زیر و بم توافقنامه پاریس که دولت قبل از برجام امضا کرد
همه چیز به نفع کشورهای صنعتی؛ ایران چه محدودیت هایی را پذیرفته است؟
یک کارشناس محیط زیست در گفتگو با «نسیم آنلاین» به بررسی ابعاد مختلف توافقنامه اقلیمی پاریس پرداخت.
گروه سیاسی «نسیم آنلاین»:: اردیبهشت ماه امسال محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه به نمایندگی از دولت ایران موافقتنامه تغییرات آب و هوایی موسوم به "موافقتنامه پاریس" را در مقر سازمان ملل متحد امضا کرد. موافقتنامه پاریس آذر ماه گذشته و به منظور اقدام عملی در برابر تغییرات آب و هوایی جهانی و با هدف مشخص جلوگیری از افزایش دمای متوسط زمین با حضور تعداد زیادی از مقامات کشورهای جهان به تصویب رسیده بود. هیات دولت ایران پیش از تشکیل اجلاس پاریس با تصویب سندی در خصوص وظایف دستگاههای اجرایی در زمینه کاهش انتشار گازهای گلخانهای، ایران را متعهد به کم کردن میزان گازهای گلخانهای به میزان 4 درصد کرده بود؛ همچنین در این سند که پیش از امضای برجام به تصویب رسیده بود ایران متعهد شده در صورت رفع تحریمهای ناعادلانه حاضر است 8 درصد دیگر از میزان گازهای گلخانهای خود را کاهش دهد. تعهد ایران به کاهش 12 درصدی گازهای گلخانهای از طرف بسیاری از کارشناسان به عنوان سم مهلکی برای توسعه کشور در زمینه صنعتی و حتی کشاورزی و دامپروری عنوان شده بود؛ اکنون در شرایطی که رئیس سازمان محیط زیست از تصویب موافقتنامه پاریس در جلسه هیئت دولت خبر میدهد خبرنگار «نسیم آنلاین»، در گفتگو با صابر میرزایی کارشناس برجسته محیط زیست به بررسی جزئیات این توافقنامه پرداخته است. « نسیم آنلاین »، پیمان اقلیم پاریس چیست؟
میرزایی: پیمان پاریس درباره کاهش سرعت افزایش گازهای گلخانهای به خصوص گاز co2 است؛ با این پیمان کشورها از تولید و انتشار گازهای گلخانهای خواهند کاست و یا با شدت کمتری آن را تولید خواهند کرد.
« نسیم آنلاین »، اگر کشوری پیمان پاریس را نپذیرد چه میشود؟میرزایی: اگر کشورهایی که 55 درصد گاز co2 را تولید میکنند این پیمان را بپذیرند مفاد آن را به سایرین تحمیل خواهند کرد و چون آنهایی که 55 درصد گاز co2 را تولید میکنند، همانهایی هستند که 55 درصد نفت و گاز و زغالسنگ دنیا را مصرف میکنند و به عبارت واضحتر کشورهای صنعتی هستند، توان آن را دارند که مفاد کنوانسیون را به سایرین تحمیل کنند؛ البته این موضوع به شرطی است که آمریکا هم در زمره کشورهای پذیرنده مفاد پیمان باشد چون بدون مشارکت آمریکا نمیتوان جرائمی اعمال و کشوری را مجازات کرد ولی با مشارکت آمریکا میتوان این کنوانسیون را پیاده کرد.
« نسیم آنلاین »، مجازاتی که قرار است اعمال شود چیست؟میرزایی: صحبت از گرفتن نوعی مالیات از کشورهایی است که بیش از سهمیه سوخت مصرف کرده باشند ، مبالغی گرفته میشود و شاید آن را به کشورهایی که کمتر از سهمیه مصرف کرده باشند بدهند.
