مقابله با پدیده بیابانی شدن وکم آبی
پوشش گیاهی راهکار بیابان زدایی است
برای مقابله با بیابان ۴ روش شامل احیای پوشش گیاهی با کاشت مرتع و جنگل دست کاشت، پاشیدن مالچ بیولوژیک، پاشیدن سنگ ریزه یا ریگ در بیابان و روش پاشیدن مالچ نفتی ارائه شده که به نظر میرسد پوشش گیاهی بهترین راهکار است.
خبرگزای فارس-گروه اقتصادی، برای انجام طرح های بیابانزدایی روش های مختلفی توسط مسئولان، پژوهشگران و محققان بیان شده است و برای هر یک از این روش ها نیز مزیت هایی ارائه می شود، اما اینکه واقعاً کدام یک از روش های بیابانزدایی موفقیت حداکثری در احیای بیابان دارد، یکی از سؤالهای اساسی حوزه بیابانزدایی است.
به منظور دستیابی به پاسخ روشن یادداشت حاضر، روش های مختلف بیابانزدایی را با یکدیگر مقایسه کرده و میزان موفقیت هریک در احیای بیابان را بررسی می کند. برای مقابله با بیابان غالباً 4 روش شامل روش احیای پوشش گیاهی با کاشت مراتع و جنگلهای دست کاشت، پاشیدن مالچ بیولوژیک، پاشیدن سنگ ریزه یا ریگ در بیابانها و روش پاشیدن مالچ نفتی ارائه شده است.
به منظور انتخاب بهترین راهکار و موفقیت حداکثری در کنترل بیابان، ضروری است راهکارهای فوق مورد ارزیابی قرار گیرند. برای ارزیابی راهکارهای مقابله با بیابان شاخصهایی وجود دارد که بر اساس آن می توان میزان موفقیت هریک از این راهکارها را مشخص کرد.
شاخصها شامل مهار حداکثری بیابانها و ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیای اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغالزایی است. بنابراین، تنها در صورت ارزیابی، انتخاب و اجرای بهترین راهکار است که می توان تهدید بیابانها را تبدیل به فرصتی برای ایجاد اشتغال کرد. در این راستا راهکارهای مقابله با بیابان مورد ارزیابی قرار می گیرد.
1-روش احیای پوشش گیاهی
پوشش گیاهی برای خاک به مثابه پوست برای بدن انسان است. همه جانداران برای زنده ماندن دارای یک پوشش هستند. حیوانات، پرندگان، ماهی ها و انسانها دارای پوشش هستند. خاک نیز از این قاعده مستثنی نیست. خاک بدون پوشش گیاهی زنده نخواهد ماند و تخریب می شود. پوشش گیاهی به خاک قابلیت حیات داده و با شکل گیری میکروارگانیسم ها شرایط را برای رشد گیاه فراهم می کند. بیابان ها و ریزگردهایی که امروزه شاهد آن هستیم به دلیل از بین رفتن پوشش گیاهی است.
راهکار غلبه بر آن نیز تنها با احیای و توسعه پوشش گیاهی میسر است. احیای پوشش گیاهی علاوه بر مهار کانون های داخلی ریزگرد می تواند با کاشت درختان بادشکن جلوی ریزگردهای خارجی را نیز بگیرد. پوشش گیاهی با جذب و نفوذ آب سطحی به خاک باعث اصلاح خاک شده و از جاری شدن آب و وقوع سیل جلوگیری میکند .
توسعه پوشش گیاهی چرخه زندگی گیاهی- جانوری را شکل داده و اکوسیستم را احیا می کند. پوشش گیاهی با تعدیل دما و افزایش رطوبت منطقه در بهبود اقلیم اثرگذار است و مهمتر از همه اینکه ایجاد پوشش گیاهی مثمر با کاشت ترکیبی درخت، درختچه و بوته مقاوم به شوری و خشکی بومی با کاربرد غذایی، دارویی، صنعتی و علوفه دام در کانونهای ریزگرد امکان بهرهبرداری اقتصادی از گیاهان کشت شده را فراهم می کند.
