کارشناس مسائل ترکیه در گفتگو با «نسیم آنلاین» تشریح کرد؛
معادلات داخلی ترکیه و روابط تهران-آنکارا در دوران "بن علی یلدرم"
"محمد علی دستمالی" کارشناس مسائل ترکیه بحث بر سر نظام ریاستی این کشور را مهمترین اختلاف نظر بین اردوغان و داوود اوغلو دانست و تاکید کرد که عکس آن هم در مورد نخست وزیر جدید صادق است و این بزرگترین اشتراک نظر بین آقای اردوغان و آقای "بِن علی یلدرم" نخست وزیر جدید است.
گروه بین الملل « نسیم آنلاین »، "احمد داوود اوغلو" نخست وزیر مستعفی ترکیه با اعلام کناره گیری خود از ریاست حزب عدالت و توسعه و پست نخست وزیری بر تمامی گمانه زنیها مبنی بر وجود اختلاف بین وی و رجب طیب اردوغان رئیس جمهور صحه گذاشت .
داوود اوغلو از ماه می ۲۰۰۹ به سمت وزیر خارجه ترکیه منصوب شده بود و در مرداد ۱۳۹۳، رجب طیب اردوغان داوود اوغلو را که وزیر خارجه دولت وی بود، به عنوان نخستوزیر انتخاب کرده و حزب عدالت و توسعه او را به عنوان رئیس حزب برگزید. اما اوغلو پس از گذشت 20 ماه از نخست وزیری وی، دو هفته گذشته استعفای خود را به صورت ناگهانی اعلام کرد و پس از استعفای اوغلو، "بن علی یلدرم" به عنوان نخست وزیر جدید انتخاب شد.
درباره دلایل استعفای نخست وزیر قبلی و انتخاب بن علی یلدرم و موقعیت ترکیه در منطقه در دوران نخست وزیر جدید با "محمد علی دستمالی" کارشناس مسایل ترکیه گفتگویی انجام دادهایم که به شرح زیر است:
« نسیم آنلاین » : چرا احمد داوود اوغلو از سمت نخست وزیری برکنار شد؟ چه اختلافی بین دو طرف وجود داشته که اوغلو مجبور به استعفا شد؟
داوود اوغلو برکنار نشد، ایشان استعفا کرد و این دو نکته خیلی باهم فرق میکند. شاید، گاهی بخشی از آن تصویری که ما از حزب عدالت توسعه داریم و روابط داخلی حزبی داریم تصویر درستی نیست. آقای اردوغان در مقام نخستین رئیس جمهوری که با رأی مستقیم مردم انتخاب شدند در همان روزی که سکان ریاست جمهوری را در دست گرفت؛ اعلام کرد که من رئیس جمهور متفاوتی خواهم بود. منظور دقیق این سخن این بود که رئیس جمهورهای قبلی که توسط مجلس انتخاب شدند دارای یک مقام فرمایشی و یک قدرت ناچیز بودند. او اعلام کرد به خاطر دو دلیل مهم میخواهد به گونهای دیگر باشد؛ اول این که با رأی مردم آمدند و 52 درصد از مردم ترکیه رأی دادند و دوم اینکه اعلام کرد: یک رئیس جمهور حزبی خواهم بود.این را با صراحت اعلام کردند .یکی از مواد قانون اساسی ترکیه حتی قانون فعلی که تغییر داده نشده این است که رئیس جمهور باید نسبت به همه احزاب ترکیه رفتار و مسافت مساوی داشته باشد وانصافاً همه رؤسای جمهور این را رعایت کردند حتی در زمانی که در اوایلی که حزب عدالت و توسعه قدرت را در دست گرفته بود آقای احمد نجدت سزر، رئیس جمهور ترکیه بود ویک شخصیت حقوقدان و نزدیک به جمهوری خلق بود ولی با این حال با اینکه ایشان مخالفت صریح و بی پرده با حزب عدالت و توسعه داشت ولی هیچگاه این مخالفت را بر زبان نیاورد و چنین رفتار نکرد که نشان بدهد که با حزب جمهوری خلق حرکت می کند و با احزاب دیگر بنا را بر خصومت گذاشته است. اما اردوغان اعلام کرد که رئیس جمهور باید حزبی باشد و لا غیر .
مسیری که آقای اردوغان در پیش گرفتند در طول دورانی که سکان رهبری حزب و نخستوزیری کشور را به آقای داداوغلو داده بودند این بود که کارها به شکلی تقسیم شود که رئیس جمهور، نقشی متفاوت نسبت به گذشته داشته باشد و بر تمامی اقدامات دولت اعمال نظارت کند. تا اینجای کار هیچ مشکلی نبود و آقای داوود اوغلو با این قضیه کنار آمدند و ما دیدیم بارها هیئت دولت با ریاست رئیس جمهور تشکیل شده بود چیزی که قبلا سابقه نداشته ریاست کابینه را همیشه نخست وزیر بر عهده دارد اما آقای داوود اوغلو پذیرفتند که در مواقعی که آقای اردوغان حضور داشته باشند، ریاست کابینه با ایشان باشد .
