آسیبشناساجتماعی: ناکارآمدی دستگاهها باعث عدم حضور مردم در حل معضلات اجتماعی شده است
صادقیان در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» تأکید کرد: مسأله آسیبهای اجتماعی کاملا اورژانسی شده و باید به چشم یک مسأله بحرانی به این قضیه نگاه شود؛ باید با یک بودجه ویژه با این مسأله برخورد کرد
گروه اجتماعی خبرگزاری «نسیم»: چندی پیش بود که محمدباقر قالیباف شهردار تهران از دو جلسه برخی مقامات کشور با مقام معظم رهبری در رابطه با حل آسیبهای اجتماعی خبر داد. در پی این خبر برخی دیگر از مسئولان برگزاری این جلسات را تائید نمودند. بنا به گفته این مسئولان، معظم له در این جلسات بر ایجاد راهکاری برای حل هر چه سریعتر معضلات اجتماعی تأکید نمودند و از تمامی مسئولان خواستند تا هر چه سریعتر این مقوله را رسیدگی نمایند.
در چند روز گذشته نیز اخباری مبنی بر رسیدگی به معتادان و جمعآوری کارتنخوابهای پایتخت به گوش رسید که نشان از حرکت مسئولان برای حل این آسیبها دارد؛ اما در کنار حرکت مسئولان مردم نیز بهصورت محدود و خودجوش نیز در حل این آسیبها مشارکت کردند اما نه آنطور که مثل فعالیت مسئولان رسانهای شود. با توجه به اینکه مردم هر روز در جامعه با این مشکلات رو به رو هستند توقع این میرود که حضور پررنگ تری را در حل معضلات اجتماعی داشته باشند، اما اینطور نیست. در همین رابطه با دکتر نادر صادقیان پژوهشگر فرهنگی و اجتماعی گفتگویی تفصیلی داشتیم. آقای صادقیان به نظر شما چرا حرکتهای مردمی آنطور که شاید و باید به چشم نیامدند؟ آیا این میتواند ریشه در این مسئله داشته باشد که دیگر بحث آسیبهای اجتماعی برای مردم مهم نیستند و به علت اینک هبه طور مشهودی در جامعه قابلرؤیت هستند عادی شدهاند؟
بحث مهم نبودن آسیبهای اجتماعی برای مردم کاملاً غلط است. امروز اگر مردم درصحنه نیستند علتش ناکارآمدی متولیان اجرایی است. این باسیاست گذاران یا شخصیتی در حد نفر اول مملکت یعنی مقام معظم رهبری که استراتژیهای کلان را ترسیم میکنند کاملاً مباحث مجزایی است. راه بردهای بلندمدت و کلان که ویژه نهادیهای فرادستی است که جنبه تئوریک دارد مطمئناً درست تبیین میشود.
اما از اینطرف مردم هرروز در حال مشاهده آسیبهای اجتماعی و افزایش روزافزون آنها هستند؛ بنابراین نمیشود که برای مردم مهم نباشد. مطمئناً طی اخبار گذشته متوجه این اخبار شدهایم که یک سری حرکات خودجوش مردمی انجامشده است؛ که این مسئله عجیبی است در نوع خودش که مطمئناً از نوع حرکت میشود فهمید که هیچگونه سازماندهی قبلی در کار نبوده است.
موضوع آسیبهای اجتماعی به دلیل اینکه هرروز در چشم مردم است اصلاً موضوع قابل گریزی نیست؛ بنابراین مردم هرروز با این قضیه مواجهه هستند. به نظر من در این موضوع باید از این دیدگاه به این قضیه نگاه کنیم که چرا نقش مردم با توجه به اینکه خواستار کمک به رفع آسیبهای اجتماعی هستند کمرنگ شده است، علتش عدم اعتماد مردم به متولیان دستگاههای اجرایی و ناکارآمدی آنان است. با این تفاسیر و عدم توجه متولیان اجرایی به سازمانهای مردمنهاد چرا خود مردم و مستقل از دولت شروع به حرکات و فعالیتهای خودجوش نمیکنند؟
زیرا مردم سازمان نیافتهاند. همان سازمانهای مردمنهاد و انجیاوها در طی یک دهه گذشته بهشدت سیر نزولی را طی کردهاند. هم کمیت آنها کاهش پیداکرده است و هم کیفیت حرکتشان افت داشته است. امروز دستگاهها و نهادهای متولی سازماندهی و زمینهسازی برای تشکل یابی و شکلگیری این نهادها به نظر بنده سیاست کاملاً سلبی داشتهاند؛ یعنی روی خوشی به تولید و تکثیر و تحرک نهادهای مردمنهاد در حوزه آسیبهای اجتماعی نداشتهاند؛ که اینیک خطای راهبردی و کلان بوده است.
در دهه قبل بعضی از این سازمان مردمنهاد و تشکلها بانام اجتماعی شکل گرفتند اما به زائدههای بعضی از جریانات سیاسی تبدیل شدند که اعتماد دستگاههای اجرایی نسبت به آنها سلب شد؛ اما این سیاست که کلاً نهادها را از صحنه حذف کنند اشتباه است زیرا دستگاههای مربوطه باید با نظارت دقیق اجازه کج روی این نهادها را نمیدادند. امروز مخصوصاً تشکلهای مردمی و سازمانهای مردمنهاد مربوط به آسیبهای اجتماعی باید درصحنه باشند تا بتوانند درصحنه فعالیت کنند. درست است که رسماً اعلام نکردهاند که با چنین تشکلهایی مخالف هستند اما اینقدر راه برای شکلگیری این سازمانها سخت کردهاند که عملاً این سازمان از فعالیت بازداشته شدهاند.
