یادداشت//
افغانستان به سازمان تجارت جهانی پیوست و ایران پشت در ماند؟!
پیوستن افغانستان به سازمان مورد بحث، با توجه به اینکه این کشور ۸ سال پس از ایران درخواست خود را برای عضویت در سازمان تجارت جهانی مطرح کرده است و به لحاظ شاخصهای اقتصادی و سیاسی نسبت به ایران عقبماندهتر است سوالات متعددی را در ذهن ایجاد میکند.
گروه بین الملل « نسیم آنلاین »- سازمان تجارت جهانی (WTO) ، یک سازمان بینالمللی است که قوانین جهانی تجارت را تنظیم و اختلافات بین اعضا را حل و فصل میکند و از 192 کشور عضو سازمان ملل متحد، 164 کشور عضو این سازمان هستند. از آنجائیکه سازمان تجارت جهانی، مزایای اقتصادی و سیاسی بیشماری را برای اعضا به وجود میآورد، کشورهای متعددی خواستار پیوستن به آن هستند. جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1996 درخواست خود را برای پیوستن به این سازمان جهانی مطرح کرده، امّا؛ هنوز موفق نشده است که به عضویت آن در آید.
پیوستن افغانستان به سازمان مورد بحث، با توجه به اینکه این کشور 8 سال پس از ایران درخواست خود را برای عضویت در سازمان تجارت جهانی مطرح کرده است و به لحاظ شاخصهای اقتصادی و سیاسی نسبت به ایران عقبماندهتر است، اهمیت دارد. این رویداد، یک سوال اساسی را در ذهن ایجاد میکند و آن اینکه، چرا افغانستان زودتر از ایران به سازمان تجارت جهانی پیوست.
گفتنی است؛ فرآیند عضویت در سازمان تجارت جهانی از طریق درخواست مکتوب از جانب دولتها آغاز میشود که این درخواست از سوی ایران در سال 1996 و از سوی افغانستان در سال ۲۰۰۴ ارائه شد .
الحاق افغانستان توسط اعضای گروه کاری در ۱۱ نوامبر 2015، توسط شرکتکنندگان در کنفرانس وزرای نایروبی به تصویب رسید و این کشور در تاریخ ۲۹ ژوئیه سال جاری، به عنوان صد و شصت و چهارمین عضو به سازمان تجارت جهانی پیوست.
پیوستن به سازمان تجارت جهانی از نگاه کارشناسان اقتصادی مزایا و مضراتی برای کشورها دارد. از جمله این مزایا میتوان به افزایش تعداد و تنوع فرصتهای صادراتی به کشورهای عضو، افزایش جریان سرمایهگذاری مستقیم خارجی که منجر به ارتقای فناوری، رشد بهرهوری و رقابتپذیری و ارتباط بهتر با کارآفرینان بینالمللی میشود، دستیابی به مکانیسم حل دعاوی بینالمللی در سازمان تجارت جهانی و مذاکرات تجاری چندجانبه از طریق این سازمان و... اشاره کرد. امّا؛ از دیدگاه برخی کارشناسان عضویت در این سازمان به افزایش آسیبپذیری کشور نسبت به تحولات بینالمللی به دلیل افزایش میزان باز بودن اقتصادی کشور نیز منجر میشود.
صرفنظر از دیدگاههای موافق و مخالف پیوستن کشورها به سازمان تجارت جهانی، باید گفت که درخواست برای پیوستن به یک سازمان بینالمللی برای یک برهه زمانی 20 ساله و عدم موفقیت در این زمینه به نوعی به حیثیت ملی کشورها مربوط است و به ویژه زمانیکه همسایه نسبتاً عقبمانده و جنگزده ما موفق به عضویت در همان سازمان میشود، بر اهمیت و حساسیت موضوع افزوده میشود.
