پاسخ یک کارشناس جمعیت به اظهارات رئیس انجمن جمعیتشناسی ایران
حسین مروتی در واکنش به گفتگوی محمد میرزایی با «نسیم» تصرح کرد: نرخ باروری در تهران ۱.۲ است نه ۱.۶/ مدیریت غلط منابع، موجب خشک شدن دریاچه ارومیه شد نه رشد جمعیت/ باید به بزرگان نظام حق داد که به جمعیتشناسان اعتماد نکنند
به گزارش «نسیم»، حسین مروتی، کارشناس جمعیتشناسی در واکنش به مصاحبه اخیر دکتر محمد میرزایی، استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن جمعیت شناسی ایران، صحبتهای ایشان را "مشحون از اظهارات غیر کارشناسی، کذب و بیاناتی در تناقض با اظهارات پیشین ایشان" دانست و گفت: این مسأله سبب شد که پاسخ اجمالی برخی از این اظهارات داده شود تا صحبت های ایشان بیش از این سبب تشویش اذهان مردم و مسئولین را فراهم نیاورد. 1- "خشک شدن دریاچه ارومیه و زاینده رود، پیامد رشد جمعیت است!"
دکتر میرزایی در طول این سال ها همواره غیر جمعیتشناسان را از اظهارنظر در مورد مسائل جمعیتی نهی کرده است، اما حال این سوال پیش می آید که ایشان چطور به خود اجازه می دهد درباره موضوعی غیر از جمعیت شناسی، که دانشی نسبت به آن ندارد، اظهارنظر کند. دکتر میرزایی خشک شدن دریاچه ارومیه و زاینده رود را پیامد "رشد جمعیت" می داند و این در حالی است که کارشناسان محیط زیست و منابع طبیعی، علت این معضلات را مدیریت اشتباه منابع آب می دانند . با این اظهار نظر غیر علمی، به خوبی می توان دریافت که بحران آب، اکنون دستاویزی شده است برای مخالفان جوان ماندن جمعیت کشور.
2- "فردی ناآگاه بدبینانهترین سناریوی سازمان ملل را به رئیسجمهور سابق منتقل کرده است که جمعیت ایران در آینده به 31 میلیون نفر کاهش مییابد"
در این مورد نیز باید گفت که چنین ادعایی کذب محض است و گزارش ارائه شده به مقامات شامل هر سه سناریوی سازمان ملل بوده است(1) و خوب است اگر دکتر میرزایی سندی در اثبات این مدعا دارند در اختیار رسانه ها قرار دهند و اگر چنین نیست، بهتر است طی یادداشتی بابت شایعه سازی های بی اساس، از مردم عذرخواهی کنند . البته در مورد پیش بینی های سازمان ملل باید یادآور شد که سناریوی حد پایین، از آنجا که با فرض ادامه کاهش باروری، مطابق روند گذشته بوده است، متاسفانه بیشترین تطابق را با روند تغییرات جمعیتی کشور دارد و این مسئله نشانگر خطر بزرگی است که پیش روی جمعیت ایران قرار دارد.
همچنین مشخص نیست به چه دلیل رئیس انجمن جمعیت شناسی و همکارانشان، استفاده از پیش بینی های سازمان ملل در سال 2010؛ که بر اساس آمارهای رسمی کشور است را از محرمات می دانند، ولی هیچ ایرادی را متوجه پیش بینی جمعیتی سال 2012 سازمان ملل نمی کنند، پیش بینی ای که بر اساس آمارهای جعلی و غیر رسمی صورت گرفته است.
لازم به ذکر است که پیش از این نیز دکتر علی اکبر سیاری، معاون بهداشت وزیر بهداشت مدعی شده بود که پیشبینی های جمعیتی کشور به صورت ناقص به اطلاع رهبر معظم انقلاب رسیده است و صرفا بدترین حالت، که کشور ممکن است در سال 1480 به جمعیت 31 میلیون نفر برسد، به اطلاع ایشان رسیده است. این اظهارات دکتر سیاری که مورد بهره برداری رسانه های معاند قرار گرفت، با انتقاد شدید رسانه های کشورمان همراه شد و البته دکتر سیاری نیز هیچگاه نتوانست سندی بر اثبات ادعاهایش بیاورد.
3- "آمار نرخ باروری 1.6 مربوط به شهر تهران است. آمارهای مربوط به کل کشور بین 1.8 تا 1.9 است"
در مورد این ادعا نیز باید از دکتر میرزایی پرسید که بر مبنای کدام منبع و مرجع علمی این آمار را ارائه کرده است؟ آمارهای رسمی کشور که توسط پژوهشکده آمار، مرکز آمار و آقای دکتر عباسی شوازی تهیه و منتشر شده است؛ آمار ادعایی را آشکارا رد می کند. بر اساس آمار مراجع ذیصلاح، نرخ باروری در شهر تهران 1.22 و این میزان در استان تهران 1.4 است .(2) (علیرغم اینکه این آمارها برای دوره سه ساله منتهی به سال 1390 است).
