موفقیت مذاکرات آشتی ملی فلسطین؛ علل و پیامدها
"بیاعتمادی به آمریکا" و "شکست مذاکرات سازش با اسرائیل" چگونه فلسطینیها را به توافق بزرگ داخلی سوق داد؟
* گروه بینالملل خبرگزاری «نسیم» - اختلافات عمدتا فکری و اندیشهای دو جنبش فلسطینی فتح و حماس -که به فلسفه تأسیس آنها باز میگردد-، در سال 2007 به اوج خود رسید. از آن زمان به بعد، حماس با تشکیل دولت مستقل، جنبش سیاسی مسلط بر نوار غزه شد و تشکیلات خودگران نیز اداره کرانه باختری را عهدهدار شد. بدین ترتیب خاک فلسطین از لحاظ جغرافیایی و سیاسی بین این دو جنبش تقسیم شد. در سالهای اخیر، تلاشهایی تحت عنوان مذاکرات "آشتی ملی" میان مسئولان فتح و حماس برای تحقق وحدت در فلسطین صورت گرفت که از جمله آنها میتوان به مذاکرات آشتی ملی در قاهره در سال 2011 اشاره کرد که طی آن توافقنامهای میان دو طرف به امضا رسید که البته در نهایت نتیجهای نداشت. شکست گفتگوها دلیلی برای عدم پیگیری مذاکرات نبود و تلاشها همچنان ادامه یافت تا اینکه در نهایت هفته گذشته مذاکرات آشتی ملی فلسطین و توافق دو جنبش مخالف فتح و حماس به نتیجه رسید و آشتی ملی محقق شد. درباره این توافق و اینکه چرا در شرایط کنونی منطقه غرب آسیا و تحولات منطقه شامات، این اتفاق رخ داد؟ میتوان دلایل و احتمالات مختلفی را ذکر کرد که در ادامه مهمترین آنها مورد اشاره قرار خواهد گرفت. از جمله عللی که احتمال میرود تشکیلات خودگردان فلسطین براساس آنها توافقنامه آشتی ملی با حماس را امضا کرده به شرح زیر است: 1- جلوگیری از وقوع انتفاضه سوم: محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان پیش از این رسما اعلام کرده بود تا زمانی که وی در سمت خود باقی است با انتفاضه سوم مقابله کرده و اجازه "ناامنی" در فلسطین را نخواهد داد. 2- ترمیم چهره تشکیلات خودگردان: از زمان آغاز مذاکرات سازش میان این تشکیلات و رژیم صهیونیستی، مردم فلسطین بارها در اعتراض به این مذاکرات تظاهرات کردند و خواستار توقف آن شدند. در حالی که تشکیلات خودگردان به این اعتراضات توجه نکرد و بعضا به مقابله با آن پرداخت اما پیام خشم و نارضایتی معترضان از سیاست این تشکیلات را دریافت کرد. 3- کارشکنیهای مکرر رژیم صهیونیستی در روند مذاکرات سازش: مقامات تشکیلات خودگردان بارها علیه مقامات صهیونیستی به دلیل افزایش شهرکسازیها در سرزمینهای اشغالی اعتراض کرده و توقف این روند را خواستار شدند. بیتوجهی رژیم صهیونیستی به این موضوع سبب شد تا صائب عریقات، مذاکرهکننده ارشد تشکیلات خودگردان در مذاکرات سازش، اقدامات این رژیم را در جهت مقابله با صلح و تحقق راه حل دو دولت در فلسطین بداند. از سوی دیگر عدم پایبندی صهیونیستها به تعهد دور چهارم آزادی اسرای فلسطینی نیز آب سردی بر پیکره تشکیلات خودگردان بود. محمود عباس در واکنش به این اقدام، اذعان کرد که رژیم صهیونیستی از زمان امضای توافقنامه 'اوسلو'، تمام تلاش خود را برای شکست مذاکرات سازش انجام داده است و همین اقدامات تشکیلات خودگردان را بر آن داشت تا به توافق با حماس روی آورد. 4- نارضایتی تشکیلات خودگردان از جانبداریهای آمریکا از رژیم صهیونیستی در جریان مذاکرات سازش و تلاش برای رهایی از فشار واشنگتن برای امتیاز دادن به تلآویو: دور جدید مذاکرات سازش با تلاشهای جان کری، وزیر خارجه آمریکا آغاز شد اما کارشکنیهای رژیم صهیونیستی موجب بینتیجه ماندن و بنبست آن شد. آمریکا تلاش کرد تا جان تازهای به مذاکرات ببخشد اما این تلاشها کارساز نشد تا اینکه جان کری به صورت علنی تهدید کرد که در صورت شکست مذاکرات، واشنگتن برای موفقیت آن متوسل به زور خواهد شد. تشکیلات خودگردان به خوبی دریافت که تلآویو، مخاطب تهدید واشنگتن نیست و این تهدید متوجه تشکیلات است. اما در سوی دیگر توافق آشتی ملی، جنبش مقاومت اسلامی فلسطین(حماس) قرار دارد که طی سالهای پس از اشغال فلسطین تحت هیچ شرایطی حاضر به مذاکره با رژیم صهیونیستی و به رسمیت شناختن آن نشده است. درباره دلایل پذیرش این توافق از سوی حماس میتوان احتمالات زیر را در نظر گرفت: 1- به نظر میرسد حماس که از آغاز بحران سوریه نسبت به دولت این کشور مواضع منفی داشته و از محور مقاومت فاصله گرفته بود با تغییر روند تحولات سوریه و پی بردن