گزارش «نسیم آنلاین» از نوآوریهای معمار دستگاه قضا در گفتگو با صاحبنظران حوزه حقوقی
ابتکارات شهید بهشتی برای اجرای توامان قوانین اسلامی و افکار نو/ تخصصی و کارآمد شدن نیرویانسانی و قوانین اولویت شهید بهشتی بود
شهید بهشتی نخستین رئیس قوه قضائیه جمهوری اسلامی کسی بود که فقه و دانش حقوقی روز جهان را برای خدمت به مظلومین و اجرای عدالت اسلامی پیادهسازی کرد، پیش از پیروزی انقلاب و تشکیل جمهوری اسلامی اسلامی عدالتخانه و نظمیه تعریف و معنایی متفاوت از عدالت عرضه داشتند.
گروه اجتماعی «نسیم آنلاین»-اکرم سادات حسینی: عدل مقابل ستم است، و عدالتخانه محلی برای اجرای عدالت؛ در کشور ما ایجاد دادرسی و دادگاه به زمانهای بسیار دور وضع نخستین قوانین مربوط است اما در دوره معاصر و در قرن اخیر موضوع عدلیه و تشکیل وزارت دادگستری شکل و شیوهای جدید به خود گرفت شکلی شبیه آنچه که در اکثر کشورهای پیشرفته دنیا و اروپایی یافته بود؛ اما آنچه در مورد قوه قضاییه و تحولات چشمگیر آن قابلتوجه است تأثیر انقلاب اسلامی و دینی شدن نظام قضایی است بهنوعی میتوان گفت که عدالت در سیستم قضایی به عدالت اسلامی رنگ گرفت و افراد بزرگی در این تأسیس جدید نقش جدی داشتند.
آیتالله شهید بهشتی معمار دستگاه قضایی نوین است این جمله طلایی است که میتوان آن را در جایجای تاریخ نظام قضایی معاصر دید اما تأثیر آیتالله محمد حسینی بهشتی بر دستگاه قضائی کشور چه بود؟
دکتر حسین میرمحمد صادقی سخنگوی پیشین قوه قضائیه در گفتوگو با خبرنگار اجتماعی «نسیم آنلاین» بابیان اینکه، مرحوم دکتر بهشتی بهطور توأمان به مسائل فقهی و دانش دنیای جدید و مسائل آن مسلط و آشنا بود، از ابتکارات شهید بهشتی در نظام حقوقی ایران میگوید: درزمانی که شهید دکتر بهشتی رئیس قوه قضاییه بود، تلاش میکرد دستگاه قضایی درحالیکه از افکار نو برخوردار شود، مبتنی بر مسائل اسلامی باشد و با این رویکرد بتواند به کار و فعالیت خودش ادامه دهد و در همان روزهای نخست که مسئولیت دستگاه قضایی بر عهده آن شهید گذاشته شد، احساس کمبود قاضی در سیستم قضایی را درک کردند و نیاز دادگاهها را به قضاتی میدانست که علیرغم تسلط بر مبانی حقوقی روز تعهد لازم برای تصدی قضاوت را داشته باشند و به مسائل فقهی نیز آشنا باشند.
تأسیس دانشگاه قضایی ابتکار شهید بهشتیوی که ۱۲ سال ریاست دانشکده قضایی را در سوابق اجرایی خود دارد تأسیس این دانشگاه را از ابتکارات شهید بهشتی مطرح کرد و افزود: تربیت قضاتی با ویژگیهای موردنیاز جامعه ایران اسلامی موجب شد تا شهید بهشتی به تشکیل دانشکده علوم قضایی اقدام کند که وظیفه آن تربیت قاضی لازم الشرایط ازنظر علمی و تعهد به مسئولیت قضاوت و آشنا به امور فقهی بود تا نیاز دستگاه قضایی در تأمین قاضی و رسیدگی به مسائل و مشکلات جامعه برطرف شود.
سخنگوی اسبق قوه قضاییه در مورد دیگر ابتکارات شهید بهشتی بیان کرد: ایجاد پلیس تخصصی از دیگر رویکردهای شهید بهشتی بود و با این دیدگاه بهعنوان بازوی قوه قضاییه اقدام به تشکیل پلیس قضایی کرد و معتقد بود اگر دستگاه قضایی پلیس متخصص نداشته باشد و نتواند پروندهها را بهطور حرفهای و دقیق تنظیم کند طبعاً در کاهش زمان رسیدگی پروندهها و اخذ نتیجه کیفی مطابق وجود زیربنای اصولی در دادگاهها و دادسراها مؤثر بود و به عبارتی تشکیل پلیس قضایی از ابداعات شهید بهشتی بود و بعدها با ادغام نیروهای انتظامی در یکدیگر همچون بخشهای شهربانی و کمیتهها طبعاً پلیس قضایی منحل شد و در حال حاضر چنین مجموعهای وجود ندارد.