در مورد نرخ باروری کشور نیز این مساله قابل ذکر است؛ چرا که نرخ باروری کل اعلام شده توسط مرکز آمار با استفاده از روشهای غیرمستقیم برای سال 1390، 1.75 فرزند به ازای هر زن می باشد. البته جالب است بدانیم که میزان نرخ باروری کل با بهره گیری از روشهای مستقیم توسط مرکز آمار، عدد بسیار پایین 1.5 فرزند برای هر زن را نشان می دهد.
نهایتا آیا اصرار دکتر میرزایی مبنی بر ارائه آمارهای غیرواقعی و بالاتر از حد اعلام شده توسط مراجع رسمی، به این دلیل نیست که وضعیت جمعیتی کشور را عادی جلوه دهند و جلوی سیاستگذاری برای تعدیل ساختار جمعیتی را بگیرند؟
4- "(در پیش بینی جمعیتی) بیشتر از 5 سال را خیلی شفاف نمیتوان دید"
اولا دکتر میرزایی در انتهای همین مصاحبه پیش بینی می کند که "در سال 1430 جمعیت ما از 100 میلیون نفر بیشتر خواهد بود". همچنین ایشان در سایت انجمن جمعیت شناسی، پیش بینی کرده اند که "جمعیت ایران تا 50 سال آینده دو برابر خواهد شد!!". حال باید از ایشان پرسید که اگر نمی توان بیش از 5 سال را پیش بینی کرد؛ چرا خود برای 50 سال آینده پیش بینی می کنید؟ اساسا چرا سازمان ملل پیش بینی 100 ساله و 300 ساله ارائه می دهد؟ چرا دکتر میرزایی این سخن را در مجامع بین المللی که هر ساله در آن شرکت می کند، عنوان نمی کند تا شاید پس از آن، سازمانهای بین المللی نسبت به پیش بینی های بلند مدت اقدام نکنند؟ مگر از وظایف جمعیت شناس نیست که آینده جمعیتی را پیش بینی کند؟
5- "اگر 15 درصد جمعیت یک جامعه دارای سن بالای 65 سال باشند، آن جامعه سالخورده است"
نخست آن که دکتر میرزایی در مطالعات منتشر شده قبلی خود، 60 سالگی را به عنوان آستانه سالخوردگی در نظر گرفته است (3) حال چه شده است که 65 و گاهی 70 سال را سن معیار سالخوردگی عنوان می کند؟ مورد دیگر نیز ملاک 15 درصد است که معلوم نیست ایشان این معیار را از کجا و از چه منبعی نقل می کند. اگر ملاک 65 سال باشد، سازمان ملل کشوری که 7 درصد جمعیت آن بالای 65 سال باشد را سالمند قلمداد می کند و این رقم برای 60 ساله و بالاتر، 8 درصد است. اما این که چه شده است که این ارقام ناگاه، تا این اندازه صعود کرده اند، مشخص نیست. آیا دکتر میرزایی با ارائه ی این ارقام عجیب و غیرمعتبر نمی خواهد بحران قریب الوقوع سالخوردگی جمعیت کشور را لاپوشانی کند؟ واقعا معلوم نیست دکتر میرزایی به چه دلیل با این دست اظهارات، سوابق علمی خود را به حراج گذاشته است؟
6- "20 درصد جمعیت ژاپن بالای 65 سال سن دارند، اما این کشور با مشکل زیادی مواجه نیست"
در پاسخ به این اظهارنظر، باید یادآور شد که جمعیت ژاپن زمانی سالخورده شد که از وضعیت اقتصادی خوبی برخوردار بود و به توسعه رسیده بود . با این حال، اکنون ژاپن مشکل عدم تعادل در ساختار جمعیتی خود را (سالخوردگی) از طریق افزایش سن بازنشستگی و پذیرش مهاجران تا حدودی حل کرده است. این نکته نیز غیر قابل انکار است که سالخوردگی جمعیت ژاپن به علت کاهش افراد در سن کار و افزایش متوسط سنی افراد در سن کار، به شدت بر رشد اقتصادی ژاپن اثر منفی گذاشته است. ولی سوالی اساسی که بی پاسخ می ماند این است که چه وجوه مشترکی بین ایران و ژاپن سبب شده است که دکتر میرزایی دست به مقایسه ی این دو کشور بزند؟
7- "برخی از افراد مسائل جوانان را رها کرده و برای سالخوردگی جوانان امروز در 40 سال بعد گریه میکنند"
نخست اینکه ما هنوز نتوانسته ایم در کشور، برای 6 میلیون سالمند امروزمان برنامه ریزی مناسبی کنیم. در سال 1405 این تعداد به حدود 11 میلیون نفر و در 40 سال آینده تعداد سالمندان ایران به حدود 26 میلیون نفر می رسد. بی شک اگر برنامه ریزی را به صورت یک فرایند تصور کنیم، از هم اکنون باید به برنامه ریزی برای ایجاد زیر ساخت های لازم پرداخت. دکتر میرزایی در مطالعات قبلی خود و پیش از تغییر و تحول در آرائش، بر لزوم این برنامه ریزی تاکید داشته است (4) دیگر اینکه؛ رسیدگی به امور جوانان وظیفه دولت مستقر است و هیچکس منکر این واقعیت نیست که باید به مسائل جوانان رسیدگی کرد و اساسا هیچ تعارضی بین جلوگیری از سالخورده شدن جمعیت و رسیدگی به امور جوانان وجود ندارد .
