سلطانی احمدی عنوان کرد؛

پیش‌بینی وقوع انقلاب از سوی اسدالله علم

کدخبر: 2023013

پژوهشگر و فعال فرهنگی گفت: از نظر اسدالله علم وقوع انقلاب به دلیل فساد و تباهی طبقه حاکم که وی از آنان تحت عنوان طبقه‎ "لاشخور" یاد می‎کند طبیعی و حتمی بود.

به گزارش « نسیم آنلاین »، مجتبی سلطانی احمدی تاریخ‌پژوه و نویسنده در گفتگو با فارس به مناسبت سی و هشت‎اُمین سال‎مرگ اسدالله علم گفت: اسدالله علم محرم‎ترین شخص از میان رجال سیاسی به پهلوی دوم بود و با او روابطی خارج از حد و حدود شاه و وزیر داشت.

وی در دوران حیات خود چهار بار به وزارت و یک بار به نخست‌وزیری رسید. علم در تیرماه 1341 پس از استعفای علی امینی از نخست وزیری به این سمت گمارده شد و در جریان قیام 15 خرداد 1342، دستور آتش گشودن به روی تظاهرکنندگان را صادر کرد. در 17 اسفند همین سال از نخست وزیری استعفا و چند روز پس از آن به ریاست دانشگاه پهلوی منصوب شد.

این مسئولیت حدود سه سال به طول کشید. دانشگاه پهلوی به دلیل موقعیت ویژه‎ای که نزد رژیم پهلوی داشت ، همیشه از بودجه بهتری نسبت به سایر دانشگاه‎ها برخوردار بود و ریاست آن همواره بر عهده مقامات عالی رتبه دولتی بود و بنا بود نقش مؤثری در کادرسازی و تربیت نیروهای مد نظر رژیم پهلوی ایفا کند.

سپس اسدالله علم در آذرماه 1345 عهده‎دار سمت وزارت دربار شد و در مردادماه 1356 به دلیل پیشرفت بیماری سرطان خون از این سمت استعفا داد و در 25 فروردین 1357 در بیمارستانی در آمریکا درگذشت.

نویسنده کتاب «نامۀ نیمۀ خرداد» درباره‎ نقش اسدالله علم در سرکوب قیام 15 خرداد گفت: هر چند شاه در رأس هرم قدرت عالی‎ترین مرجع تصمیم‎گیری درباره چگونگی برخورد با تظاهرکنندگان بود؛ اما در این میان بزرگ‎ترین نقش را در سرکوب تظاهرکنندگان شخص اسدالله علم به عنوان نخست‎ وزیر بر عهده داشت. داریوش همایون، که سال‎ها در دوران محمدرضا شاه از دولت‎مردان عالی کشور محسوب می‎شد، نقش قاطع علم در پایان دادن به قیام 15 خرداد را مورد تصدیق قرار می‎دهد و نتیجه می‎گیرد که اگر در آن هنگام ثبات و قاطعیت شخص اسدالله علم نبود چه بسا رژیم پهلوی با خطر سقوط مواجه می‎شد. ویلیام شوکراس نیز به نقل از جعفر بهبهانیان متصدی امور مالی شاه، مسئول اصلی کشتار قیام 15 خرداد را اسدالله علم می‎داند و شخص علم هم اقدام خود را با عمل رضا شاه در رفع اجباری حجاب و کشتار مردم مؤمن در صحن مسجد گوهرشاد مقایسه کرد و هر دو اقدام جنایت‎کارانه را برای پیشرفت کشور حیاتی می‎شمرد.

این نویسنده تاریخ انقلاب اسلامی گفت: پس از ماجرای 15 خرداد، روابط علم با شاه به مرحله‎ جدیدی وارد شد و به ویژه با انتصاب وی به وزارت دربار در آذر ماه 1345، هیچ شخص دیگری را نزدیک‎تر از وی به پهلوی دوم نمی‎توان یافت. این نکته را نباید فراموش کرد که اسدالله علم از این پس با به دست‎گیری سکان دربار پهلوی و داشتن روابطی فراتر از یک وزیر با شاه، از مخفی‎ترین مسائل و اسرار شاه و خاندان پهلوی و نیز مسائل و موضوعات ریز و درشت گشور آگاه بود. در بیان یکی از محققین کشورمان وی در واقع وزیر امور محارم شاه بود. علم حتی مدیر برنامه‎های عیاشی شاه بود و شخصا نیز در فساد اخلاقی دست و پا می‎زد؛ البته از اوج افراط محمدرضا در این زمینه متعجب و نگران بود.

