ذائقه تلویزیونی افغانستان را کدام فرهنگ طعم می دهد
کابل - ایرنا - افغانستان به عنوان بخش مهمی از پیکره حوزه تمدن پارسی در هنر هفتم هم بی پیشینه نیست اما چهار دهه جنگ و درگیری در این کشور چنان شیرازه این هنر را گسسته که جز تک بوته هایی سبز چیز زیادی در این کویر نمانده و امروز ذائقه تلویزیونی مخاطب افغانستان را دیگران طعم می زنند.
افغانستان در 17 سال گذشته که سایه سلطه گروه متحجر طالبان از کشور کمک شده است در حوزه فیلم و سریال معدودی تولید داشته است اما هجمه تولیدات دیگران اجازه نمود و رشد به این جوانه نمی دهد و امروز اغلب دهها شبکه تصویری که جز یک مورد باقی خصوصی هستند انبوه فیلم و سریال خارجی را که فاقد هر نوع تطابق فرهنگی با جامعه افغانستان است از این رسانه ها نشر می شود. بر اساس آمار سال 2014 میلادی، نام یک هزارو 749 رسانه در افغانستان به ثبت رسیده است که از آن جمله 70 مورد تلویزیون، 170 ایستگاه رادیویی، یک هزارو 500 نشریه چاپی و خبرگزاری است که هر کدام مخاطبان برای خود در این کشور دارند اما تلویزیون ها مانندهمه جای دنیا در این میان جایگاهی ویژه و اثر گذار دارند. افغانستان طی چهار دهه ناامنی از کار روی تولیدات فرهنگی بویژه فیلم و سریال مبتنی بر داشته های فرهنگی خود باز مانده است و در این شرایط شبکه های تلویزیونی خصوصی که تولیدی داخلی ندارند برای پر کردن ساعات پخش خود ناچارهستند به نشر تولیدات دیگر کشورها بپردازند. طبیعی است که سریال ها و فیلم های تولیدی دیگران، متناسب با اهداف و فرهنگ های حاکم بر نگاه تهیه کنندگان آن شکل می گیرد و رسانه های افغانستان این تولیدات را با حداقل تعدیل یا گاه بدون هیچ گونه ملاحظه ای پخش می کنند. حتی تلویزیون ملی افغانستان که تنها شبکه دولتی این کشور محسوب می شود هم بر اساس نیاز سریال ها و فیلم های خارجی را نشر می دهد و اگر هم تعدیلی بر بخش هایی از برنامه پخش شده اعمال شود ، بیشتر روی شکل آن است والا محتوای تولیدات دست نخورده منتقل می شود. اکنون در افغانستان سریال های هندی، ترکیه ای، کره ای، ایرانی و برخی از سریال های پشتو زبان پاکستانی از تلویزیون های خصوصی به نمایش گذاشته می شود که در بسیاری از این کالا های فرهنگی موضوعاتی طرح می شود یا تصویری وجود دارد که هیچ همخوانی با فرهنگ دینی و سنت های بومی افغانستان ندارند و گاهی هم موجی از انتقاد نسبت به پخش یک سریال یا فیلم در جامعه راه می افتد. البته در حوزه پخش فیلم سینمایی از رسانه های تصویری افغانستان ، موضوع کمی فرق دارد و تولیدات هالیود و بالیود بر باقی تولیدات دیگر کشورهای دور و نزدیک غلبه دارند. سریال ها و فیلم های ایرانی به علت هم زبانی دو ملت نیاز به ترجمه و دوبله ندارد ولی باقی سریال ها و فیلم ها در داخل افغانستان دوبله می شود که گاه برخی شبکه تلاش می کنند در دوبله برخی ناهنجاری های فرهنگی موجود در فیلم را کمی تعدیل کنند و البته شبکه هایی هم هستند که عین همان متن فیلم را دوبله و پخش می کنند. شبکه های خصوصی در افغانستان بدون استثناء جدا از یک مدیر مسئول در ظاهر مدیرانی وابسته به جریان های سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی در پشت صحنه دارند که آن گرایش مشخص می کند آن رسانه چه خط و مشی را باید در تولید و انتشار دنبال کند و به همین خاطر شبکه هایی تلویزیونی در افغانستان هستند که هرگز محصولات فرهنگی ایران را منتشر نمی کنند. ایران و افغانستان که دارای ریشه های مشترک تاریخی، فرهنگی، زبانی و زاده یک حوزه تمدنی هستند برای تبادل داشته ها و یافته های ملت هایشان با یگدیگر هیچ محدویت و ملاحظه ای ندارند و به راحتی بسیاری از خلاء های موجود در حوزه فرهنگ افغانستان را می توان با تولیدات ایران پر