بهره برداری اقتصادی از پوشش گیاهی سبب می شود مردمی که زمین های کشاورزی آنها تبدیل به بیابان شده و کشاورزی و دامپروری خود را از دست دادند دوباره مشغول به کار شوند و اشتغالزایی ایجاد شود.
شکل 1-کاشت درخت مثمر انجیر به صورت دیم در استهبان فارس
نقش پوشش گیاهی در پایداری اکوسیستم
به منظور پایداری اکوسیستم ضروری است چرخه حیات بین گیاه، خاک و جانداران خاکزی شکل بگیرد (شکل 2).
در این چرخه خاک بستری برای تأمین مواد غذایی مورد نیاز گیاهان و میکروارگانیسم ها است. خاک زنده و فعال خاکی است که دارای مقادیر مناسبی از میکروارگانیسم ها شامل باکتری ها، قارچ ها، ویروس ها و کرم خاکی باشد. این حالت تنها زمانی ایجاد خواهد شد که خاک دارای پوشش گیاهی باشد. خاک اگر پوشش گیاهی نداشته باشد رطوبت آن به سرعت تبخیر می شود؛ همچنین، اگر پوشش گیاهی نباشد آب حاصل از بارندگی جاری شده و از دسترس خاک خارج می شود اما وجود پوشش گیاهی سبب نفوذ آب به خاک شده و رطوبت لازم برای فعالیت میکروارگانیسم های خاک را فرآهم می کند.
وجود گیاه، میکروارگانیسم ها و خاک در کنار هم، سبب ایجاد چرخ های می شود (شکل 2) که نتیجه آن حاصلخیزی خاک و ایجاد شرایط مناسب برای رشد گیاه است که به دنبال آن اکوسیستم احیا می شود. بر اساس این چرخه گیاه و میکروارگانیسم ها هر دو مواد غذایی خود را از خاک دریافت می کنند. مواد آلی حاصل از گیاه، کود دامی و کود شیمیایی که به خاک تزریق می شوند، توسط فعالیتهای متابولیکی میکروارگانیسمها به مواد مغذی تجزیه می شود.
مواد مغذی توسط گیاه و خود میکروارگانیسمها جذب و مصرف می شود. در این چرخه خاک علاوه بر نقش استقرار گیاه و حفاظت کننده میکروارگانیسمها، محیطی ایده آل برای فرآیندهای متابولیکی و جذب و دفع مواد توسط گیاه و میکروارگانیسمها است.
میکروارگانیسمها طیف وسیعی از اثرات مستقیم روی گیاهان دارند و از طریق سه مکانیسم سبب افزایش رشد گیاه می شوند که شامل 1- تأثیر بر فعالیتهای هورمونی گیاه 2- حفاظت گیاهان در برابر عوامل بیماریزا 3- تجزیه مواد آلی و معدنی خاک و قابل جذب کردن آنها برای گیاه، است. ارتباط گیاهان با میکروارگانیسمها در محل ریزوسفر ریشه است. در این محل مواد ترشح شده از گیاه توسط میکروارگانیسمها مصرف و تجزیه میگردد (Jacoby, R. et al, 2017).