نویسنده کتاب «مبدأ نهضت» درباره‎ی نگاه علم به قدرت و جایگاه روحانیت گفت: در میان نخست وزیران محمدرضا شاه هیچ کدام به اندازه اسدالله علم نسبت به قدرت و جایگاه روحانیت از خود بی توجهی نشان نمی‎داد و شاید اعتماد بیش از حد او به دوستی دیرینه‎اش با شخص شاه و مستظهر به حمایت آمریکا و انگلیس بودن در این رویکرد بی‎تأثیر نبود. البته ایستادگی روحانیت در ماجرای لایحه انجمن‎های ایالتی و ولایتی و برخوردهای هوشمندانه امام خمینی او را وادار به عقب نشینی کرد. در دوران نخست وزیری علم حذف اسلام از شرایط نمایندگی و نیز قسم به کتاب آسمانی غیر از قرآن، در واقع با هدف حذف تدریجی اسلام به عنوان دین رسمی کشور مطرح شد و ضمنا قصد داشت زمینه را برای حضور و نفوذ بهائیان و یهودیان صهیونیستی در پست‎های حساس کشور آماده کند.

نویسنده کتاب «پژوهشنامه انقلاب اسلامی ایران» درباره خاطرات اسدالله علم و اهمیت آن گفت: درباره خاطرات علم و ویژگی‌های آن بارها صحبت شده است. دست‌نوشته‌های ده ساله (1346-1356) او که در هفت جلد توسط علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد دولت عَلَم منتشر شده است از لحاظ عَلَم‎شناسی مهم‎تر از سایر منابع است. در این دست‎نوشته‌ها در مورد آن‎چه مربوط به اوج فعالیت سیاسی عَلَم، یعنی دوره‎ بیست‌ماهه‎ نخست‌وزیری وی است اطلاعات چندانی در دست نیست و به اشاراتی پراکنده و گذرا در لابه‎لای خاطرات اکتفا شده است. از نقاط ضعف خاطرات علم تصریح ویراستار این اثر، آقای علینقی عالیخانی بر حذف بخش‎هایی از این خاطرات علی‎رغم میل و خلاف وصیت اسدالله علم است.

به طور مثال «حذف نام برخی کسان که در ایران هستند و آوردن نامشان ممکن است برای آنان موجب دردسر شود» همچنین «قضاوت‎های بیش از اندازه تند و بی‎زرحمانۀ شاه یا علم دربارۀ چند تن از اطرافیان شاه که با بازماندگان علم رفت و آمد دارند» و همچنین «مسائلی که جنبۀ کاملا شخصی و خصوصی دارند» به وسیله ویراستار از خاطرات علم حذف شده است؛ چرا که به عقیده وی این مسائل «کمکی به درک تاریخ این دوره نمی‎کند» در حالی‎که اتفاقا این نکات قابلیت بالایی برای درک تاریخ دورانی دارند که شاه در اوج دیکتاتوری به سر می‎برد و کلیه منابع کشور به مثابه‎ مایملک شخصی وی و درباریان به حساب می‎آمد.

دستاورد سلطنت پهلوی در خاطرات اسدالله علم؛ مدیریت آشفته و از هم گسیختگی کشور، بی‎شخصیتی نخبگان حکومتی در نگاه شاه، حقارت شاه در مقابل آمریکا و انگلیس، جنون قدرت و خرید اسلحه و فساد اخلاقی و هرزگی درباریان بود.

این دانش آموخته‎ دکتری تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه تهران درباره جدایی بحرین از ایران و نوع نگاه اسدالله علم گفت: علم در خاطرات خود درباره‎ مسأله‎ بحرین و نحوۀ جدایی قطعی آن از ایران و دست داشتن انگلیسی‎ها در این زمینه پیوسته صحبت کرده. البته جالب‎ترین بخش آن، نوع موضع‎گیری‎های سیاسی و تبلیغاتی رژیم پهلوی در قبال این واقعه است: «شورای امنیت به اتفاق آرا میل مردم بحرین را در داشتن استقلال کامل تصویب کرد. نماینده‎ ایران هم فوری آن را پذیرفت. خنده‎ام گرفته بود؛ گوینده رادیوی تهران طوری با غرور این خبر را می‎خواند، که گویی بحرین را فتح کرده‎ایم». در واقع اعطای بحرین از سوی پهلوی داغی است که هیچ ایرانی وطن‎دوست حاظر به فراموشی و بخشش این خیانت نیست. خیانتی که اشخاصی چون اسدالله علم ضمن همراهی و همکاری با یک لبخند از کنار آن گذشتند.

نویسنده کتاب «تاریخ شفاهی زندگی و مبارزات شهید مهدی عراقی» درباره‎ نگاه اسدالله علم به طبقه‎ حاکم گفت: خاطرات علم ضمن ظاهر تملق‎گویانه‎ی آن از شاه، نگاهی انتقادی به وضعیت آن دوران، حتی شخص محمدرضا هم دارد. علم در طی زمان، به نوعی بدبینی ریشه‎دار نسبت به طبقه‎ حاکم، که در نظام دیکتاتوری سلطنتی قاعدتا تمامی امور مملکت در اختیار اعضای آنان است دچار شده بود و از آن‎جا که خود را نیز عضوی از این طبقه می‎دانست، همان احساس منفی را نسبت به خویش نیز داشت و اتفاقا به این نکته اذعان می‎کند که خودش نیز در این فساد غرق شده است.

