انهدام جنگنده روس؛ پیام آنکارا از طرف ناتو

گروه بین‌الملل «نسیم» - روز گذشته جنگنده‌های ترکیه یک فروند بمب‌افکن سوخو - ۲۴ نیروی هوایی روسیه را مورد اصابت قرار دادند. روایت طرفین درگیر از این حادثه کاملا تفاوت دارد. کرملین مدعی است که سوخو ۲۴ در آسمان سوریه بوده و تهدیدی علیه ترکیه و حریم هوایی این کشور نبود است. اما آنکارا می‌گوید این هواپیمای نظامی در حریم هوایی این کشور بوده و خلبانان ترک ۱۰ بار به پرنده متجاوز اخطار داده‌اند و پس از عدم کسب جواب، آن را منهدم کردند؛ روایتی که مورد تایید ناتو نیز قرار گرفته است.

پوتین در تهران

دو روز قبل، ‌ تهران میزبان سومین اجلاس "سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز موسوم" به GECF بود. "ولادیمیر پوتین" نیز به عنوان بالا‌ترین مقام روس برای شرکت در این نشست به ایران سفر کرد. رئیس‌جمهور مغرور روس‌ها پس از ورود به پایتخت، پیش از حضور در جلسه سران راهی بیت مقام معظم رهبری شد و دیداری با ایشان داشت. دیدار پوتین با رهبر انقلاب از دید رسانه‌های جهان مخفی نماند و انعکاس بسیار زیادی داشت. رسانه‌های دنیا بر این امر اتفاق نظر داشتند که مسائل منطقه به خصوص بحران سوریه ، محور اصلی گفتگوی مقام معظم رهبری و رئیس‌جمهوری روسیه است.

همزمانی حمله ترکیه به جنگنده روسیه با زمانی که رسانه‌ها همچنان مشغول تحلیل سفر پوتین به ایران و تاثیر آن بر آینده خاورمیانه بودند، کمی سوال برانگیز است. این همزمانی می‌تواند اتفاقی باشد اما این مفهوم را نیز می‌تواند به ذهن متبادر کند که اقدام ترکیه، هشداری به روسیه از جانب ناتو است تا عملیات خود در سوریه را متوقف یا حداقل تعدیل کند و در کنار این اقدام، در بحران شام کنار جمهوری اسلامی و نظام قانونی دمشق نیز نایستد.

خبرگزاری رویترز در گزارشی، این واقعه را یکی از جدی‌ترین برخورد‌ها میان یکی از کشورهای عضو ناتو و روسیه در نیم قرن گذشته برمی‌شمارد. تقابل روسیه و ناتو در این موضوع شاید مهم‌تر از اصل ماجرای سقوط هواپیما باشد. هر چند روسیه امروز دیگر شوروی سابق نیست اما خود را میراث‌دار اتحاد جماهیر می‌داند و پوتین با رفتارش برابر آمریکا و کشورهایی که رقیب سنتی آن‌ها محسوب می‌شود، این موضوع را اثبات می‌کند. سوالی که امروز در محافل سیاسی و رسانه‌ای مطرح می‌شود، این است که مسکو چه واکنشی به عمل ترکیه نشان می‌دهد.

جنگ کلمه‌ها

عضویت ترکیه در ناتو، کار را برای روس‌ها مشکل کرده است. تا جاییکه که تا امروز تنها جنگی که صورت گرفته است، جنگ کلمات بوده؛ تعبیری که الجزیره برای موضع‌گیری‌های اخیر دو طرف در این خصوص به کار می‌برد. ترکیه بمب‌افکن روس را منهدم و بعد از آن، خود را پشت سر پیمان "آتلانتیک شمالی" پنهان کرد. اردوغان در موضع گیری‌های خود، از حق ترکیه برای دفاع از مرزهای خود صحبت می‌کند. اصل این حرف، مفهومی محترم و پذیرفته شده در نظام بین‌الملل است اما آنکارا در حال حاضر از این مفهوم استفاده ابزاری می‌کند زیرا در جبهه مقابل سوریه و نظام اسد قرار دارد. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که ناتو نیز در خصوص این عملیات و موضع‌گیری علیه روسیه، جانب احتیاط را رعایت می‌کند و به نوعی، روی لبه تیغ راه می‌رود.

روسیه سر دوراهی مانده است. در صورتی که اقدامی می‌دانی علیه علیه ترکیه صورت بگیرد، پای بند پنجم اساسنامه ناتو به میان می‌آید که در خصوص واکنش همه کشورهای عضو به تجاوز خارجی نگاشته شده است. این اتفاق برگی جدید بر بحران‌های خاورمیانه و جهان می‌افزاید و بر مدیریت روسیه بر عملیات هوایی در سوریه نیز تاثیر می‌گذارد. روس‌ها، راه دوم را انتخاب کردند. فشار سیاسی بر آنکارا و موضع‌گیری‌های آشکار. بخشی از راه دوم، تهدید به تلافی در میدان عمل است که به اندازه خود روی سیاستمداران ترک تاثیر خواهد گذاشت. رسانه‌های روس نیز نقش زیادی در عملیات روانی علیه آنکارا بر دوش دارند.اعزام ناو روسی به دریای مدیترانه و انتشار خبر استقرار سامانه s-400 در سوریه از جمله همین عملیات است.