8- "اگر روند ازدواج جوانان تسهیل شود و سن ازدواج کاهش یابد، نرخ باروری به سطح جانشینی و حتی قدری بالاتر از آن می رسد. اگر باروری بین 1.8 تا 1.9 باقی بماند در سال 1430 رشد جمعیت ما صفر خواهد شد. بنابراین ما 40 سال وقت داریم این روند را اصلاح کنیم".
از آقای دکتر میرزایی باید پرسید آیا وقتی که نرخ رشد جمعیت به صفر رسید و در تله باروری افتادیم ( نرخ باروری کمتر از 3/1 فرزند به ازای هر زن) و تعداد سالمندان ما به حدود 26 میلیون نفر در سال 1430 رسید، برنامه ریزی جواب خواهد داد؟ در طول 60 سال گذشته، سن ازدواج خانمها 5 سال افزایش یافته و از حدود 18.5 به 23.5 رسیده و سن ازدواج آقایان حدود 2 سال افزایش یافته و از 25 به 27 سال افزایش پیدا کرده است. علت اصلی این افزایش، تغییرات بنیادی در ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بوده است. بنابراین بدون تغییر بنیادی ساختارها که ممکن است چندین دهه طول بکشد، چگونه ممکن است به راحتی سن ازدواج را دو یا چند سال کاهش داد؟! همچنین بخش عمده ای از کاهش باروری در ایران مرتبط با افرادی است که ازدواج کرده اند، اما تمایلی به فرزنددار شدن ندارند، یا تک فرزندی و دو فرزندی را مطلوب می دانند، به عنوان مثال مطالعه ی دکتر امیر عرفانی -محقق و استاد دانشگاه نیپسینگ کانادا- نشان می دهد که: در تهران 34 درصد والدین دارای تک فرزند و 81 درصد دارندگان دو فرزند، دیگر هیچ فرزندی نمیخواهند .
10- "من یک فرد 70 ساله هستم اما بحمدالله هم چنان فعال هستم"
نخست دکتر میرزایی باید بگوید که چند درصد جامعه استاد دانشگاه هستند و زندگی مرفه مثل ایشان را دارند؟! در ثانی این موضوع به همان «سالخوردگی فردی» مرتبط است، حال دکتر میرزایی چطور دیگران را متهم می کند که فرق بین سالخوردگی جمعیت و سالخوردگی فردی را نمی دانند؟! وقتی راجع به سالخوردگی جمعیت صحبت می شود، منظور، افزایش نسبت جمعیت افراد بالای 60 سال و کاهش جمعیت افراد زیر 15 سال می باشد و تاکنون کسی مدعی سالخوردگی فردی در تمام مردم نشده است.
تصمیم صحیح مسئولان عالی نظام برای تغییر سیاست های جمعیتی کشور، برخی کارشناسان داخلی را به تناقض گویی کشانده است تا جایی که دکتر میرزایی ضمن مصاحبه با روزنامه ی اطلاعات در ادعایی بیان می کند: "از دید کارشناسی، سالخوردگی جمعیت، شاید یک فرصت باشد تا تهدید!!!" زمانی که استاد باسابقه ی جمعیت شناسی کشور که رئیس انجمن جمعیت شناسی نیز هست، این گونه مغرضانه بحران جمعیتی را نفی می کند و در شرایطی که هیچ جمعیت شناسی نیز اظهارات او را نقد نمی کند، آیا نباید به بزرگان نظام این حق را داد که به بسیاری از جمعیت شناسان اعتماد نکنند؟ مگر نه این که حرمت امامزاده را متولیش نگه می دارد.
[1] - این گزارش به صورت مکتوب و چاپ شده موجود است.
[2] - مرکز آمار ایران، پژوهشکده آمار(1392) تحولات باروری در ایران در چهار دهه اخیر.
[3] - جمعیت شناسی سالمندان در ایران بر اساس سرشماریهای 1385-1335 منتشره در سال 1386؛ بررسی ابعاد سلامت سالمندان با تاکید بر متغییرهای جمعیتی منتشره در سال 1391.
[4] - گزارش ده سال فعالیت جمهوری اسلامی ایران در خصوص اهداف کنفرانس بین المللی جمعیت و توسعه منتشره در سال 1383؛ جمعیت شناسی سالمندان در ایران بر اساس سرشماریهای 1385-1335 منتشره در سال 1386؛ بررسی ابعاد سلامت سالمندان با تاکید بر متغیر های جمعیتی منتشره در سال 1391.