« نسیم آنلاین »، چگونه تعیین سهمیه شده است؟میرزایی: هنوز تعیین سهمیه نشده است؛ برخی از کشورها همچون هند و یا چین سقف و اندازهای را نپذیرفتهاند ولی برخی از کشورها سقف و محدودیتی را پذیرفتهاند؛ تعهد آنها به میزان کاهش گاز co2 درواقع سهمیه آنها در مصرف سوختهای فسیلی محسوب میشود.
« نسیم آنلاین »، ایران چه مقدار سهمیه را پذیرفته است؟
میرزایی: تا مجلس چیزی را تصویب نکند، کشور چیزی را نپذیرفته است؛
حال آنچه تیم مذاکره کننده ما در پیمان پاریس پذیرفته این است که کشور ما متعهد می شود با فرض رشد اقتصادی سالانه شش درصد و با روند مصرف انرژی فعلی در سال 2030 میزان گاز co2 خود را 12% کمتر از حد انتظار تولید کند. ( اینجا را ببینید )
« نسیم آنلاین »، اگر بیش از آن مقدار تولید کنیم باید مبالغی بهعنوان مالیات کربن بدهیم؟میرزایی: تصور میشود که همینطور باشد.
« نسیم آنلاین »، کسی با چین یا هند که سهمیهای را نپذیرفتهاند کاری نخواهد داشت؟میرزایی: در واقع آنها محدودیت در انتشار co2 را نپذیرفتهاند؛ ولی قبول کردهاند که مصرف خود را بهینه کنند و بر بهرهوری انرژی خود را اضافه کنند، یعنی آنها شدت انتشار co2 را نسبت به امروز کاهش خواهند داد؛ ولی با این شرط که هر چقدر میخواهند و هر چقدر میتوانند پیشرفت خواهند کرد. چین و هند توانایی خود را در توسعه اقتصادی قبلاً اثبات کردهاند.
« نسیم آنلاین »، چه فرقی بین تعهد ما با تعهد آنها است؟میرزایی: بعضی پذیرفتهاند بیش از مقداری مشخص کربن تولید نکنند و برخی هم پذیرفتهاند که بیش از نسبتی معین کربن تولید نکنند.
« نسیم آنلاین »، کدام شیوه بهتر است؟میرزایی: این امر به شرایط کشورهای مختلف بستگی دارد؛ برای کشورهایی که منابع زیادی دارند و یا میتوانند رشد زیادی را تجربه کنند و یا رشد جمعیت خواهند داشت بهتر است سقفی در کاهش میزان co2 را نپذیرند.
« نسیم آنلاین »، آیا برای ما امکانپذیر است که مصرف خود را 12 درصد کاهش دهیم؟میرزایی: ایران بهسادگی میتواند با افزایش بهای سوخت این 12 درصد را از محل صرفهجویی و جلوگیری از هدر رفت بیمورد سوخت، جبران کند و به طوری که به زیان کشور و یا به زیان مردم نباشد.
« نسیم آنلاین »، اگر میتوان از سایر منابع، انرژی تهیه کرد چه جای نگرانی است؟میرزایی: منابع انرژی هستهای محدود است ضمن اینکه به کشورهای در حال توسعه اجازه نمیدهند مستقلاً منابع آن را فراوری و استفاده کنند؛ در مورد انرژی حاصل از همجوشی هستهای نیز باید گفت روش تولید آن فعلاً بازده منفی دارد و لذا امکانپذیر نیست؛ در مورد انرژیهای تجدیدپذیر هم آنها فعلاً گران، نامطمئن و پراکنده هستند و نیاز به توسعه فناوری دارند.
« نسیم آنلاین »، اگر تهیه انرژی تجدیدپذیر مشکل یا گران است برای صنعتیها و غیرصنعتیها فرقی نمیکند و بر شرایط رقابت اقتصادی آنها تاثیری ندارد.میرزایی: البته اینگونه نیس ت؛ زیرا کشورهای صنعتی زیربناهای خود را قبلاً با انرژی ارزان توسعه دادهاند و نوع تولید صنعتی خود را دارند تغییر میدهند؛ برای مثال به جای توسعه تولید فولاد به دنبال توسعه کالاهای با تکنولوژی بالا همچون داروهای جدید هستند.
