وضعیت دردناک مدرسه چهارباغ اصفهان
تصاویری از نابودی شاهکار کاشیکاری عصر صفوی
بیان این واقعیت که مدرسه چهارباغ در حال تخریب است، کمی تلخ است اما این واقعیت تلخ در حال رخ دادن است؛ این پدیده خیلی آرام ولی در حال وقوع است. شاهد این مسأله هم نشانگذاریهایی است که در چند سال گذشته در دیوارهای مدرسه انجام شده است که پیشروی آن طی این چند سال در تصاویر زیر قابل مشاهده است...
به گزارش « نسیم آنلاین »، مدرسه چهارباغ اصفهان که به نام های مدرسه سلطانی، مدرسه مادرشاه، مدرسه امام جعفرصادق(ع) نیز در اصفهان شهرت دارد، در خیابان چهارباغ عباسی واقع شده است؛ تأسیس این مدرسه به سال 1116 هجری قمری و در زمان حکومت شاه سلطان حسین صفوی است.
تاریخ شروع عمارت ۱۱۱۶ و سال اتمام آن ۱۱۲۶ هجری قمری است. هیچ یک از آثار موجود در اصفهان به اندازه مدرسه چهارباغ (کلکسیون کاشیکاری ایران) جهانگردان و سیاحان و بازدید کنندگان خارجی را تحت تأثیر جاذبه های خود قرار نداده است.
این مطلب را نوشته ها و خاطرات آنان تأیید می کند؛ به طوریکه برخی از آن ها مدرسه را با عبارتی همچون سحر آمیز، جذاب و دلپذیر توصیف کرده اند.از جمله این سیاحان: اوژن فلاندن، دیولافوا، کنت دوگوبینو هستند که مدرسه چهارباغ را شاهکار مسلم معماری دوران صفوی به حساب آورده اند.
مدرسه چهارباغ به صورت چهار ایوانی است. نمای خارجی عمارت شامل سردری رفیع و با شکوه و زیبا است. هفده طاقنمای دو طبقه آجری در اطراف در ورودی خودنمایی میکنند. سردر ساختمان مزین به کاشیهای ریز و ظریف همراه با مقرنسهای پر نقش و نگار و خطوط مختلف است که بخش ورودی بنا را تشکیل میدهد. کتیبه سردر به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی لاجوردی است که تاریخ ۱۱۱۲ را بر خود دارد و به وسیله عبدالرحیم جزایری کتابت شده است.
حجره هایی که در دو طبقه و در فواصل ایوان های مدرسه ساخته شده که اختصاص به سکونت طلاب علوم دینی داشته است. اکثر این حجره ها دارای نقشه یکسانی است که از یک اتاق نشیمن در جلو و قسمتی به صورت صندوقخانه در عقب و قسمتی به نام بالا خانه تشکیل می شود. در جلوی این حجره ها ایوان زیبا و خوش طرحی قرار دارد.
در جبهه شمالی مدرسه، ایوان شمالی با دهانه نسبتاً عریض و ارتفاع زیاد قرار دارد که در جبهه مقابل آن گنبد و مناره های ایوان جنوبی دیده می شود. کتیبه فوقانی داخل گنبد به خط عبدالرحیم جزایری خوش نویس عصر صفویه می باشد.
اشعاری که در اطراف سرسرای مدرسه به خط نستعلیق بسیار زیبا به رنگ سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی نوشته شده به خط محمد صالح اصفهانی و مورخ به سال ۱۱۱۹ هجری است. کتیبه افقی داخل گنبد نیز به خط عبدالرحیم جزایری و تاریخ ۱۱۲۱ هجری است.
مدرسه چهارباغ دارای کتابخانه کم نظیر و با ارزشی بوده که در حمله افغان ها نابود شده است. این کتابخانه با کتب بسیار نفیس و کمیاب در اختیار طلاب علوم دینی و سایر پژوهشگران و محققین آن روزگار بوده است.
مدرسه چهارباغ موقوفاتی بسیار نیز داشته است که شامل باغ ها، مزارع، روستاها، املاک، دکان ها، کاروانسراها و سایر مستغلات بوده است که چگونگی آن ها با حمله افغانها نامعلوم مانده است. به طور کلی مدرسه چهارباغ که به قول بسیاری از محققین هم مدرسه و هم مسجد بوده است، با ۸۵۰۰ متر مربع مساحت از آثار مهم و با ارزش عصر صفوی است که در اواخر حکومت این خاندان در اصفهان ساخته شده است.
گزارشی از وضعیت امروز مدرسه چهارباغ به همراه تصاویر
اما در حال حاضر متاسفانه این میراث گران بها در آتش بی توجهی مسئولان می سوزد. بیان این واقعیت که مدرسه چهارباغ در حال تخریب است، کمی تلخ است اما این واقعیت تلخ در حال رخ دادن است؛ این پدیده خیلی آرام ولی در حال وقوع است. شاهد این مسأله هم نشانگذاریهایی است که در چند سال گذشته در دیوارهای مدرسه انجام شده است که پیشروی آن طی این چند سال در تصاویر زیر قابل مشاهده است.