روس‌ها ابزار اقتصادی "گاز" را نیز علیه ترکیه در دست دارند که در موقع لزوم می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد؛ هرچند که شرکت گازپروم روسیه به طور رسمی اعلام کرد که پس از این حادثه صادرات گاز به ترکیه قطع نمی‌شود اما ابزار انرژی، حربه مناسبی برای اعمال فشار در صورت ادامه بحران میان روسیه و ترکیه است.

یک بام و دو هوا

خبرگزاری روسی " اسپوتنیک " در گزارشی، به نظرات دوگانه رئیس‌جمهوری ترکیه اشاره می‌کند. در سال ۲۰۱۲ پدافند سوریه یک فروند جنگنده ترک را ساقط کرد و از طرف ناتو به بر هم زدن صلح و امنیت جهانی متهم شد. اردوغان نیز این عمل را محکوم کرد و گفت که «یک نقض هوایی کوتاه مدت هرگز نمی‌تواند بهانه‌ای برای حمله باشد.» آنکارا سابق طولانی در نقض حریم هوایی کشورهای دیگر از جمله سوریه و یونان دارد. همچنین عملیات جنگنده‌های ترکیه در سوریه در قالب ائتلاف بین‌المللی ضد داعش به رهبری آمریکا نیز غیرقانونی است. ترک‌ها پا را از این نیز فرا‌تر گذاشته و چند مرتبه به بهانه‌های مختلف مرزهای سوریه را رد کردند؛ شاید شاخص‌ترین نمونه آن زمانی بود که نیروهای ویژه این کشور در فوریه سال جاری میلادی به بهانه حفاظت و انتقال مقبره شاه سلیمان وارد خاک سوریه شدند.

نکته قابل توجه در این موضوع این است که یک جنگنده روس حتی اگر به گفته آنکارا، ۱۷ ثانیه در حریم هوایی ترکیه حضور داشته باشد، تهدیدی برای امنیت این کشور نیست؛ تهدید اصلی، عملیات گسترده روسیه در شام برای ریشه کردن تروریسم فعال در این منطقه است. قصه،‌‌ همان قصه قدیمی تقسیم تروریست‌های مسلح در سوریه به معارضان میانه‌رو و تروریست‌های افراطی است. آمریکا و ناتو و اعلام کردند که رویکرد روسیه در قبال گروه‌های مسلح در سوریه باعث سقوط هواپیمای این کشور شده است. آن‌ها به علاوه ترکیه، اعتقادی به مبارزه همه جانبه علیه تروریسم ندارند، بلکه رویکرد دوگانه پشتیبانی‌ از میانه‌رو‌ها و مبارزه با افراطی‌ها را در پیش گرفتند.

روسیه به این امر متهم می‌شود که به خاطر اسد، تمام گروه‌های مسلح سوریه را بمباران می‌کند. اردوغان نیز در موضع‌گیری خود به این موضوع اشاره کرد که روسیه به خاطر اسد، روابط با ترکیه را از دست ندهد. دلیل بیان کردن این اتهام از طرف کشورهایی مانند آمریکا، ترکیه و فرانسه این است که اگر گروه‌های مورد حمایت آنان تضعیف یا نابود شوند، دست آنان برای چانه زنی در مذاکرات سیاسی که برای صلح در سوریه تشکیل می‌شود، خالی می‌ماند. در حالی که روسیه بدون توجه به این موضوع، آنگونه که منافعش ایجاب می‌کند، عملیات هوایی در سوریه را پیش می‌برد.

نکته آخر این است که حتی اگر اسد را از آینده اسد حذف کنیم، باز هم رویکرد ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا در خصوص معضل تروریسم فعال در خاورمیانه به خصوص عراق و سوریه، کاربردی نیست. با فرض اینکه اسد از قدرت کنار زده شود و حکومت مورد تایید طرف غربی روی کار بیاید، چه تضمینی وجود دارد که گروه‌های شورشی که تا دیروز از طرف آمریکا و تعدادی از کشورهای منطقه تغذیه مالی، تجهیزاتی و اطلاعاتی می‌شدند، ‌سلاح‌های خود را زمین بگذارند و زیر سایه پرچم یک سوریه واحد بایستند؟ اگر آمریکا‌یی‌ها کمی به عقب برگردند، تاسیس القاعده برای مقابله با شوروی در جنگ افغانستان را به یاد می‌آورند؛ شبه‌نظامیانی که ابتدا "سفارتخانه‌های ایالات متحده در کنیا و تانزانیا" را هدف قرار دادند و دست آخر، با هواپیماهای ربوده شده در برج‌های تجارت جهانی فرود آمدند.

محسن صالحی خواه