او خود و طبقه‎ی حاکم را بارها با عباراتی چون «طبقۀ لاشخور»، «طبقۀ فاسد و پلید» توصیف می‎کند و به صراحت معترف بود که «من می‎دانم به یک دیکتاتور قدرتمند خدمت می‎کنم» و خود را «غلام خانه‎زاد» پهلوی می‎دانست.

او خود و طبقه‎ی حاکم را بارها با عباراتی چون «طبقۀ لاشخور»، «طبقۀ فاسد و پلید» توصیف می‎کند و به صراحت معترف بود که «من می‎دانم به یک دیکتاتور قدرتمند خدمت می‎کنم» و خود را «غلام خانه‎زاد» پهلوی می‎دانست. با این حال عَلَم در دوران خدماتش به محمدرضا وفادار بود و بزرگ‎ترین وظیفه‎ی خود را حفظ و صیانت از شاه می‎دانست و بخش قابل ملاحظه‎ای از کتاب خاطرات عَلَم ستایش‎های وی نسبت به شاه در مقام یک فدایی است.

نویسنده کتاب «تاریخ شفاهی زندگی و مبارزات شهید صادق امانی» درباره‎ نگاه اسدالله علم به آینده‎ رژیم پهلوی گفت: علم به وضوح رژیم پهلوی را در حال اضمحلال و فروپاشی می‎دید. وی در مرداد سال 1352، با توجه به اوضاع وخیم اقتصادی مردم، به صراحت می‎نویسد: «من وضع را قابل انفجار می‎بینم و بسیار نگرانم». وی در یادداشت‎های دو سال بعد خود که به ظاهر شاه در اوج اقتدار سیاسی، اقتصادی و نظامی قرار داشت به شکل جدی‎تری نسبت به ادامه‎ی حیات این رژیم کودتایی ابراز تردید کرده و آن را در آستانه‎ فروپاشی توصیف نموده است و نوشته «وضع به طوری است که قاعدتا باید به انقلاب بیانجامد».

این پژوهشگر و فعال فرهنگی درباره‎ی نسخه‎ اسدالله علم برای نجات سلطنت پهلوی گفت: نسخه‎ اسدالله علم برای نجات سلطنت پهلوی طناب پوسیده و رنگ‎باخته‎ای بود. عَلَم سیاست انگلیس را در امور ایران بسیار توانا ارزیابی می‎کرد و معتقد بود که اگر شاه، نظریات انگلیسی‎ها را بپذیرد و از دولت‎مردان این کشور تبعیت کند از سقوط حتمی نجات خواهد یافت.

در حالی که شاه در این مقطع به آمریکایی‎ها اعتماد داشت. آنتونی پارسونز دیپلمات انگلیسی که از سال 1974 تا 1979 میلادی سفیر انگلیس در ایران بود در کتلاب «غرور و سقوط» خود که یکی از کتاب‎های مهم اما قابل نقد در زمینه‎ انقلاب اسلامی ایران است به این مطلب اذعان دارد که خانواده عَلَم نسل اندر نسل، طرفدار انگلیس بودند. بزرگ‎ترین اشتباه شاه و عَلَم این بود که ادامه حیات رژیم خود را وابسته به خواست و اراده انگلیس و آمریکا می‎دانستند و بدین ترتیب جهت‎گیری سیاست‎های کلان کشور را به جای تأمین منافع ملی و مردمی، در راستای تأمین منافع اجانب قرار داده بودند و همین اشتباه موجبات سرنگونی پهلوی را فراهم آورد.

سلطانی احمدی در پایان افزود: از نکات جالب توجه در خاطرات عَلَم هراس وی از گسترش چادر و حجاب در جامعه و به ویژه در دانشگاه است. در واقع عَلَم میان پدیده حجاب و اقتدار سلطنت پهلوی قائل به رابطه مستقیم بود و گسترش حجاب را برای آینده رژیم پهلوی خطرناک می‎دانست و نسبت به آن هراسان بود.

وی در بازگشت از شیراز به شاه می‎گوید: «چیزی که دیروز خیلی باعث تعجب من در دانشگاه پهلوی شد مشاهده زیادی‌ دختر چادر به سر بود. وقتی که غلام رئیس دانشگاه بودم، دختر چادر به سر را مسخره می‌کردیم. یک نفر هم برای نمونه پیدا نمی‌شد. یعنی آن را برای خود یک تحقیر حساب می‎کردند و حالا ده‎ها دختر چادری حتی در سالن سخنرانی دیدیم».

ارسال نظر: