مروری بر احتمالات و سابقه مذاکرات اخیر آمریکا و طالبان
برخی ناظران و تحلیلگران مسائل افغانستان بر این باورند که دور هشتم از مذاکرات آمریکا و هیات سیاسی طالبان در دوحه قطر، به یک توافق صلح ختم خواهد شد که براساس آن، نیروهای خارجی از این کشور خارج خواهند شد و طالبان نیز تعهد خواهد داد که افغانستان را تبدیل به مأمنی برای افراطگرایان نخواهد کرد. با این حال، سادهانگارانه خواهد بود اگر صلح در افغانستان را صرفا محصول مذاکره میان طالبان و آمریکا بدانیم.
هنگامی که جرج بوش پسر، رئیسجمهور اسبق آمریکا، فرمان حمله به افغانستان را در هفتم اکتبر سال 2001 صادر کرد، هیچگاه فکر نمیکرد جنگ افغانستان که با نام «عملیات بلندمدت آزادی» (Operation Enduring Freedom) آغاز شد، به فرسایشیترین جنگ در تاریخ دولت آمریکا تبدیل شود. از آن زمان تاکنون افغانستان به باتلاقی واقعی برای نیروهای آمریکایی و متحدان بینالمللی آن تبدیل شده است که نمیتوانند ادعای پیروزی در آن را داشته باشند. حدود 18 سال از حمله آمریکا به افغانستان میگذرد و اکنون نهتنها گروه طالبان و شبهنظامیان افراطی از دیگر گروهها در این کشور نابود نشدهاند بلکه طالبان بر حدود نیمی از افغانستان حکومت میکند و نمیتوان این گروه را از عرصه معادلات افغانستان حذف کرد. نیروهای امنیتی افغانستان نیز بهرغم دریافت کمکهای آموزشی و تسلیحاتی از کشورهای غربی، هنوز نتوانستهاند امنیت را بهمعنای واقعی در این کشور تامین کنند و گروههایی نظیر طالبان را که به روندهای سیاسی، قانونی و تا حدودی خواست بخشی از مردم افغانستان بیاعتنا هستند، سرکوب کنند.
ترامپ و دستورکار اقتصادیاز زمان روی کار آمدن دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا در سال 2017، واشنگتن تمرکزش را بر تقویت اقتصادی خود قرار داده است. ترامپ بارها اعلام کرده است ایالات متحده آمریکا بهدلیل حمایت بیچون و چرا از متحدان خود در اقصینقاط دنیا، تبدیل به مایه تمسخر آنها شده است و این کشورها از آمریکا سوءاستفاده اقتصادی میکنند. درست بر همین اساس است که اکنون ایالات متحده آمریکا با کشورهایی نظیر چین، ژاپن، روسیه و اتحادیه اروپا وارد تنش و جنگ تجاری شده است و سعی میکند از طریق دستیابی به توافقات جدید تجاری و اقتصادی با آنها، به تقویت قدرت اقتصادی خود بپردازد. ترامپ از زمان روی کار آمدن نشان داده، دستورکار اقتصادی برای وی حرف اول و آخر را میزند. شعارهایی نظیر «کالای آمریکایی بخر و آمریکایی را مشغول بهکار کن» یا «آمریکا را دوباره بزرگ کنید» نشاندهنده همین موضوع است. البته این رویکرد از تاجری که اکنون ردای ریاستجمهوری آمریکا را پوشیده، چندان بعید نیست. اکنون ترامپ با طولانیترین جنگ در تاریخ آمریکا (جنگ افغانستان) روبهرو است که برای آمریکا هزینههای زیادی را ایجاد کرده است. نمیتوان رویکردی را که ترامپ برای برخورد با این جنگ در پیش گرفته است جدا از رویکرد اقتصادی وی در عرصه معادلات بینالمللی دانست.
ترامپ بهخوبی میداند جنگ افغانستان برای آمریکا پوچ و بیهزینه است، از این رو در تلاش است با خارجکردن سربازان آمریکایی از باتلاق افغانستان و درگیرکردن هرچه بیشتر دیگر متحدان آمریکا در افغانستان، تلفات جانی و بهویژه مالی ایالات متحده آمریکارا در این کشور تا حد ممکن پایین بیاورد. از این رو ترامپ با تعیین یک دیپلمات کارکشته بهنام زلمای خلیلزاد بهعنوان نماینده ویژه دولت آمریکا در موضوع افغانستان، راه گفتوگو با طالبان را در پیش گرفته و سعی دارد از طریق مذاکره سیاسی و دیپلماسی به حضور فرسایشی و بینتیجه آمریکا در افغانستان خاتمه دهد و به متحدان آمریکا این سیگنال را بفرستد که همه آنها باید در موضوع افغانستان مشارکت و هزینه کنند در غیر این صورت، آمریکا مسئول وارد آمدن خسارات احتمالی به آنها نیست.
دور هشتم؛ فعلا با نتایج عالیهشتمین دور از مذاکرات آمریکا و طالبان هفته جاری در دوحه قطر برگزار شد. روز گذشته زلمای خلیلزاد، نماینده ویژه ایالات متحده در پرونده افغانستان در توئیتی اعلام کرد دور هشتم گفتوگوهای صلح با طالبان در قطر پایان یافته است. او گفت: «در گفتوگو با طالبان پیشرفت و نتایج «عالی» حاصل شده است.» خلیلزاد نوشت: «ما پیشرفتهای خوبی در هفته گذشته در کابل داشتیم. چند روز گذشته که در دوحه بودم، روی مسائل باقیمانده درباره یک توافقنامه بالقوه با طالبان تمرکز کردم که زمینه خروج مشروط نیروهای آمریکایی را فراهم میکند. ما پیشرفتی عالی داشتیم.»
او اضافه کرده است: «تیم من و نمایندگان طالبان به بحث روی جزئیات تکنیکی و همچنین گامها و مکانیسمی که برای اجرای موفقیتآمیز این توافق چهاربخشی نیاز است، ادامه خواهیم داد. توافق روی این جزئیات ضروری است.»
خلیلزاد دوحه قطر را به مقصد دهلینو برای دیدارهای از قبل برنامهریزیشده بهمنظور جلب حمایت بینالمللی از روند صلح افغانستان ترک کرده است. استفادهنشدن از خاک افغانستان از سوی گروههای تروریستی، آتشبس دائمی و خروج تدریجی نیروهای خارجی از افغانستان مهمترین موارد مطرحشده در میز مذاکره است. البته هنوز اختلافاتی بین دو طرف باقیمانده است. نکته جالب در مذاکرات، بیاعتمادی طالبان به دولت آمریکاست. طالبان بر همین اساس خواسته است نمایندگان روسیه و چین نیز در امضای توافقنامه با آمریکا حضور داشته باشند.
در این گزارش سعی میشود به ابعاد مختلف مذاکرات جاری میان طالبان و ایالات متحده آمریکا در دوحه قطر بپردازیم و به این پرسش کلیدی پاسخ دهیم که آیا آنگونه که برخی ناظران بینالمللی پیشبینی میکنند، چشمانداز صلح در هشتمین دور از گفتوگوهای دو طرف در دوحه قطر نزدیک است؟
چرا مذاکره با طالبان؟شاید اولین پاسخی که برای این پرسش به ذهن متبادر میشود این است که شکست رویکرد سخت آمریکا (برخورد قهرآمیز) در مواجهه با طالبان موجب شده این کشور راه مذاکره و مصالحه سیاسی با این گروه را در پیش گیرد. 18 سال از حضور نظامی آمریکا در افغانستان میگذرد و هنوز طالبان در این کشور قدرت دارد و با انجام عملیاتهای مختلف، علاوهبر کشتن غیرنظامیان افغانستان، نیروهای امنیتی این کشور و نظامیان خارجی، قدرت و حضور خود در افغانستان را به رخ آمریکا و دولت افغانستان میکشد. در این راستا، سازمانملل متحد در جدیدترین گزارش خود اعلام کرده است: «ماه جولای سال 2019، خونینترین ماه افغانستان از سال 2017 میلادی تاکنون بوده است. در این ماه بیش از 1500 غیرنظامی افغانستانی در حملات گروه طالبان جان خود را از دست دادهاند.» این کارنامهای نیست که آمریکاییها در هجدهمین سال حضور خود در افغانستان بتوانند به آن ببالند.
