مولایی: اگر توافق امضا نشود از نظر کنوانسیون وین یک "معاهده بینالمللی" نیست
این استاد دانشگاه در گفتگوی تفصیلی با «نسیم»: هرچند ممکن است بخشی از تحریمها برداشته شود تا ایران تشویق شود تعهداتش را اجرا کند ولی نهایتا تا راستی آزمایی کامل انجام نگیرد بعید است که تحریمها برداشته شود
یوسف مولایی استاد دانشگاه تهران و متخصص حقوق بین الملل در گفتگوی تفصیلی با خبرنگار «نسیم»، در خصوص آخرین موضوعات هول مذاکرات هستهای اظهار داشت:
«نسیم»: ماهیت حقوقی برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) چیست؟ معاهده، توافق شفاهی یا پیش نویس قطعنامه شورای امنیت است؟
مولایی: وقتی کشورهایی در سطحی مانند اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل و ایران در مساله بسیار مهمی باهم مذاکره میکنند و به توافقاتی میرسند، این توافق ماهیتا یک قرارداد بینالمللی است و حتی اگر بخشهایی از آن مکتوب نشده باشد و این در عرف بینالمللی برای طرفین تعهدآور است. منتها مسائل بینالمللی قابل انطباق با مسائل داخلی نیست که در صورت اجرا نشدن مثلا شما به قوه قضائیه مراجعه کنید بلکه نهایتا باید آثار آن را هم در حد و چارچوب مسائل بین المللی دید.
مثلا ممکن است جایی در مسئولیت بینالمللی نتوان خسارت مستقیمی را تعریف کرد اما همین که کشوری در عرصه بین المللی اعتبار خود برای اجرای تعهداتش در برابر کشورهای دیگر از دست میدهد برای آن کشور هزینه است و اینگونه نیست که شما مانند حقوق داخلی حتما حکمی داشته باشید که در جایی الزام اجرای آن را دنبال کنید.
«نسیم»: براین اساس اگر این توافقات حتی مکتوب هم نشود قابل اجراست؟ و ضمانت اجرایی دارد؟
مولایی: بله ضمانت اجرایی بین المللی دارد اما ماهیت توافق قطعا مهمتر از خود توافق است، در این نوع توافقات ماهیت توافق به شکلی است که حرکتها گام به گام است و با برداشتن هر قدمی از یک طرف، طرف دیگر اقدامی را انجام میدهد. لذا از نظر حقوقی این وسط اتفاق خیلی عجیب غریبی نمیافتد.
«نسیم»: طبق قوانین بینالمللی اسم این چیزی که نتیجه مذاکرات هستهای خواهد بود چیست؟
مولایی: اگر از کنوانسیون وین سوال کنید میگوید که باید مکتوب و تابع قوانین بینالمللی باشد تا ما آن را به عنوان معاهدهای بینالمللی تعریف کنیم، یعنی اگر امضا نشود از نظر کنوانسیون وین این معاهده ناظر به معاهدات 1969 نیست.
«نسیم»: از نظر شکلی چگونه است؟
مولایی: از نظر شکلی صراحت دارد که باید کتبی شود و برای اینکه مشخص شود که دو طرف چه توافقی کردهاند در دبیرخانه سازمان ملل ثبت شود و اگر معاهده باشد باید کتبی باشد و بین دو کشور نیز ثبت شود به اضافه اینکه تابع حقوق بینالملل باشد اینها همه بحثهایی است که در کنوانسیون 1969 از نظر شکلی آمده است.
البته ممکن است که امضا هم نشود، مثلا در حقوق بینالملل حتی تعهدات یکجانبهای داریم که یک کشور به طور یکجانبه برای خود تعهد ایجاد میکنند که اعتبار هم دارد؛ مثلا ممکن است وزیر امورخارجه کشوری در مصاحبهای مطلبی درباره موضوعی بگوید که بعدا بتوان با تامین دلیل به آن استناد کرد و برعلیه آن کشور از ان استفاده کرد لذا اینکه تعهدی در این مذاکرات ایجاد میشود با اینکه یک موافقتنامه به مفهموم کنوانسیون وین 1969 است دو بحث متفاوت است.
«نسیم»: آیا از منظر حقوقی برای رسمیت یافتن این توافق باید متن آن به تصویب مجالس کشورها برسد؟
مولایی: اگر این متن، موافقتنامهای به مفهوم اصل 77 قانون اساسی است، باید حتما بیاید و به تایید مجلس برسد و البته در آن طرف در آمریکا نیز سازوکاری هست که باید موافقت کنگره را دربافت کند، بنابراین اگر رفتند و امضایی کردند که مجلس آن را به عنوان موافقتنامه یا قراداد به مفهوم اصل 77 قانون اساسی تلقی کرد باید به مجلس بیاید که تشخیص آن فقط با مجلس است.