امروز با توجه به اینکه سازمانهای مردمی حرفها و طرحهایی برای کمک به رفع این معضلات دیده دارند اما چون این سازمانها شکل نگرفتهاند و مجوز ندارند بنابراین تریبون و جایگاهی برای ابراز نظر و پیشنهادهایشان نیز ندارند.
آقای دکتر! یک سری از نظرات براین است که اگر به آسیبهای اجتماعی به چشم مشکلات اوایل انقلاب نگاه شود و حرکات جهادی مردمی انجام شود مطمئناً تأثیرات مثبتی خواهد داشت؛ اما امروز تفاوت در نوع پایگاهها است. در آن زمان مساجد اصلیترین مرکز تشکیل مردم برای رفع مشکلات بود اما امروز این پایگاه دیگر دیده نمیشود. علت چه میتواند باشد؟
امروز مردم بسیار دغدغهمند و نگران هستند؛ اما زمینه لازم را برای حرکت متحد و تشکلیافته برای رفع این آسیبها را ندارند ؛ اما در مورد اینکه چرا دیگر پایگاههای محلی نقش مؤثری ندارند باید بگویم که درگذشته یکسری کارکردهای خودانگیخته و خودجوش که بخش عظیمی از این سازمانهای مردمنهاد در مساجد تداعی میشوند متأسفانه بروکراسیزه، رسمی و شبهدولتی شد.
به نظر بنده سازمانهای رسمی بیشازحد در کارکردهای رسمی و تاریخی آنها مداخله کردهاند و این الگوها بهسوی دستورالعمل، بخشنامه و تشکیلات ردهبندی سلسلهمراتب که بعضاً بهصورت رسمی، مستقیم و غیرمستقیم که یک نوع کار شبه کارمندی را ایجاد کرد رفتند. درصورتیکه در سازمانهای مردمنهاد اینطور نیست و کسی پول نمیگیرد. همهچیز داوطلبانه است، روابط بهجای عمودی افقی است و اگر کسی نقش یا مسئولیتی دارد کاملاً انتخابی است. در این تشکلها همه بر اساس باور و اعتقادشان چیزی میگذارند و برداشتی ندارند.
همانطور که گفتم مدل قدیمی تشکلهای مردمی با دخالتهای رسمی خدشه پیدا کرد. در واقع نه شکل مدرن و جدیدترش در انطباق با ساختار امروز زندگی شهری نهادینه شد همچنین اشکال سنتی نهادینه شده هم تخریب شد.
به نظر بنده سیاستگذاریهای کلان و ترسیم راه درست بوده است، در پایین هم مردم استعداد و آمادگی بالایی دارند اما چون انگیزه حلقههای واسط رسمی بروکراسی، دولتی و کارمندی است اساساً باور، اعتقاد و انگیزه قوی لازم برای درگیر شدن با این قضیه را ندارند که این مطلب ناکارآمدی دستگاههای متولی را بیان میکند.
نکته دوم در این رابطه که خیلی مهم است آسیبشناسی مدیریت دستگاههای آسیبشناس است. به نظر بنده اصلترین مسئله در حوزه تشکیل سازمانهای مردم نهاد همین است. حتماً باید یک ستاد مرکزی در دستگاههای رسمی دولتی متولی این امر برای هماهنگسازی وجود داشته باشد.
پس با این تفاسیر سازمانهای قدیمی مردمنهاد به دلیل دخالت بیش ازحد سازمانهای دولتی از بین رفتند. به نظر شما برای اینکه این تشکلها دوباره به صحنه بازگردند چه تدابیری باید اندیشیده شود؟
مسئله آسیبهای اجتماعی کاملاً اورژانسی شده است. باید به چشم یک مسئله بحرانی به این قضیه نگاه شود. باید با یک بودجه ویژه و اختیارات ویژه با این مسئله برخورد کرد. این مقوله نیاز به یک رهبری کلان دارد؛ یعنی یک دستگاه فرا قوهای و فرا دستگاهی باشد که همه مجبور به پذیرش قوانین و راهبردهای آن باشند. نمیشود با این مسئله بهصورت محافظهکارانه برخورد کرد زیرا کار از کار گذشته است.
در این بین باید به این نکته توجه داشته باشیم که این هماهنگی دستگاه متولی صرفاً تبادلنظر و ایجاد نشستها و همایشها نباید باشد.
بنابراین اگر در این موضوع نکته اول را رفع ناکارآمدی دستگاههای متولی و نکته دوم را یک فرماندهی مقتدر اجرایی بدانیم، نکته سوم برداشتن موانع مشارکتهای مردمی است.
برای محقق شدنای امر در سطح قانونگذاری که دستگاههایی همچون بهزیستی، وزارت کشور و غیره هستند باید فراخوان فوری بدهند. باید از تمامی افراد و تشکلهای مردمی استفاده کنند. باید از تشکلها بخواهند که طرحها و پیشنهادهایشان را بدهند و باهم فکری طرحهای کاربردی را به اجرا برسانند.
بنابراین شناسایی و رفع فوری موانع تشکل یابی و تحرک سازمانیافته، کارآمد و صریح و سریع سازمانهای مردمنهاد میتواند گرهگشای بسیاری از مشکلات و آسیبهای اجتماعی باشد.