اما وقتی مسئله تغییر نظام سیاسی ترکیه به میان آمد یعنی نظام ترکیه از پارلمانی به ریاست تبدیل شود آقای داوود اوغلو پرانتز باز کردند و گفتند که این الآن برای ترکیه زود است و الآن ما مشکلات دیگری داریم و پرونده الحاق کامل به اتحادیه اروپا تکمیل نشده و مبارزه با پ.ک.ک، مساله ی فتح الله گولن و دیگر مشکلات داخلی هنوز ادامه دارد، اقتصاد ما مشکلات خاصی دارد در حوزههای داخلی و امنیتی مسائل خاصی داریم در حوزههای عراق و سوریه پروندههای ویژهای داریم و الآن وقت خاصی نیست. اما اردوغان پافشاری و تحمیل کرد و نهایتاً وقتی که معادله به جایی رسید که آقای داداوغلو احساس کردند که اگر بیش از این به خواستههای اردوغان پشت پا بزند حزب عدالت و توسعه عملاً ایشان را عملاً منزوی و بی قدرت میکنند خیلی نجیبانه کنار کشیدند. روندی که در این چهارچوب پیش آمد اینطور بود یعنی بحث بر سر نظام ریاستی مهمترین اختلاف نظر بین اردوغان و داوود اوغلو بود و عکس آن هم در مورد نخست وزیر جدید صادق است و این بزرگترین اشتراک نظر بین آقای اردوغان و آقای "بِن علی یلدرم" نخست وزیر جدید است .
« نسیم آنلاین » : اردوغان طی دو سال اخیر به دنبال تسریع روند تغییر سیسم پارلمانی به ریاستی است و با نگاه تشریفاتی به پست نخست وزیری تلاش دارد تا در نهایت با برطرف شدن موانع قانون اساسی، رسما نظام ریاستی را اعلام کند و با اجرایی شدن این سیستم عملا نخست وزیری در ترکیه در جایگاه تشریفاتی قرار می گیرد؟ آیا داوداوغلو با این تغییر مخالف بود؟ چرا؟
داوداوغلو که به شکل بنیادین و نظری و تئوریک با این بحث ایشان مشکلی نداشتند و بیشتر به زمان اجرای طرح ایراد گرفتند. مبنای این فرض غلط است که بگوییم نخست وزیر در نظام جدید تشریفاتی است. در سیستم ریاستی دنیا مثلاً در سیتسم ریاستی مثل آمریکا درست است که در آنجا نخست وزیری وجود ندارد اما نهادهای قانونی دیگر هنوز هم از قدرت و اعتبار خودشان برخوردارند نظیر مجلس و کنگره، سنا و مثلاً در کشور فرانسه که به شکل نیمه ریاستی هست نخست وزیر یک مقام تشریفاتی نیست و در عین حال رئیس جمهور هم تشریفاتی نیست و در روسیه نیز چنین حالتی وجود ندارد. در حقیقت بحث بر سر این است که هدایت سیاسی و بحث قدرت ترکیه در دستان رئیس جمهور خواهد بود آقای داداوغلو در مقام یک سیاست مدار با این وضع مشکلی نداشتند ایشان با تاریخ و زمانبندی این بحث مشکل داشتند یعنی معتقد بودند که الآن نباید این مسئله به اولویت نخست تبدیل شود. تصور بنده این است که اگر نظام سیاسی فعلی ترکیه از پارلمانی به ریاستی تغییر پیدا کند چنین نخواهد بود که نخست وزیر و رهبر حاکم یک مقام تشریفاتی باشد. خیر. ایشان هماهنگ کننده اصلی همه امور سیاسی و اجرایی با شخص رئیس جمهور خواهد بود اما اینکه چرا این مسئله در داخل ترکیه و بین احزاب مخالف اینقدر با واکنشهای تند و منفی رو به رو شده است، این دلایل دیگری دارد. سه حزب مخالف دولت ترکیه یعنی حزب جمهوری خلق ( CHP ) به رهبری آقای کمال کلچداراوغلو، حزب حرکت ملی ( MHP ) به رهبری دولت باغچلی و حزب دموکراسی خلقها ( CHP ) به رهبری صلاح الدین دمیرتاش این واقعیت را خوب درک کردهاند که اگر نظام ریاستی اجرا شود، پارلمان دیگر نمیتواند برای تحت فشار قرار دادن حزب حاکم از قدرت و اعتبار سابق خود برخوردار باشد. ضمن اینکه این سه حزب از لحاظ مسائل عقیدتی و رهبری و تشکیلاتی دچار بحرانهای بسیار جدی شدهاند . اردوغان میخواهد با این عمل کاری کند که حداقل برای یکی دو دهه هر سه حزب مخالف دولت و دیگر احزاب خارج از مجلس ملی ترکیه به طور کامل خنثی و بی اثر شوند و دست کم برای دو دهه اقتدار کامل در دست حزب عدالت حوزه و توسعه شود .