شکل 2- اثر متقابل گیاه، میکروارگانیسمها و خاک
همزیستی ایجاد شده بین گیاه و میکروارگانیسمها در محیط خاک، سبب پویایی و زنده بودن خاک می شود. پوشش گیاهی عامل اصلی شکل گیری این چرخه است. پوشش گیاهی با حفظ رطوبت خاک زندگی میکروارگانیسمی را در خاک فعال کرده و خاک نرم و حاصل خیز می شود. مانند آنچه در خاکهای جنگلی و مراتع با پوشش گیاهی مشاهده می شود. در خاک بدون پوشش گیاهی، زندگی میکروارگانیسمی شکل نمیگیرد و خاک قابلیت زنده بودن خود را از دست می دهد. ایجاد پوشش گیاهی در خاکهای خشک مناطقی با بارندگی کم، می تواند طی 4-2 سال شرایط خاک را بهبود داده و با فعال کردن زندگی میکروارگانیسمی، خاک را زنده کند و قابلیت تولید به آن ببخشیده و با شکلگیری زندگی گیاهی- جانوری سبب احیای اکوسیستم شود؛ در حالی که سایر روشهای بیابانزدایی چنین قابلیتی برای احیاء اکوسیستم ندارند.
2-روش مالچ بیولوژیک
مالچ بیولوژیک با توجه به مواد اولیه بکار رفته در تولید آن متفاوت است. این مواد می تواند شامل بقایای گیاهی، مواد معدنی، پسماند کارخانجات و یا باکتریهای تولید کننده مواد پلیمری باشد. مالچ بیولوژیک اگر از جنس بقایای گیاهی باشد روی خاک پوشش ایجاد کرده و با کاهش تبخیر و افزایش جذب آب باران میتواند به اصلاح خاک کمک کند. اما مالچ های سیمان بیولوژیکی که کربنات کلسیم خاک را به شکل کریستال در می آورند و باعث سیمانی شدن خاک می شود نمی توانند خاک را اصلاح کند.
پسماند کارخانجات الکل سازی یا «ویناس» هم باعث کاهش قابلیت جوانه زنی بذر و رشد اغلب گیاهان خواهد شد. مالچ های بیوپلیمری نوع دیگری از مالچ های بیولوژیک است که در آن باکتریهایی توسط هواپیما روی زمین پاشیده و پلیمر تولید می کنند. اثر بخشی مالچ های بیوپلیمری برای مهار بیابان هنوز به صورت کامل مشخص نشده است.
به طور کلی مالچ بیولوژیک قابلیت بادشکنی نداشته، ریزگردهایی با منشاء خارجی را نمی تواند کنترل کند و پایدار نیست. روش مالچ بیولوژیک به جز روش مبتنی بر بقایای گیاهی نیازمند هزینه زیاد بوده، تاثیر مثبتی بر احیاء اکوسیستم نداشته، نمی تواند از وقوع سیل جلوگیری کند و اشتغالزایی ایجاد نخواهد کرد. این روش نیازمند هزینه زیاد است. همچنین، در حال حاظر تولید مالچ بیولوژیک برای سطح وسیع دو میلیون هکتاری کانونهای بحرانی بیابانی در کشور امکان پذیر نیست.
3-روش پاشیدن ریگ یا سنگ ریزه
پاشیدن ریگ کانون های داخلی ریزگرد را بدون احیاء اکوسیستم می تواند مهار کند. در محلی که ریگ پاشیده شود خاک آن نقاط تثبیت می شود، اما وقتی خاک از جای دیگر به نقطه ریگ پاشی منتقل شود، رسوب کرده و با وزش باد بلند می شود و مجدد تبدیل به ریزگرد خواهد شد. بنابرین، ریگ پاشی برای مهار ریزگردهای با منشاء خارجی و ریزگردهای ورودی از سایر نقاط کاربرد نخواهد داشت. این روش قابلیت بادشکنی ندارد، با برهم زدن بافت و ساختمان خاک تاثیر منفی بر اصلاح خاک خواهد داشت. اکوسیستم را نمیتواند احیاء کند. پایداری نداشته چون اگر خاک از جای دیگر منقل شود و رسوب کند ریزگرد مجدد ایجاد می شود. تنها نمی تواند جلوی سیل را بگیرد، بلکه با تسطیح و فشرده کردن زمین خطر وقوع سیل را بیشتر میکند. هزینه این روش کم میباشد ولی درآمد و اشتغال زایی ایجاد نخواهد کرد.