مجلس میگوید این موافقت نامه است و اگر در فهم ان اختلاف شود، شورای نگهبان میتواند حل اختلاف کند.
«نسیم»: با توجه به اینکه مقرر شده است ابتداً توافق در شورای امنیت به شکل قطعنامه در آید و بعد از آن به مجالس کشورها برود، در چنین شرایطی با توجه به اینکه ممکن است پارلمانهای ایران و آمریکا بخواهند تغییراتی در توافق داشته باشند آیا چنین سازوکاری قابل اجرا است؟
مولایی: ببینید اینکه ما بگوئیم منطقی است یا نه بحث خیلی بازی است که نیاز به تفسیر دارد اما اگر شورای امنیت این توافق را ضمیمه یک قطعنامه تلقی کرد، آنگاه قطعنامهها شورای امنیت برای طرفین و کشورهای عضو لازم الاجراست و اگر مغایر با قوانین داخلی، قانون اساسی و یا حتی تعهدات دیگر آنها باشد برای ایران به عنوان کشور متعهد در توافق لازم الاجراست حالا در داخل ممکن است مجلس مخالفت کند یا آن را تائید نکند یا اجرای آن را با مشکل روبرو کند که اگر چنین اتفاقی بیفتد برای ما مسئولیت بینالملل ایجاد میکند و برای ما در سازمان ملل و شورای امنیت مشکلی ایجاد میشود.
«نسیم»: به نظر شما آیا بهتر نبود این قطعنامه به تصویب مجالس کشورها میرسید و اگر اصلاحاتی لازم داشت انجام میشد و بعد به شورای امنیت فرستاده میشد؟
مولایی: چون این خطر وجود دارد که کنگره این طرح را اجرا نکند یا زمانبر باشد یا مجلس ما سختگیریهایی داشته باشد و چون موضوعی از موضوعاتی است که مربوط به صلح و امنیت بینالمللی است این تصمیم گرفته شده البته اگر طرفین درخواست نیز نمیکردند شورای امنیت میتوانست به موضوع ورود پیدا کند همانطور که در صدور قطعنامهها برای ما که این شرایط را تحمیل کرده نیاز به موافقت ما نداشت.
«نسیم»: پس به نظر شما روشی که اکنون قرار است اعمال شود به منظور جلوگیری از دست اندازهای مجالس کشورها در توافق است؟
مولایی: به هرحال تفکری است تا این توافق را لازم الاجرا کنند و همان اندازه که این احتمال از طرف ایران وجود دارد که این توافق در مجلس تائید نشود به همان اندازه هم ممکن است کنگره آمریکا آن را توافق نکند و حتی بعد از تائید هم در هر حالت مجالس میتوانند آن را لغو کنند و مجلس همیشه میتواند بگوید که ما وارد این معاهده شدیم اما اکنون از آن خارج می شویم یا کنگره میتواند وضعیت متزلزلی را برای معاهده ایجاد کند و چون اگر اجرای قرارداد تابع اوضاع سیاسی کشورها باشد ممکن است هرکدام از این کشورها بتوانند با آن سیاسی برخورد کنند به منظور اینکه از این حالت تزلزل خارج شوند ظرفین به روش بردن توافق به شورای امنیت رسیدهاند.
«نسیم»: اکنون ما توافقی را داریم که قرار است امضا هیچ یک از کشورها را نداشته باشد و در طرف مقابل نیز قرار است که براین اساس تحریمهایی که برعلیه ما وضع شده برداشته شود، حال چه ضمانت اجرایی وجود که طرف مقابل زیر این توافق امضاء نشده نزند؟ آیا این امیدواری وجود دارد که بدون امضای توافق تحریمها برداشته شود؟
مولایی: تحریمها از مباحث بسیار پیچیده و یکی از دلایلی که این پرونده تا امروز اینقدر طول کشیده، مکانیسم لغو آنهاست، خواست ایران این است که تحریمها یکجا و به شکل کلی لغو شود اما به لحاظ فنی این امر مقدور نیست.
این تحریمها در مقابل بیاعتمادی به فعالیتهایی هستهای ایران تصویب شده و هرچند ظالمانه است و شورای امنیت هم مرجعی نیست که از نظر حقوقی رفتار کشورها را تشخیص دهد بلکه تنها یک مرجع سیاسی است اما تصمیمات آن لازم الاجراست و به هر حال تحریمها به دلیل بیاعتمادی به فعالیتهای هستهای ما ایجاد شده و تا زمانی که این اعتماد حاصل نشود و راستیآزمایی انجام نشود تحریمها برداشته نخواهد شد.
هرچند ممکن است بخشی از تحریمها برداشته شود تا به صورتی ایران تشویق شود تا تعهداتی که برعهده دارد را گام به گام اجرا کند ولی نهایتا تا راستی آزمایی کامل انجام نگیرد بعید است که تحریمها برداشته شود ، البته طرفین می توانستند مکانیسم دیگری را تعیین کنند که این کار را نکردند.