آمریکا سعی دارد با انجام گفتوگوهای سیاسی با طالبان و حتی دادن امتیازهایی به این گروه، آنها را وارد فرآیند سیاسی افغانستان کنند. خشونتهای طالبان در سالیان گذشته موجب شده تا مردم افغانستان نسبت به آنها رویکرد مثبتی نداشته باشند. حال اگر طالبان به صورت یک گروه و جریان سیاسی در افغانستان حضور داشته باشد و بتواند همچون دیگر گروهها در انتخابات افغانستان شرکت کند، چندان با استقبال مردم روبهرو نخواهد شد که این امر میتواند منجر به منزوی شدن هر چه بیشتر گروه طالبان و تضعیف آنها در عرصه سیاسی افغانستان شود. از این رو، شناسایی طالبان بهعنوان یک گروه فعال در عرصه سیاست افغانستان، بیش از شناسایی آن بهعنوان یک دشمن که باید با آن جنگید و شکستش داد، به نفع آمریکا و بهطور کلی عرصه سیاسی افغانستان است. از این رو، آمریکا با فراهم کردن شرایط مذاکره با طالبان و قبول برخی شروط طالبان برای مذاکره با آمریکا نظیر آزادسازی رهبران عالیرتبه این گروه همچون ملاغنی برادر، سعی داشته بیش از پیش طالبان را درگیر در فرآیند سیاسی افغانستان کند.
چرا طالبان با دولت افغانستان مذاکره نمیکند؟طالبان، دولت کنونی افغانستان را دست نشانده آمریکا دانسته و با ادعای اینکه این دولت مشروعیت ندارد، با آن مذاکره نمیکند. درواقع، طالبان دولت افغانستان را ثمره آنچه آنها «اشغال افغانستان» توسط نیروهای خارجی خوانده میدانند و بر این باورند، دولت مشروع افغانستان همان دولت طالبان است که در سال 2001 و در حمله نظامی نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا، از کار برکنار شد. از سوی دیگر، مقامهای طالبان بر این باورند گفتوگو با دولت افغانستان موجب دلسردی سربازان و پیکارجویان آنها خواهد شد که حدودا 18 سال است با فرمان آنها، به میدانهای نبرد فرستاده میشوند. در صورت مذاکره طالبان با دولت افغانستان، سربازان طالبان از خود خواهند پرسید انگیزه رهبران آنها از نبرد 18 ساله با دولت افغانستان چه بوده است؟ اگر بنا بر مذاکره بود چرا این مذاکره زودتر انجام نگرفت؟ مسلما پرسشهایی از این دست برای رهبران طالبان هزینهزا خواهند بود. جدای از این، اکنون طالبان به خوبی میداند آمریکاییها به دنبال خروج از افغانستان هستند. آنها خود را در آستانه پیروزی میبینند و پس از 18 سال نبرد، اشتیاق آمریکا برای مذاکره با طالبان و خروج از افغانستان را گواهی بر مدعای خود که همان پیروزی بر قدرتهای خارجی یا آنچه آنها اشغالگران میخوانند، ذکر میکنند. از این رو، مذاکره با دولت افغانستان را که پس از حمله نیروهای خارجی به افغانستان و سرنگونی دولت طالبان روی کار آمد، بیدلیل و هزینهزا میبینند.
بهطور کلی، عدم گفتوگوی طالبان با دولت افغانستان صرفا یک ژست تبلیغاتی برای این گروه است و منطق سیاسی ندارد. زیرا طالبان اکنون با دولت افغانستان که آن را دست نشانده آمریکا میداند، مذاکره نمیکند اما با خود آمریکا که به گفته آنها افغانستان را اشغال کرده گفتوگو میکنند که این امر از حیث سیاسی منطقی نیست. نباید فراموش کرد که طالبان نمیتواند بدون درنظر گرفتن دولت افغانستان، دستور کار خود در این کشور را به پیش برد. درست است که طالبان حدودا نیمی از افغانستان را در کنترل و نفوذ خود دارند اما قلمروی آنها بیشتر در مناطق کوهستانی و صعبالعبور است که فقط 10 درصد از جمعیت افغانستان را پوشش میدهد. طالبان بر مرکز هیچ کدام از 34 ولایت افغانستان تسلطی ندارد که این امر حکایت از آن دارد که این گروه نمیتواند دولت مرکزی افغانستان را در عرصه معادلات سیاسی این کشور نادیده بگیرد.