برخی کارشناسان تصریح کردهاند که دلیل نپیوستن جمهوری اسلامی به سازمان تجارت جهانی، گستردگی اقتصاد ایران و لزوم درگیری کشورهای زیادی در پروسه مذاکرات است. در این ارتباط محسن بهرامی ارض اقدس، رئیس کمیسیون تسهیل تجارت و توسعه صادرات اتاق تهران تصریح کرده است که اقتصاد افغانستان به اندازهای بزرگ نیست که عضویت آن در سازمان تجارت جهانی نیاز به زمان زیادی داشته باشد، امّا؛ اقتصاد ایران گسترده است و پیوستن آن به سازمان مورد بحث زمانبر است. سوال اساسی در اینجا این است که آیا تمامی کشورهایی که تا کنون به این سازمان پیوستهاند اقتصادی کوچک داشتهاند، آیا اقتصادهایی که گستردهتر از ایران بودهاند مدت زمانی بیشتر از 20 سال پشت در سازمان تجارت جهانی ماندهاند.
از سویی دیگر، برخی تحلیل کردهاند که دلیل نپیوستن جمهوری اسلامی به سازمان تجارت جهانی وجود نداشتن عزم جدی ملی در این زمینه است. به نظر میرسد، این تحلیل به راحتی قابل نقد است، به این صورت که معمولاً مردم نسبت به مباحث مربوط به سیاست خارجی آگاهی زیادی ندارند و اگر در برخی موارد مانند مسائل مربوط به پرونده هستهای وارد عمل میشوند، بر اثر تبلیغات و آگاهی بخشی دولتی اقدام میکنند، به این ترتیب، نباید انتظار داشت که مردم به صورت خودجوش از پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی حمایت کنند. از سویی دیگر، اینکه جمهوری اسلامی درخواست خود را برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی مطرح کرده، به این معناست که در داخل به جمعبندی نهایی رسیده و با یک عزم جدی این درخواست را مطرح نموده است.
نگاهی به روند رسیدگی به درخواست جمهوری اسلامی در مقایسه با درخواست افغانستان نشان دهنده رفتار دوگانه سازمان تجارت جهانی با کابل و تهران است. در این ارتباط باید گفت که گروه کاری برای درخواست ایران در سازمان تجارت جهانی، بعد از ۹ سال و در سال ۲۰۰۵ تشکیل شد که تاکنون رئیس این گروه مشخص نشده و هیچ نشست رسمی نیز نداشته است. امّا؛ گروه کاری افغانستان یک ماه بعد از وصول درخواست آن کشور به ریاست هلند تشکیل شد و پنج نشست رسمی از سال ۲۰۱۱ تا سال ۲۰۱۵ برگزار کردند. در گام بعد، دولت ملزم به انتشار سند سیاستگذاری و قانونگذاری در حوزه تجارت است که بعد از انتشار این سند کشورهای عضو گروه کاری، سوالات و ابهامات را به صورت مکتوب به کشور متقاضی عضویت ارائه میکنند. ایران و افغانستان هر دو در سال ۲۰۰۹ این سند را منتشر کردند، افغانستان در سال ۲۰۱۰ و ایران در سال ۲۰۱۱ به پرسشهای مطروحه پاسخ دادند. امّا؛ بعد از این مرحله به دلیل عدم فعالیت گروه کاری ایران، پیشرفتی در فرآیند عضویت ایران به دست نیامد.
در پایان روی سخن با مسئولان مربوط به پیگیری عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی است که اگر در داخل ایران به این نتیجه رسیدهایم که باید به سازمان تجارت جهانی بپیوندیم، لازم است که با جدیت این موضوع پیگیری شود و به رفتارهای دوگانه سازمان نیز واکنش نشان داده شود. امّا؛ اگر نتیجهگیریهای داخلی بر این است که عضویت ایران در این سازمان به ضرر اقتصاد ایران است، باید درخواست جمهوری اسلامی پس گرفته شود، تا بیشتر از این طولانی شدن درخواست ایران برای عضویت در این سازمان و بیاعتنایی سازمان، به حیثیت ملی ایران ضربه وارد نکند.
البته ناگفته پیداست که جمهوری اسلامی ایران به دلیل رویکرد و روش استقلالطلبانهای که در محیط بینالملل دارد، همواره مورد غضب کشورهای غربی و آمریکایی قرار داشته است و نمیتوان از سیاسیکاریهای موجود در برابر خواستههای تهران غافل شد، امّا؛ موضوع اساسی این است که جمهوری اسلامی باید با ذکاوت و تیزهوشی خود اجازه ندهد به حیثیت و اعتبار ملیاش خدشه وارد شود.
شهربانو جمعه پور، پژوهشگر مسائل بین الملل