« نسیم آنلاین »، مواجهه ایران با این مسئله را چگونه ارزیابی میکنید؟میرزایی: میتوان گف ت که ایران برخورد خوبی با موضوع کرده است؛ ولی به نظر من بهترین تدبیر همان روش چینیها است؛ ما اگر مصرف انرژی را اصلاح کنیم به هر میزانی که امکانپذیر باشد میتوانیم اقتصاد و صنعت کشور را توسعه دهیم.
« نسیم آنلاین »، آیا با این قرارداد، ایران نمیتواند بیش از شش درصد پیشرفت کند؟میرزایی: ایران میتواند به هر میزان که میتواند پیشرفت کند؛ ولی اگر مصرف انرژی ایران از حد سهمیه فراتر رفت باید مالیات آن را بپردازد و حتی میتواند الگوی پیشرفت خود را تغییر دهد و با توسعه اقتصاد دانشبنیان که نیاز کمتری به مصرف انرژی دارد زیر سقف محدوده مصرف انرژی هر چه میخواهد پیشرفت کند و یا با بهبود بهرهوری، پیشرفت کند؛ بهرهوری صرفاً محدود به کاهش مصرف سوخت نیست بلکه بهبود راندمان در هر چیزی میتواند ثروت آفرینی کند و به رشدهای بالاتر از سقف پیشبینیشده برسد.
« نسیم آنلاین »، جای هیچگونه نگرانی نیست؟
میرزایی: البته در زمینه صنایع انرژیبر و ترانزیت جای نگرانی هست؛ زیرا با این روش رشد بر پایه منابع محدود میشود؛ برای مثال کشور ایران که حالت گذرگاهی دارد و میتواند از مزیت ترانزیت و صنعت حملونقل درآمدزایی و تولید اشتغال کند، با محدودیت در توسعه مواجه خواهد شد و یا اینکه در استخراج فلزات اساسی همچون فولاد و یا صنایع شیمیایی با محدودیت مواجه خواهیم بود.
« نسیم آنلاین »، آیا بهتر نیست بهجای صنایع همچون پتروشیمی و یا ذوبآهن به فکر صنایعی باشیم که آلودگی کمتری تولید کنند؟میرزایی: البته در این کنوانسیون بحث آلودگیهای زیستمحیطی مطرح نیست؛ بلکه تولید کمتر co2 مطرح است. این گاز آلودهکننده و یا سمی نیست و جزء ضروری از اتمسفر است و برای فتوسنتز گیاهان، گاز co2 ضروری است. میدانیم که کشور ایران دومین و یا به قولی اولین دارنده ذخایر گاز جهان است و متاسفانه بهای گاز در منطقه ما ارزان است؛ چنانکه میدانید بهای گاز نرخ مشخص بینالمللی ندارد و بهای آن در مناطق مختلف متفاوت است. درحالیکه بهای محصولات پتروشیمی قیمتی بینالمللی دارند، پس بهتر است بهجای صادرات گاز به بهای اندک، ما خوراک ارزانقیمت را تبدیل به محصولی با ارزشافزوده بالاتر و آنها را صادر کنیم؛ به همین خاطر مزیت فوقالعادهای در صنایع شیمیایی داریم. در مورد ذوبآهن نیز بالاخره ایران دارای معادن بزرگ سنگآهن است و نمیتواند به منابع خدادادی بیتوجه باشد و به خامفروشی بسنده کند و اگر بخواهد سنگآهن را فراوری کرده و درنهایت به فولاد و قطعات فولادی برسد بهناچار انرژی مصرف میکند و co2 تولید خواهد کرد.