4-روش مالچ نفتی
استفاده از مالچ نفتی برای کنترل بیابان یکی از روشهای زودبازده میباشد که علی رقم کنترل ریزگردهای داخلی توجهی به شاخصهای زیست محیطی و احیاء اکوسیستم ندارد. استفاده از مالچ نفتی بادشکنی نداشته و تاثیری بر ریزگردهای با منشاء خارجی نخواهد داشت. مواد نفتی وقتی روی خاک قرار گیرند باعث از بین رفتن میکروارگانیسمهای خاک شده و قابلیت زند بودن خاک از بین می رود. تحت این شرایط خاک تخریب شده و قابلیت تولید گیاه را از دست می دهد که نتیجه نهایی آن تخریب بیشتر اکوسیستم است. مالچ نقتی دائمی نبوده و پس از چند سال دوباره باید تکرار شود. این روش تاثیری بر کاهش وقوع سیل نخواهد داشت. بر اساس گفته مسئولان بیابانزدایی کشور هزینه احیاء یک هکتار بیابان با روش مالچ نفتی 20 میلیون تومان است در صورتی که احیای بیابان با کاشت درخت و پوشش گیاهی هکتاری 5 میلیون تومان هزینه خواهد داشت.
علاوه بر هزینه چند برابری مالچ نفتی نسبت به پوشش گیاهی، مالچ نفتی باعث تخریب خاک شده و نمی تواند باعث احیاء اکوسیستم و پایداری طبیعت شود. همچنین، اجرای روش مالچ نفتی تأثیری بر افزایش سطح درآمد و معیشت مردمی که زمینهای کشاورزی آنها تبدیل به بیابان و کانون ریزگرد شده نداشته و اشتغال ایجاد نمی کند.
جمع بندی
راهکارهای مختلف مقابله با بیابان بر اساس شاخصهای ذکرشده مورد ارزیابی قرار گرفت (جدول 1). نتایج نشان داد برای انتخاب بهترین روش مقابله با بیابان ضروری است که مجموعهای از شاخصها شامل مهار حداکثری ریزگردهای داخلی و خارجی، قابلیت بادشکنی، اصلاح خاک، احیاء اکوسیستم، پایداری، جلوگیری از سیل، هزینه کم، ایجاد درآمد اقتصادی و اشتغالزایی مد نظر قرار گیرد. و تنها زمانی طرحهای مقابله با بیابان موفقیت حداکثری خواهند داشت که همه شاخصهای فوق همزمان در اجرای طرحها لحاظ شوند. بین روشهای مورد مطالعه به ترتیب روش ایجاد پوشش گیاهی، روش مالچ بیولوژیک، روش پاشیدن ریگ و روش مالچ نفتی بیشترین موفقیت در مهار بیابان و ریزگرد را دارند. وقتی بیابان مهار خواهد شد که اکوسیستم احیا شود و احیای اکوسیستم تنها با احیای پوشش گیاهی و بهبود شرایط خاک امکان پذیر است. روش های مالچ بیولوژیک، پاشیدن ریگ و مالچ نفتی قادر به احیای اکوسیستم نیستند.
همچنین، تنها با بکارگیری روش ایجاد پوشش گیاهی می توان از طرح های مقابله با بیابان درآمد اقتصادی و اشتغال ایجاد کرد؛ لذا روش ایجاد پوشش گیاهی مثمر مقاوم به شوری و خشکی بومی به عنوان بهترین روش مقابله با بیابان معرفی میگردد.
جدول1- شاخصهای ارزیابی روشهای مقابله با بیابان
منبع:
Jacoby, R., Peukert, M., Succurro, A., Koprivova, A., and Kopriva, S.,(2017). The Role of Soil Microorganisms in Plant Mineral Nutrition-Current Knowledge and Future Directions. Plant science. 8:1617.
مهدی فلاح، کارشناس کشاورزی شبکه کانونهای تفکر ایران
منبع: فارس
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.