سنتی برای تقویت پایههای اجتماعی
گزارش «نسیم» پیرامون سنت نبوی عقد اخوت و اثرات مثبت آن در تقویت روابط اجتماعی و کاهش افسردگی و مشکلات روحی
گروه اجتماعی خبرگزاری «نسیم»: متاسفانه در طی سالهای گذشته برخی از سنتهای ملی و مذهبیمان را فراموش کردهایم. سنتهایی که برخی را فقط میشود از لابهلای کتابهای تاریخی و مذهبی پیدا کرد و دیگر اثری از آنها در سبک زندگی ما دیده نمی شود. احیای سنت های حسنهای مانند اعتکاف، نماز عید قربان، دعای عرفه، برگزاری دسته جمعی شب های قدر در مساجد، برگزاری ازدواجهای آسان و... از نمونه هایی است که در این چند سال اخیر رواج پیدا کرده اند. عقد اخوت یکی دیگر از سنتهای نسبتا فراموش شده و حسنة پیامبر اعظم(ص) است که احیای آن میتواند آسیبهای اجتماعی مانند خشونت و نزاع و بی تفاوتی نسبت به سرنوشت دیگران را تا حد زیادی کنترل کند .
عقد اخوت
کمتر از یک سال از ورود رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) به مدینه گذشته بود. مهاجرینی که از مکه آمده بودند، وضع زندگی نامناسبی داشتند و همه چیزشان در مکه به غارت رفته بود. در این موقعیت حساس بود که پیامبر دست به یک اقدام موثر زد که وضع مسلمانان را دگرگون کرد. پیامبر میان مهاجرین و انصار عقد اخوت جاری و آنها را با یکدیگر برادر کرد و حقوقی را میان برادران قرار داد. نقطة عطف این قضیه و نهایت آن، عقد اخوتی است که بین پیامبر اسلام(ص) و امیرالمؤمنین علی(ع)، جاری شد و پیامبر از همان جا شأن و شخصیت علی(ع) را برای مسلمانان روشن کرد .
معنای اخوت
اخوت به معنای برادری است و عقد اخوت یا صیغة اخوت هم پیوندی است که بین دو نفر بسته میشود و برای خودش آدابی دارد .
عقد اخوت میتواند دو نفر را که هیچ پیوند خونی و خویشاوندی با هم ندارند تبدیل به دو برادر کند. یعنی حقوقی را بر گردن طرفین بگذارد و یکجوری دوستی و رفاقت را ثبت رسمی و دائمی کند. دو نفر که از نظر روحی و فکری نزدیک هستند و احساس میکنند که میتوانند این رفاقت را سالها ادامه دهند، میتوانند طرفین این عقد الهی باشند .
آثار اجتماعی عقد اخوت
1. همیت به سرنوشت دیگر اعضای جامعه: در جامعه اسلامی همه افراد در برابر یکدیگر مسئولند و در صورتی که عضوی به درد آید، عضوهای دیگر نباید آسایش و قرار داشته باشند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرموده است: «مَن اَصْبَحَ وَ لا یَهْتَمَّ بِاُمورِ الْمُسلِمینَ فَلَیسَ بِمُسلِمٍ؛ هر کس که صبح کند در حالی که به امور مسلمانان بی اعتنا باشد، مسلمان نیست». در صورت جاری شدن عقد اخوت می تواند رنگ و بوی دیگری به خود بگیرد. یعنی جامعه کم کم به سمت این جمله که تا قبل از این شعاری بیش نبوده میرود که «ما همه با هم برادریم»تحقق یابد .
2. هم افزایی توان اقتصادی شهروندان: هدف دوم که از این پیمان بر می آید همان است که پیامبر رحمت هم دنبال آن بود. پیامبر از این ویژگی روحی، برای کمک اقتصادی و اجتماعی به مهاجران سود جست؛ زیرا هر یک از انصار در برابر برادر جدید خود احساس وظیفه می کرد و او را در جان و مال خود سهیم و شریک می دانست. بنابر این هدف اجتماعی دوم از این پیمان مبارک را می توان افزایش توان اقتصادی دانست .