کرد اما باید توجه داشت که متاسفانه حجم تولیدات ایران کم است و در اغلب تولیدات نگاه فرا ملی که ناظر بر مشترکات حوزه گسترده تمدن پارسی و جوامع فارسی زبان باشد نیست که این می تواند جذب مخاطب را سخت کند. سریال های ایرانی از جمله سریال «یوسف پیامبر»، «مختارنامه»، فیلم «محمد» (ص)، «مردان آنجلس» یا داستان اصحاب کهف از جمله سریال های ایرانی است که به دفعات از شماری شبکه های خصوصی افغانستان پخش شده است و طرفداران قابل توجهی هم میان همه اقشار در همه اقوام دارند. اما این تک ستاره های فیلم و سریال ایران با توجه به داشته های تاریخی و نیاز امروز به هیچ وجه کافی نیست و برخی شهروندان کابل به خبرنگار ایرنا گفتند که کیفیت و اطمینان اخلاقی خوبی بر محصولات فرهنگی ایران حاکم است اما حجم تولیدات پاسخگوی ساعاتی که مردم جلوی تلویزیون می نشینند نیست. « محمد سمیع پشه ایی» شهروند کابل می گوید که او با آرامش خاطر با خانواده اش برای دیدن برنامه های تولیدی ایران می نشینند ، در حالی که با این اطمینان نمی تواند تولیدات سایر کشورها را با خانواده ببیند یا اجازه دهد فرزندانش تنها به تماشای آن برنامه بشینند. او که اهل سنت است می گوید دیدن سریال های داستانی قرآن جذاب و آموزنده است اما در مجموع نمی توان یک داستان را چندین بار دید و نیاز است یک داستان خوب را به روایت های مختلفی در قالب های گوناگون باز خوانی کرد. البته امروز درافغانستان نیازهای فرهنگی متعددی برای جامعه جنگ زده و بحرانی در تمام حوزه های هنری و فرهنگی وجود دارد که ایران هم می تواند و هم ظرفیت آن را برای پر کردن این خلاء دارد و مردم قلمرو تمدن پارسی چه در افغانستان و چه در سایر کشورهای همسایه و آسیای میانه کشش مطلوبی به تولیدات فرهنگی ایران دارند. محتوای سریال های خارجی سایر کشورها اغلب صدای علمای افغانستان را درآورده و اعتراضاتی را در مورد ابتذال متبلور در آنها به همراه داشته است از موضوعاتی مانند حد حجاب ، مسائل اخلاقی فردی و خانوادگی ، سبک های زندگی غیر توحیدی و ترویج باورهای غلط دینی مانند جمع میان ایمان و شرب خمر تا دهها نکته ریز ضد فرهنگی را در بر می گیرد. بسیاری از کارشناسان فرهنگی افغانستان و فعالان حوزه فیلم و سینما معتقداند که تداوم پخش سریال هایی با مشکلات فرهنگی اگر چه ممکن است اوقات فراغت را پر کند، اما در بلند مدت رسوب این کجی هر بنای فرهنگ بومی و اسلامی کشور را نابود می کند. وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان که متولی امور فرهنگی جامعه افغانستان است بر اساس ساختار قوانین خود اغلب بعد از واکنش مردم یا علما یا کارشناسان نسبت به یک پدیده فرهنگی وارد عمل می شود و مسئولیت روشنی برای هدایت و نظارت ندارد. خبرنگار ایرنا درباره وضعیت سینما و سینماگران افغانستان گفت وگویی با رئیس اتحادیه سینماگران و یکی از بازیگران سابقه دار افغان کرده است و او روایتی بهتر از وضعیت صنعت فیلم در این کشور دارد. «جوان شیرحیدری» تاریخ رسمی سینما در افغانستان را به سال های 1347 خورشیدی می برد و می گوید که سینمای افغانستان آن قدر پیرهم نشده اما جوان هم نیست و موسسه «افغان فیلم» که مرکز تولید فیلم این کشور محسوب می شود در نیم قرن قبل توسط آمریکایی ها ساخته شده است. وی گفت که عمارت افغان فیلم برای ساختن فیلم های مستند تاسیس شد و به شکل سیاه و سفید تولیدات خود را عرضه می کرد و فیلم های رنگی که تولید می شد، مراحل کاری آن به دلیل نبود امکانات در داخل باید در خارج از کشور ظاهر می شدند که بیشتر در کشورهای هند، روسیه و چکسلواکی سابق انجام مس شد. وی از «روزگاران» به عنوان اولین فیلم تولیدی افغانستان یاد کرد که زمان آن دو ساعت بود و آن فیلم خود از سه فیلم دیگر ساخته