« نسیم آنلاین » : اردوغان می خواهد که ترکیه در جایگاه مساوی با عربستان در منطقه باشد، اما نظام سعودی آمریکایی اسرائیلی می خواهد ترکیه بازیگر درجه 2 در منطقه باشد، لذا اوغلو در گزارش های داخلی حزب عدالت و توسعه به خیانت متهم شده است، زیرا روابط ترکیه با کشورهای منطقه و جهان را در چارچوب اخوانی نمی پذیرد. آیا این می تواند از دلایل مهم برکناری اوغلو باشد؟
معتقدم این فرضیات، در مورد ترکیه صحیح نیست و با مقدمه ی غلط نمی توان به نتیجه ی صحیح رسید. بحث عربستان و اسرائیل و امریکا را قاطی نکنیم. وزن و جایگاه ترکیه این است که تبدیل به یک قدرت منطقهای شود و نه دقیقاً در تقابل با جمهوری اسلامی. یعنی چنین نیست که تبدیل شدن ترکیه به یک قدرت در منطقه به این معنی است که ترکیه و اسرائیل و عربستان در کنار هم قرار می گیرند و بنا بر بر خی نگرش ها و تحلیل های غلط، یک مثلث شومی بر علیه جمهوری اسلامی ایران تشکیل میدهند. مبنای توافق و اشتراک نظر بین رژیم صهیونیستی و رژیم پادشاهی عجیب و غریب عربستان و جمهوری دموکراتیک ترکیه چیست؟ خداوکیلی آن مقدار از اشتراک نظر و تشابه که بین جمهوری اسلامی و جمهوری ترکیه وجود دارد صدها برابر اشتراکی است که بین علاقه آنکارا ریاض و رژیم صهیونیستی دارد بنابراین تصور بنده این است که در واقع در تمام معادلات سیاستهای منطقهای، آمریکا تلاشش همیشه بر این است که با تمام کشورها بازی کند اما این واقعیت را نمیشود انکار کرد که به ترکیه بیش از دیگران اعتماد دارد. یعنی ترکیهای که عضو ناتو هست که قرار است عضو اتحادیه اروپا هم بشود از موقعیت جغرافیایی خاصی برخوردار است، با اهل سنت و با اعراب و با کردها و با همه گروه ها ارتباط دارد و با ایران هم همسایگی جغرافیایی حساسی دارد، چنین کشوری از بیشترین پتانسیل برخوردار است برای اینکه منافع آمریکا را در منطقه تضمین کند. اما اینکه ترکیه در این مسیر چگونه پیش میرود آیا ترکیه قصد دارد با عربستان و اسرائیل اتفاقات استراتژی داشته باشد جوابش این است که ترکیه و حزب عدالت و توسعه دقیقاً بر مبنای "پراگماتیسم"(عمل گرایی) جلو میروند و به دنبال منافع خودش است. ترکیه در شرایط فعلی خوب میداند که دلارها و امکانات مادی عربستان و تواناییهای گسترده پیمانکاران عرب در سرمایهگذاری در این کشور میتواند برای ترکیه خیلی مفید باشد و حزب حاکم از این کار استفاده میکند. اما این بازی مطلقاً به این معنی نیست که به موازات رفاقت با عربستان، فلسطینیها را پشت در نگهدارند یا اینکه بخواهند برای ایران شاخ و شانه بکشند .