این تصاویر که مربوط به درب غربی مدرسه واقع در خیابان چهارباغ عباسی است، ترک قرینه در ورودی این درب و پیش روی آن قابل تأمل است.
کتیبه های ورودی مدرسه از سمت خیابان چهارباغ نیز به دلیل نشست خیابان در حال فروریزی است.
ریزش این کتیبه ها نه تنها سبب بروز خطرات زیادی برای عابرین از پیاده روها که سبب تأسف بازدیدکنندگان خارجی مدرسه نیز شده است.
نکته مهم در این کتیبه ها ارزش و زحمت فراوانی است که برای تهیه این کاشی ها کشیده است که متأسفانه در حال خاضر بی اهمیت شده است. مثلاً برای یک مجموعه 10*10 سانتی متر مربعی ممکن است بیش از چند ده قطعه کاشی تراش خورده باشد که حاکی زحمت فراوان برای تهیه آن هاست.
نهر موجود در مدرسه که امتداد نهر فرشادی است، سال هاست که به دلیل خشکی زاینده رود، بی آب شده است که از زمان بی آب شدن این نهر، مشکلات فرو نشست مدرسه به صورت جدی تر نموده پیدا کرده است.
این در حالی است که در مجموعه هتل عباسی که در مجاورت این مدرسه قرار دارد با تمهیداتی که مسئولین این مجموعه اندیشیده اند، مقداری آب در مجموعه نهر عبوری از هتل به صورت ثابت نگه داشته اند که مشکلات فرو نشست آن ها بسیار کم تر از مشکلات مدرسه می باشد.
کتیبه های ایوان ها مجموعه به دلیل نشست ساختمان، در حال ریزش است که مدیریت مدرسه مجبور شده است با امکانات اندک خود از ریزش این کتیبه های ارزشمند جلوگیری شود.
در ایوان ضلع شمال شرقی، داربستی نصب شده است برای مرمت این ایوان که این داربست نیز مانند داربست گنبد مدرسه در حال تبدیل به آثار باستانی است.
در سه سال گذشته ای که این داربست نصب شده است، نه تنها کاشی ها مرمت نشده است بلکه میزان ریز بیشتر نیز شده است.
متأسفانه شهرداری نیز نسبت به مجموعه کم لطفی می کند؛ مثلاً برای هرس و نگهداری از درختان ارزشمند مدرسه که قدمت برخی از آن ها به بیش از 200 سال میرسد هیچ کمکی نمی کند و این قبیل کارها توسط طلاب مشغول در مدرسه انجام می شود.
تنه های درختانی که در مجموعه چهل ستون نگهداری نمایش داده می شود از درختان این مدرسه است؛ ولی برای خود مدرسه هیچ فایدهای نداشته است.
وضعیت گلدسته زیبای مدرسه بسیار اسف بار است. کاشی های روی گنبد که تقریباً همگی در حال فروریزی است و با چند باران و برف دیگر همگی فرو خواهد ریخت و چوب های ستون های آن نیز به علت عدم رسیدگی در حال تخریب است.
بخش نگران کننده این مجموعه هم عدم اجازه میراث فرهنگی به مسئولین مدرسه برای بازسازی توسط خود ایشان است و این در حالی است که چندین بار مسئولین از شروع مرمت این مدرسه خبر داده اند؛ لازم به ذکر است که گنبد مدرسه در حال بازسازی است ولی سرعت این بازسازی به قدری کند است که موجب غفلت از بخش های دیگر شده است که برای نمونه می توان به نشست دیوارهای بیرونی مدرسه، ریزش کاشی های گلدسته و مناره ها اشاره کرد.
وضعیت مناره ها نیز از سایر بخش های مجموعه عقب نماده است و به دلیل عدم رسیدگی در حال تخریب است.
کاشی های مناره ها هیچگونه چسبندگی ای با بدنه اصلی ندارند و به راحتی با دست از جای خود خارج می شود و بخشی از کتیبه مناره ها نیز ریخته و شکسته است که بازسازی کاشی های فروریخته خود حکایتی است مفصل.
مناره ها به دلیل اینکه بیشتر در معرض باد و باران قرار دارد، وضعیت بدتری دارد که نیاز به رسیدگی فوری دارد.
مرمت شاید هزینه ای به مراتب کم تر از بازسازی داشته باشد ولی در حال حاضر کسی به این مسأله توجه نمی کند.
گنبد تنها بخشی از مجموعه است که در حال بازسازی است ولی همانگونه که بالا اشاره شد، روند این بازسازی بسیار کند است و نگرانی های بسیاری را به همراه داشته است.
اتاق سلطان حسین صفوی توسط مسئولین مدرسه قدری بازسازی شده است و اشیای قیمتی یافته شده نظیر زیلوی بافت میبد که قدمتی 300 ساله دارد و نیز کوزه هایی که در سرداب مجموعه یافت شده است در آن نگهداری می شود.
امیدواریم مسئولین میراث فرهنگی و گردشگری استان و نیز سازمان اوقاف و امور خیریه، هر چه سریع تر تمهیدی برای مرمت سریع این مجموعه اتخاذ کنند تا از آسیب بیش تر به آن جلوگیری شود.
منبع:رویش