رفع مشکات قضایی نیازمند بسیج هر سه قوه استاین حقوقدان کشورمان معتقد است اقدامات شهید بهشتی در آغاز شکلگیری قوه قضاییه بهعنوان قوهای مستقل ابتکارات مناسبی بود که متأسفانه با به شهادت رساندن ایشان دشمنان انقلاب اسلامی این عالم انقلابی را ما گرفتند و ما نتوانستیم شاهد تداوم این نوع تفکرات نوآورانه در دستگاه قضایی باشیم.
باید یادآور شد که شهید بهشتی در چهارم اسفند ۱۳۵۸ با حکم امام خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ریاست قوه قضاییه را به عهده گرفت، دستگاهی که قبل از تصویب قانونی اساسی جمهوری اسلامی هنوز هویت و موقعیت امروزی را نداشت، چراکه طبق اصل ۱۵۶ قانون اساسی قوه قضاییه قوهای مستقل است که پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی و مسئول تحقق بخشیدن به عدالت است و تا شهادت او زمان طولانی ریاست دستگاه قضا را نداشت.
میرمحمدصادقی در رابطه با میزان تحقق اهداف شهید بهشتی در زمان پس از شهادت آن شهید میگوید: امروز باید گفت دستگاه قضایی از آنچه که مورد انتظار مردم هست و حتی آنچه که قبل از انقلاب و در قضایای شکلگیری انقلاب مورد انتظار مردم از دستگاه قضایی اسلامی است، فاصله دارد و باید تلاشهای بسیاری انجام شود تا فاصله میان اعتماد مردم و نظام عدالت از میان برداشته شود که البته برخی از مشکلات موجود مربوط به خود دستگاه قضایی است و نیازمند اصلاح است و برخی از مسائل خارج از دستگاه قضایی است مانند تعدد پروندههای مطروحه در دستگاه قضایی همچنین بودجه و اعتبارات قضایی موردنیاز برای پاسخگویی به نیاز جامعه فعلی که این مشکلات مسائل عدیدهای را رقمزده که به عبارتی به دستگاه قضایی تحمیلشدهاند و موارد مرتبط با دستگاه قضایی هم به اموری چون سالمسازی دستگاه قضایی، تدوین لوایح موردنیاز برای تسریع خدمات دستگاه قضایی و بهکارگیری قضات شایسته مربوط است و در تحقق و رفع مسائل حوزه قضایی معتقدم نیازمند بسیجی در داخل قوه قضاییه و دو قوه دیگر هستیم تا دستگاه قضایی سالم و کم عیب و نقص محقق شود.
اما تحقق عدالتخواهی در دستگاه قضا در گروه چه اموری است که شهید بهشتی عدالت قضایی را بهمنظور بسط کامل عدالت جستجو میکرد؟
میرمحمد صادقی تحقق عدالت در جامعه را صرفاً عدالت قضایی ندانست و به ابعاد دیگر عدالت همچون عدالت اقتصادی اشاره کرد و گفت: بیشک عدالت قضایی نمیتواند بهنوعی زمینه تحقق عدالت در سطوح دیگر باشد و البته عدالت جنبههای دیگری دارد که تحقق آنها لزوماً ارتباط با دستگاه قضایی ندارد و اگر بخواهیم به توزیع ثروت و تولید ثروت را شاهد باشیم دستگاههای دیگر سهیماند و قوه قضاییه در ایجاد دستگاه قضایی نقش عمده واصلی را ایفاء میکند و البته تحقق این سطح از عدالت با سطوح دیگر عدالت ارتباط متقابل دارد و بیشتر میتوان بر اثرگذاری عدالت قضایی برای تحقق عدالت به معنای کلی و عام آن تأکید کرد چهبسا که دستگاه قضایی میتواند بیعدالتی در سایر حوزهها را اصلاح کند درحالیکه اگر در جامعهای دستگاه قضایی وظایف خود را بهدرستی انجام ندهد و اسیر برخی از مصلحتاندیشیها شود نمیتوان به اجرای عدالت در آن جامعه امیدوار بود چراکه محور جامعه سالم میتواند دستگاه قضایی سالم و کارآمد باشد هرچند که نظامهای قضایی در دنیا رویکردهای متفاوتی دارند، میتوان گفت که متأسفانه دستگاه قضایی و قاضی در کشور ما جایگاه واقعی خود را ندارد و در تمام دنیا قاضی و دستگاه قضایی در رأس است و سخنش میتواند فصل الخطاب باشد در کشور ما این موقعیت و جایگاه وجود ندارد و نیازمند تلاش و فعالیت است که دستگاه قضایی به جایگاه واقعی خودش دست یابد.