چشمانداز صلح در افغانستانبرخی ناظران و تحلیلگران مسائل افغانستان بر این باورند که دور هشتم از مذاکرات آمریکا و هیات سیاسی طالبان در دوحه قطر، به یک توافق صلح ختم خواهد شد که براساس آن، نیروهای خارجی از این کشور خارج خواهند شد و طالبان نیز تعهد خواهد داد که افغانستان را تبدیل به مأمنی برای افراطگرایان نخواهد کرد. با این حال، سادهانگارانه خواهد بود اگر صلح در افغانستان را صرفا محصول مذاکره میان طالبان و آمریکا بدانیم.
افغانستان کشوری است که در آن تکثر قومیتی وجود دارد. طالبان بهطور تاریخی به پشتونها متکی هستند و نفوذ گستردهای در میان ازبکها، تاجیکها و همچنین جامعه هزاره ندارند. درواقع طالبان گروهی است که پشتیبانی قومیتهای مختلف افغانستان را با خود ندارد. جدا از این، جوانان افغان و بهطور خاص زنان افغان، رویکرد مثبتی به گروه طالبان ندارند. آنها در طول سالهای گذشته، بزرگترین قربانیان افکار متعصبانه طالبان بودهاند و اکنون، بازگشت به گذشته و پذیرش رسمی طالبان در عرصه قدرت سیاسی را به راحتی نمیپذیرند. جدای از این، نباید فراموش کرد اساسا طالبان گروهی نیست که به دموکراسی و مشارکت مردم در فرآیندهای سیاسی و انتخابات اعتقادی داشته باشد. این امر کاملا در تضاد با روندی است که افغانستان از سال 2001 و همزمان با سقوط طالبان در پیش گرفته است. از این رو، بازگشت افکار اقتدارگرایانه طالبان به عرصه قدرت سیاسی افغانستان، موضوعی است که با واکنشهای جدی در داخل افغانستان روبهرو خواهد شد. از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که طالبان یک گروه یکدست نیست و قابلیت انشعاب دارد. بر این اساس، نمیتوان پذیرفت که اگر طالبان در روند گفتوگوها و مذاکرات خود، تعهدی را بپذیرند، صددرصد آن را به اجرا خواهند گذاشت. چهبسا برخی رهبران طالبان از درِ مخالفت درآیند و آنچه در جریان مذاکرات حاصل شده را مخدوش کنند.
جدای از عرصه سیاست داخلی افغانستان، این کشور از حیث امنیت منطقه آسیای مرکزی نیز از اهمیت برخوردار است. اگر طالبان نتوانند به تعهدات خود بهویژه در زمینه محدودسازی همکاریها با گروههای افراطگرا و تروریستی جامه عمل بپوشانند، امنیت دیگر کشورها در منطقه آسیای مرکزی نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت که این امر نهتنها برای کشورهای منطقه بلکه برای قدرتهای بینالمللی نیز خطرناک است.
درنهایت باید گفت نباید از نقش قدرتهایی نظیر ایران، پاکستان، چین و روسیه نیز در عرصه معادلات افغانستان غافل شد. مسلما صرفِ گفتوگوهای مستقیم طالبان و آمریکا در مورد آینده سیاسی افغانستان بدون توجه به دولت و ملت افغانستان، گروههای سیاسی افغان و قدرتهای منطقهای و بینالمللی موثر در امور این کشور، به جایی نخواهد رسید و اگر توافقی هم حاصل شود، چندان پایدار نخواهد بود. تنها راهحل برای ایجاد صلح و آرامش واقعی در افغانستان، انجام گفتوگوهای فراگیر ملی و البته بینالمللی است.
روزنامه فرهیختگان