شده بود و شاید بهتر است بگوئیم محتوای سه فیلم در آن گنجانیده شده بود. این سینماگر افغان گفت که دومین فیلم تولید در افغانستان به نام «روزهای دشوار» در سال 1352 خورشیدی ساخته شد که پس از آن موسسات فیلم سازی شخصی نیز بوجود آمده بود و آن فیلم را موسسه ای به نام «نذیر فیلم» ساخته بود و در کنار آن «گلستان فیلم» و «آریانا فیلم» هم فعال شده بود. به گفته حیدری فعالیت های جدی فیلم سازی در افغانستان پس از انقلاب یا کودتای هفت ثور، هفتم اردیبهشت 1356 که توسط طرفداران شوروی سابق شکل گرفت باعث رونق صنعت فیلم شد و در زمان دولت طرفدار شوروی از سینماگران افغان حمایت قاطع می شد و تولید فیلم های کوتاه و بلند تلویزیونی آغاز شد که اولین فیلم در آن زمان به نام «آرزو» ساخته شد. حیدری اضافه کرد که دولت وقت حزب دموکراتیک افغانستان، سینما و سینماگران را بشدت حمایت می کرد و روزهایی بود که پنج کارگردان با پنج گروه کاری برای ساخت فیلم در کابل فعال بودند . به گفته وی در این زمان هنرمندان از امکانات خوبی با حمایت دولت برخوردار شدند و حتی به افراد نخبه سینماگران پاسپورت های سیاسی توزیع شد تا در این رابطه راحتر فعالیت داشته باشند. وی گفت که اما پس از سال 1370 که مجاهدین قدرت را در افغانستان بدست گرفتند تولیدات فیلم سینمایی و فیلم تلویزیونی بشدت کاهش یافت و در آن زمان تنها فیلمی به نام «عروج» که داستان خارج شدن سربازان شوروی سابق را ترسیم می کرد، ساخته شد اما با سقوط کابل بدست گروه طالبان در سال 1375 با توجه به رویکرد ضد فرهنگی، ضد علمی و متحجرانه آنها تک شمع خانه هنر هفتم در افغانستان خاموش شد. حیدری گفت که سینماگران افغان در این دوره از کشور فراری شدند و در خارج از افغانستان برخی فیلم های کوتاه ساخته شد و تلاش هایی صورت گرفت تا در وضعیت بی وطنی هم کار سینمایی بطور کامل متوقف نشود، اما زمینه به دلیل مشکلات مالی آنقدر برای پیشرفت سینما فراهم نبود. وی گفت که در این دوره فرهنگ افغانستان رو به سقوط رفت و هفت شهر فرهنگ متوقف شد و با سقوط طالبان درسال 2001 مانند دیگر افغان ها سینماگران هم به کشور برگشته و تلاش ها را برای فعالیت های دوباره آغاز کردند. حیدری گفت که پس از سال 2002 فعالیت سینما با عدم همکاری دولت های جدید کار جدی در باره تولید فیلم و سریال های مطابق به نیاز جامعه افغانی نتوانستند اما فیلم سازان با گونه شخصی تلاش های کردند و هستند افرادی که دنباله رو فیلم های خارجی مانند «بالیود» اند و این فیلم ها طرفداران و بیننده های خود را هم دارند. اما دولت در راستای رشد فیلم و سینما کمک و همکاری ندارد و نامه های ما برای دریافت همکاری همیشه بی پاسخ مانده و گوش شنوایی در این رابطه وجود ندارد. به گفته وی امروز سینماگران در ساختمان های دولتی اتاقی برای دفتر ندارند و ساختمان های شخصی را با هزینه های شخصی خود به اجاره گرفته اند و حدود 900 سینماگر در داخل افغانستان حضور دارند و به دلیل نبود امکانات کاری قابل توجه نمی توانند انجام دهند. قرائن نشان می دهد که در حال حاضر برنامه و طرحی دولتی برای احیای سینما و صنعت فیلم وجود ندارد که بخواهد نیازهای شبکه های تلویزیون خصوصی و داخلی را برآورده کند و از آن سو نهادی هم نیست تا سواد رسانه ای جامعه افغانستان را ارتقای دهد تا در برابر هجمه های فرهنکی بتواند از خود دفاع کند. شاید باید در ایران دامنه پرداختن به نیازهای فرهنگی را بیشتراز محدوده های قراردادی در پشت مرزهای سیاسی دید و ملت های دیگر را به عنوان هم نوع و براداران و خواهران خود را در همسایگی به عنوان تداوم یک پیکره فرهنگی در این فرآیند ببینیم . آساق*291*1104*1663**
منبع: ایرنا
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.