« نسیم آنلاین » : آیا سیاست خارجی احمد داوود اوغلو بویژه در پرونده سوریه طی 5 سال گذشته تاثیری در برکناری وی پس از 20 ماه نخست وزیری داشته است؟ آیا دو طرف به صور پنهانی بر سر موضوع سوریه اختلاف نظر داشتند؟
یکی از مشوقهای آقای اردوغان در پرونده سوریه همین داود اوغلو بوده است و این سیاستهایی که ترکیه در سوریه پیش برده، عملاً نسخهای بود که داوداوغلو پیچیده و نگریستن عینی و واقع گرایانه به تابلوی سیاسی و امنیتی کنونی سوریه، به ما نشان داده که هیچ کسی در این بازی پیروز نشده و این نیست که ما بگوییم چون داوداوغلو در میدان سوریه شکست خورد، اروغان او را مسئول میداند. خیر. در سوریه، شرایط به گونه ای است که هیچ کدام از بازیگران، پیروز نشدهاند. ترکیه با آن همه سرمایه گذاری که برای تسلیح مخالفین سوریه و برای حمایت از گروههای مختلف کرد و برای آوارگان سوری تا الآن چیزی حدود 8 میلیارد دلار هزینه کرد و این همه از کارت های اروپایی و امریکایی استفاده کرد برای اینکه در مذاکرات ژنو و مذاکرات دیگر گروههای تحت حمایت خود را پیش ببرد اما هنوز به نتیجه مطلوب خود نرسیده است. با این حال هیچ اندیشمندی در ترکیه معتقد نیست که میتوانستند در اتاق فکر آکپارتی توسعه نسخهای بهتر از نسخه ی داوداوغلو ارائه بدهند. تصور من این است که سیاست ترکیه حتی در دوران بن علی یلدرم، در حوزه سوریه به همین شکل ادامه پیدا خواهد کرد و اردوغان با مسیر کنونی که در سوریه پیش میرود مشکل و اختلاف خاصی ندارد .
« نسیم آنلاین » : بسیاری از کارشناسان رفتارهای اردوغان با توجه به حاشیه نشین کردن عبدالله گل ریس جمهور سابق و اخیرا کنار زدن احمد داووداوغلو و سرکوب رسانه های داخلی و روزنامه نگاران معتقدند که نه تنها به وجهه رئیس جمهور ضربه می زند، بلکه به جریان ها و احزاب اسلام گرای ترکیه نیز آسیب می رساند. شما چه نظری دارید؟
بنده با این نظر مخالف نیستم واقعیت این است که اردوغان سیاست حزبی خود را به نوعی گرفتار تمامیت خواهی کرده و حتی حاضر به پذیرش مشورت و شنیدن نظر متفاوت نیست. کاری که اردوغان با عبدالله گل و اوغلو کرد خیلی با هم متفاوت بود. واقعیت این بود که عبدالله گل از لحاظ شخصیتی و منش سیاسی اساساً ظرفیتهای رهبری حزب و در دست گرفتن سکان نخست وزیری را نداشت. داوداوغلو هم همین گرفتاری را داشت. ایشان یک چهره دانشگاهی بود و واقعاً نمیبایست نخست وزیر میشد. اما به مراتب بهتر از گزینه ی عبدالله گل بود و در این مدت هم توفیقات خوبی به ویژه در پرونده ی اروپا به دست آورد. آقای عبدالله گل در همان یکی دو سال مانده به اتمام دوره ریاست جمهوریاش با بسیاری از رفقای نزدیک اقای اردوغان اختلاف نظر داشتند و از اینها رنجیده شدند و گلایه کردند اما اوغلو منش دیگری داشتند . در یک نمای کلی من هم با این نظر موافقم و معتقدم که اردوغان با کنار نهادن چهرههایی که از ایشان تابعیت نمیکنند، به نوعی به تجارب دموکراسی حزب عدالت و توسعه ضربه میزنند و اگر که قرار بر این باشد که در حزب عدالت و توسعه حرف اول و آخر را خود آقای اردوغان بزند هیچ بعید نیست که نسل آتی کادرهای حزب عدالت و توسعه، در آینده نتوانند به این میزان از آقای اردوغان تابعیت کنند .
« نسیم آنلاین » : روابط آنکارا و تهران در دوران اقتدار آقای "بن علی یلدرم" نخست وزیر جدید ترکیه که ریاست حزب حاکم توسعه و عدالت را نیز برعهده گرفته است، چگونه ارزیابی می کنید؟
من معتقدم که آقای داوود اوغلو به خاطر مطالعات تاریخی و فکری و فلسفی که داشتند و آشنایی عمیقی که با چهرههای عرفانی و فلسفی ایرانی دارند و همچنین با توجه به شناخت بسیار دقیقی و جزئی پردازانه ایشان نسبت به جمهوری اسلامی ایران در منطقه ، ارادت خاص و ویژهای به ایران داشتند و حسن نیت خود را برای توسعه روابط ایران و آنکارا را بارها نشان داد. اما احتمال دارد که در دوران اقتدار آقای بن علی یلدرم، این توجه واهتمام ترکیه بیشتر معطوف به حوزههای اقتصادی و بازرگانی شود و این احتمال وجود دارد که در این دوران ما شاهد این باشیم که روابط حوزههایی همچون سیاسی و امنیتی بین ایران و ترکیه به اندازه روابط تجاری و اقتصادیمان ژرفای چندانی نداشته باشد. صد البته، پیش بینی دقیق این مساله ارتباط دقیقی با فرجام پرونده سوریه دارد.