من در بحث های کارشناسی پیشنهاد کرده بودم مکانیسم خسارتی تعیین شود که آنها بیایند تحریمها را بردارند و اگر بعدا ما تخلفی از آن کردیم براساس نظر کمیسیون حل اختلاف برای ما خسارت تعیین کنند نه اینکه بیایند این پروسه لغو تحریم را منوط به پروسه راستی آزمایی کنند که بعضا ممکن است 10-11 سال طول بکشد.
شاید این مکانیسم در مذاکرات پیشنهاد نشد و یا پذیرفته نشده باشد اما الان ما با این وضعیت مواجهیم که احتمال اینکه تحریمها یک جا برداشته شود خیلی بعید است و ممکن است در اعلامیه به شکلی در موافقنامه بیاورند که طرفین موافق هستند که اگر ایران راستی آزمایی را انجام دهند این تحریمها باید برداشته شود ولی از نظر فنی این موضوع باید مرحله به مرحله باشد.
«نسیم»: به نظر شما این مرحله به مرحله بودن تضمین اجرا دارد؟
مولایی: هیچ فرقی بین این معاهده و معاهداتی که تا به حال طرفین بستهاند به صورت دو جانبه یا چند جانبه وجود ندارد و در حقوق بین الملل هزاران معاهده تا به حال منعقد شده است لذا ضمانت اجرای آنها همان قدر است که ضمانت اجرای این پرونده هست، پیچیدگی موضوع در این است که هرچند بحثهای امنیتی و سیاسی مقداری طولانی شده است اما از نظر شکل حقوق بینالملل مانند هر معاهده دیگری است، یعنی همان ضمانت اجرایی که در مورد اجرای سایر معاهدات و توافقات وجود دارد اینجا نیز همینگونه است.
مگر موافقتنامههای دیگر نقض نمیشود؟ چرا میشود، و مگر در موافقتنامههای دیگر طرفین به دادگاه و داوری نمیروند برای اینکه برعلیه هم ادعایی را مطرح کنند؟ چرا چنین اتفاقاتی میافتد و در اینجا نیز اینگونه است.
در مجموع ضمانت اجرای ویژهای وجود ندارد، ضمانت اجرای این توافق این است که عمل متقابل قبلا تعریف شده است یعنی اگر کسی تعهد خود را انجام نداد طرف مقابل نیز انجام نمیدهد و میرود به نقطه قبل خود و این تنها ضمانت اجرای موثری است که در این پروند وجود دارد به اضافه اینکه این موضوع، موضوعی است که به صلح و امنیت بینالمللی مربوط است و تمام افکار عمومی جهان در کشورها در جریان این پرونده هستند.
اگر یک طرفی تعهدات خود را انجام نداد چون افکار عمومی جهان در جریان این پرونده هستند از نظر شأن و اعتبار جهانی آن کاهش پیدا میکند و به اعتبار حاکمیت آن کشور لطمه وارد میشود و به همین دلیل کشورها نباید بیجهت و به صورت خود سرانه تعهدات خود را نقض کنند و خیلی سخت که به یک باره کشوری مانند آمریکا بگوید من از یک مرحله به بعد تعهدات خود را انجام نمیدهم و در مورد تحریمها سختگیری میکنم و بنابراین ما باید منتظر باشیم که ببینیم در آینده چه اتفاقاتی خواهد افتاد.
«نسیم»: با توجه به اینکه ما هم سابقهای از آژانس در موضوع راستی آزمایی داریم و هم قراردادهایی مانند الجزایر با آمریکاییها داشتهایم که تعهدات خود را انجام ندادند آیا احتمال میدهید برسر این تعهداتی که انجام می دهند بمانند؟
مولایی: اگر آمریکا در این پرونده به عنوان عهد شکن به افکار عمومی جهان معرفی شود برایش خیلی هزینه خواهد داشت و دیگر در مورد پرونده مشابه این نمیتواند اجماع جهانی ایجاد کند و به همین دلیل به نظر من هزینه سیاسی آن برای آمریکا آنقدر سنگین است که به راحتی تن به نقض این معاهده نخواهد داد یا اینکه بخواهد سخت گیری و یا مانع تراشی کند؛ چون این رفتار برای آمریکا هزینه سیاسی سنگینی دارد و اگر اعتبار آن از بین برود بعدا در موضوعات دیگر به این راحتی نمیتواند چین، فرانسه، انگلیس، آلمان و روسیه را باخود همراه کند و به نظر من آمریکا نیز به این مساله واقف است و قصد آن این نیست که تعهدات خود را اجرا نکند.
«نسیم»: انشاءالله که چنین باشد.