احیای پلیس قضایی ضرورت دستگاه قضاییطبق فرمایشات مقام معظم رهبری وظیفه دستگاه قضایی دفاع قدرتمندانه و شجاعانه از عدالت است و تأمین عدالت در جامعه افتخار قوه قضاییه میباشد. بر این اساس دستگاه قضایی در تحقق عدالت میکوشد تا راه شهید بهشتی و شهدای صدر اسلام تاکنون را پیموده و در مسیر تجلی آنها تلاشهای بسیاری داشته است.
یکی از برنامههای دستگاه قضایی تحقق و دنبالروی از طرحها و برنامههای شهید بهشتی با اصلاح قوانین و اجرایی کردن اصول علمی حقوق و کاربردی کردن آنهاست از آن جمله میتوان به اصلاح قانون آیین دادرسی کیفری جدید و احیای پلیس قضایی در رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان اشاره کرد. معاون قضایی رئیسکل دادگاههای عمومی و انقلاب تهران در این رابطه چنین اظهار داشته: یکی از لوازم ضروری توسعه دستگاه قضایی، تشکیل و احیای پلیس قضایی است.
قوام فروزان معتقد است، تشکیل پلیس قضایی یکی از ضروریات در دستگاه قضا به شمار میرود که احیای آن از ابتکارات شهید بهشتی بود و کار پسندیده، مطلوب و مؤثری محسوب میشود و احیای پلیس قضایی رفع کننده مشکلات ضابطین قضایی است، و طبق قانون آئین دادرسی کیفری جدید در مورد رسیدگی جرائم اطفال و نوجوانان الزام کرده که باید پلیس مخصوص وجود داشته باشد و این موضوع اهمیت تشکیل پلیس قضایی را افزایش میدهد.
وی تصریح کرد: همچنین در قانون آئین دادرسی کیفری جدید در رابطه با ضابطین قضایی عنوانشده که آنها باید کارت ضابطیت دادگستری داشته باشند که برای آنها باید بعد از آموزشهای لازم کارت ضابطیت صادر شود.
وی ادامه داد: صرف جمعی نیروی انتظامی بودن برای ضابط قضایی بودن کافی نیست و باید این افراد آموزش ببینند و کارت ضابط برای آنها صادر شود.
سرپرست مجتمع قضایی شهید فهمیده در ادامه این مطلب افزود: تخصصی شدن و آموزش دیدن ضابطین قضایی در پلیس قضایی تأثیر و اهمیت بسیاری دارد و کارها دقیقتر و با سرعت بیشتری انجام میشود.
وی اظهار کرد: یکی از لوازم ضروری توسعه دستگاه قضایی، پلیس قضایی است به دلیل اینکه بسیاری از مشکلات کاری که در دستگاه قضایی بهخصوص درزمینهٔ احکام قضایی و رسیدگیهای قضایی به وجود میآید در رابطه باکار ضابطین است.
معاون قضایی رئیسکل دادگاههای عمومی و انقلاب تهران با اشاره به اینکه پلیس قضایی بازوان توانمند برای دستگاه قضایی خواهد بود، گفت: احیا و تشکیل پلیس قضایی موجب حل بسیاری از مشکلات در دستگاه قضایی میشود.
شایانذکر است توسعه نظام قضایی ایران به امور مهمی چون پژوهش و ایجاد معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضاییه مشهود و ملموس است؛ البته در سالهای اخیر الکترونیکی شدن ابلاغها و بسط و تعمیم قوانین در صدور احکام جرمزدا و مجازات جایگزین حبس با توجه به باز اجتماعی شدن مجرمین از اهم برنامههای مهم قوه قضاییه است که بررسی دستاوردهای این نهاد حقوقی نیازمند مجال و فرصتی بیشتر است.