به اشتباهات خود، سعی میکند تا با این توافق به صورت غیرمستقیم به سوریه نزدیک شود، چون تشکیلات خودگردان و سوریه همواره و خصوصا پس از سفر پنج ماه پیش عباس زکی، نماینده محمود عباس به دمشق و دیدار با بشار اسد روابط خوبی داشتهاند و رئیس تشکیلات خودگردان تاکید دارد که بحران سوریه باید از راه مسالمتآمیز حل و فصل شود. 2- این احتمال دور از ذهن نیست که حماس پس از دور شدن از سوریه و ایران، دیگر خود را قادر به ادامه مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی ندیده و مجبور به تن دادن به توافق آشتی ملی شده است. 3- حماس همواره از سه ناحیه بازداشت گسترده اعضا و طرفداران خود توسط نیروهای امنیتی تشکیلات خودگردان در کرانه باختری، اقدامات خصمانه رژیم صهیونیستی علیه این جنبش در سالهای گذشته و تخریب زیرساختهای غزه و اقتصاد این منطقه و فشار کشورهای غربی بر حماس با قرار دادن نام این جنبش در لیست گروههای تروریستی و تحریم اعضای ارشد آن، تحت فشار بوده و ممکن است برای رهایی از فشارها به آشتی ملی روی آورده باشد. در همین ارتباط، مهمترین پیامدهای تحقق مذاکرات آشتی ملی در فلسطین را میتوان در دو جبهه "موضوع مقاومت" و "مذاکرات سازش" دانست. در زمینه آینده مذاکرات سازش با رژیم صهیونیستی، از یک نگاه احتمالا مذاکرات متوقف نخواهد شد، چون مقامات تشکیلات خودگردان اظهارنظری مبنی بر تصمیم خود برای ترک نهایی این مذاکرات مطرح نکردهاند. نقش کشورهای غربی و آمریکا در ادامه این مذاکرات را نیز نمیتوان نادیده گرفت. این کشورها، از موضع تعهد خود در قبال رژیم صهیونیستی، حمایت از مذاکرات سازش و تحقق راه حل دو دولت در سرزمینهای اشغالی دست نکشیده و سعی خواهند کرد تا با فشار بر دولت آشتی ملی در راستای تحقق منافع صهیونیستهاـ که منافع آنها را نیز تأمین میکندـ گام بردارند. مقامات آمریکایی در اولین واکنشها به موفقیت مذاکرات آشتی ملی، درباره آن ابراز تأسف کردند و چین نیز ابراز امیدواری کرد که این موضوع مقدمهای برای ازسرگیری مذاکرات سازش با تلآویو باشد. کشورهای عربی نیز -که همواره در مقابل اقدامات سرکوبگرانه رژیم صهیونیستی موضع سکوت داشته و بارها روابط پنهانی آنها با این رژیم مطرح شده است-، به نظر نمیرسد تشکیل دولت آشتی ملی، تأثیری در مواضع آنها ایجاد کند. این کشورها با منابع مالی و ثروت نفتی عظیمی که در اختیار دارند، میتوانند با اهرم عدم ارائه کمکهای مالی فلسطینیها، آنها را برای ازسرگیری مذاکرات سازش تحت فشار قرار دهند. همچنان که این نقل قول تزیپی لیونی، وزیر دادگستری رژیم صهیونیستی که میگوید: در مذاکراتی که با اعراب داشتیم، آنها متعهد شدند هیچ کمک مالی به فلسطین نکنند، میتواند تأییدی بر این موضوع باشد. با وجود این تحلیلها، برخی تحلیلگران امضای توافقنامه آشتی ملی را خط بطلانی بر ادامه مذاکرات سازش میدانند. آنها معتقدند که تاکید محمود عباس بر عدم به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی در نشست خبری پس از این توافق آشتی ملی "تیر خلاصی" بر پیکره مذاکرات سازش بود چون صهیونیستها از ابتدای مذاکرات سازش، "به رسمیت شناختن" خود به عنوان دولتی یهودی را اساسیترین شرط موفقیت مذاکرات اعلام کردهاند. در زمینه تأثیر موفقیت مذاکرات آشتی ملی بر موضوع "مقاومت" در برابر رژیم صهیونیستی نیز میتوان گفت که ادامه یا توقف این گزینه در فلسطین در هالهای از ابهام قرار دارد. از طرفی بعید به نظر میرسد که تشکیلات خودگردان از موضع خود مبنی بر لزوم سازش با رژیم صهیونیستی و کنار گذاشتن گزینه مقاومت صرف نظر کند، چون این موضع از زمان تأسیس این تشکیلات به هویتی برای آن تبدیل شده است. از طرفی دیگر جنبش جهاد اسلامی، از بزرگترین گروههای مقاومت فلسطین پس از امضای توافقنامه آشتی ملی رسما اعلام کرد که تشکیل دولت وحدت ملی را عاملی در تقویت "گزینه مقاومت" میداند. نقطه مشترک در مواضع حماس و تشکیلات خودگردان در قبال رژیم صهیونیستی این است که هیچ یک از دو گروه حاضر نیستند این رژیم را به عنوان دولتی یهودی به رسمیت بشناسند. در مجموع برای رسیدن به تحلیلی دقیق درباره اوضاع فلسطین و چگونگی تعامل گروههای فلسطینی با رژیم صهیونیستی باید منتظر تحولات آینده بود. *رامین حسین آبادیان