3. زدودن تعصبات قومی و نژادی: هدف سوم این امر را وحدت درونی یعنی تأکید بر ایجاد برادری ناشی از ایمان به خدا و نه از روی تعصبات جاهلانه بین مسلمانان دانست .
4. کاهش مشکلات روحی و روانی و از بین بردن انزوا و افسردگی: بنابر آن چه صالح احمد العلى در کتاب دولت رسولخدا آورده منظور از برادری، به وجود آوردن ارتباط اجتماعی و روحی بود و بر همین اساس، هر یک از افراد مهاجران، ارتباط و هم بستگی عمیقی با مردم مدینه پیدا می کرد، از عزلت و تنهایی خود می کاست و زمینه ارتباط میان خود و دیگران را گسترش داده، پناهگاه روحی نوینی را برای خود ایجاد می نمود که بر اثر آن، سختی ها کاهش و در نهایت اهداف اخلاق اسلامی عملی گردید. پس هدف چهارم جلوگیری از انزوا و حضور در اجتماع برای هر شخص است .
5. از بین بردن خصلت زشت بی تفاوتی: هدف پنجم ایجاد فضائل اخلاقی نسبت به برادر مؤمن و به تناسب آن در جامعه است. همان گونه که انسان، خیرخواه خود است باید خیرخواه برادران دینی خود نیز باشد و به جایی برسد که از دیدن پیشرفت و آسایش دیگران خشنود شود و در برخورد با گرفتاری و ناراحتی آنها، به فکر کمک و برطرف کردن آن باشد .
چطور عقد اخوت خوانده می شود
دست راست خود را روی دست راست دوستتان بگذارید و بگویید :
وَاخَیْتُکَ فِی اللَّهِ وَ صَافَیْتُکَ فِی اللَّهِ وَ صَافَحْتُکَ فِی اللَّهِ وَ عَاهَدْتُ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ وَ کُتُبَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَنْبِیَاءَهُ وَ الْأَئِمَّةَ الْمَعْصُومِینَ عَلَیْهِمُ السَّلامُ عَلَى أَنِّی إِنْ کُنْتُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الشَّفَاعَةِ وَ أُذِنَ لِی بِأَنْ أَدْخُلَ الْجَنَّةَ لا أَدْخُلُهَا إِلا وَ أَنْتَ مَعِی
ترجمه فارسی: با تو برادر شدم در راه خدا و صاف کردم دلم را با تو در راه خدا و دست دادم با تو در راه خدا و در حضور خدا و ملائکه و کتابهای آسمانی و رسولانش و انبیاء و ائمة معصومین علیهم السلام با تو عهد میبندم که اگر از اهل بهشت و شفاعت بودم و به من اذن داده شد که داخل بهشت شوم، داخل آن نمیشوم مگر با تو .
بعد طرف مقابل بگوید: قبلت، یعنی قبول کردم .
بعد کسی که صیغه را خوانده، بگوید: أسْقَطْتُ عَنْکَ جَمیعَ حُقوقَ الاِ خوَه ما خَلا الشَّفاعه و الدُعاء و الزیاره .
ترجمه فارسی: یعنی همة حقوق برادری را از تو ساقط کردم جز شفاعت، دعا و زیارت (همان دید و بازدید (.
نکات :
1. صیغه باید به همان لفظ عربی خوانده شود.
2. تنها اختصاص به آقایان ندارد و خانمها هم میتوانند با هم عهد ببندند .
3 . بین هر دو نفر که با هم تجانس داشتند و از لحاظ افکار و آرا به هم شبیه بودند، عقد اخوّت برقرار می شود .
4. در متن عربی، کلمه «زیاره» آمده است و این یعنی دیدار و ملاقات از نزدیک. بنابراین برقراری ارتباط با استفاده از امکانات ارتباطی امروزی ملاک نیست .
5. دعا کردن برای برادر صیغهای خود از حقوقی است که در عقد اخوت به آن اشاره شده است .
6. بر عقد اخوت، هیچ اثر شرعی، وضعی و حقوقی ای مترتب نیست و لذا هیچ تاثیری در محرمیت و ارث و... ندارد .
7. بهترین موقع برای خواندن عقد اخوت در روز عید غدیرخم می باشد.