصد قابل توجهی از دانشجویان این سختی را به جان می خرند و به کشورهای دیگر می روند و ما کوچکترین حمایتی برای حفظ و نگهداشتن آنها انجام نمی دهیم.

هیچ آمار مستندی در این زمینه وجود ندارد اما مشاهدات من به عنوان یک استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان می دهد نیمی از 50 نفر اول کنکور که در این داشنگاه پذیرش می شوند، تا سه سال پس از فارغ التحصیلی از ایران می روند و این درد بزرگی است و با کوچکترین حمایتی درصد بالایی از این افراد را می توان در کشور نگه داشت.

• وضعیت زیرساخت های آزمایشگاهی و تحقیقاتی کشور چگونه است؟

یکی از مهمترین الزامات انجام تحقیقات به روز داشتن تجهیزات و زیرساخت های آزمایشگاهی و تحقیقاتی به روز است، طی پنج سال گذشته هیچ اعتباری برای نوسازی ازمایشگاه ها به دانشگاه ها تخصیص داده نشده است و اکثر آزمایشگاه ها در وضعیت بحرانی قرار دارند، از نظر تعداد کمبود نداریم اما نوسازی لازم است.

• و صحبت پایانی؛

برای بازگشت به رشد علمی کشور در سال های گذشته باید قبل از هر چیز تحقیقات دانشگاهی مورد توجه و حمایت قرار گیرد چرا که نمی توان بدو.ن تحقیقات دانشگاهی وارد بحث فناوری شد و در حال حاضر وضعیت دانشگاه ها در این زمینه به هیچ وجه خوب نیست و باید تاکیدات مقام معظم رهبری در سیاست های کلی علمی و فناوری کشور بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

گفتگو از: مهدیه عرفاتی