« نسیم آنلاین »، بقیه کشورها هم مثل ما میخواهند انرژی بیشتری صرف توسعه صنعت و رفاه مردم خود کنند ولی آنها هم شرایط محدودکننده را پذیرفتهاند؛ در این مورد ما چه فرقی با سایرین داریم؟میرزایی: مقایسه کشورها بدون در نظر گرفتن شرایط آنها کار صحیحی نیست؛ درست است که ترکیه هم صنایع فولاد دارد؛ ولی ترکیه معادن سنگ آهن ندارد، آنها فقط با خرید قراضه و ذوب آن کار میکند؛ ولی در مورد ایران احیاء آهن مطرح است. احیاء آهن با تولید co2 بیشتری همراه است؛ همچنین در موضوع مصرف خانگی برق نباید ایران با کشورهای اروپایی مقایسه شود زیرا اروپا سرزمین خنکی است و نیازی به کولر ندارد و اغلب ساختمانها، هتلها و منازل فاقد سیستم سرمایشی هستند درحالی که ایران روی همرفته سرزمین گرمی است و جنوب ایران از خط استوا گرمتر است؛ مردم نیمه جنوبی کشور نمیتوانند از کولرگازی استفاده نکنند و همه میدانند مصرف انرژی برای تولید سرما چقدر زیاد است. اینها جزء مسائلی است که تیم مذاکرهکننده ایرانی میبایست آنها را مطرح میکرده و بابت آن امتیاز میگرفته است.
« نسیم آنلاین »، آیا کشور ما باید همچنان متکی به نفت و گاز بماند؟ آیا نباید این کشور محصولات دیگری تولید کند؟ نباید اقتصاد متنوع و رقابتی داشته باشد؟ آیا نباید وابستگی به نفت را کاهش دهد؟میرزایی: البته که باید اقتصاد غیرنفتی داشت، اگر نفت خام صادر شود بهتر است یا اینکه نفت به انرژی و یا مواد تبدیل شود و چرخهای صنعتی را به حرکت درآورد، کدامیک بهتر است؟ ضمن اینکه صنایع مبتنی بر منابع ما حداکثر چند میلیون شغل ایجاد خواهند کرد پس ضرورت دارد که برای باقی نیروهای کار، شغل مفید و مولد داشته باشیم؛ هدف این است که مشاغلی داشته باشیم که درآمد کافی ایجاد کنند و این در حالی است که سرانه درآمد در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی واقعاً بالاست. ضمن اینکه این صنایع وابستگی شدیدی به نیروی انسانی ندارند، بهرهوری در این صنایع در فرآیند تولید نهفته است و به خلاقیتهای انسانی کمتر وابسته است و نیروهای متوسط ما میتوانند جذب این مشاغل شوند و دستمزد خوبی دریافت کنند همچنین جغرافیای کشور اجازه میدهد که ما صنعت حملونقل بزرگی داشته باشیم. اتفاقاً در حملونقل هم چندان نیازی به آفرینشهای ذهنی و خلاقیت نیست. درحالی که بخش کوچکی از جمعیت میتوانند در اقتصاد دانشبنیان مشارکت داشته باشند، تعداد افرادی که میتوانند در کارهای علمی و یا هنری فعالیت همراه با موفقیت داشته باشند در هر کشوری محدود است؛ فقط درصدی از جمعیت میتوانند در کارهای علمی و هنری فعالیت موفقیتآمیز داشته باشند؛ باقی جمعیت در بخشهای صنعتی و خدماتی متعارف میتوانند مشغول کار شوند.
« نسیم آنلاین »، آیا روش دیگری بهجز اقتصادهای متکی بر منابع و یا اقتصاد دانشبنیان وجود ندارد؟میرزایی: با تکیهبر بهرهوری هم میتوان مزیتهای رقابتی ایجاد کرد؛ البته حصول بهرهوری به منزله جراحی است و به شکل ساده و آسان و بدون درد و خونریزی امکانپذیر نیست؛ این موضوع مستلزم این است که بسیاری از سرمایهگذاریهای قبلی کنار گذاشته شود و سرمایهگذاریهای جدیدی انجام شود ؛ برای مثال واحدهای پتروشیمی ما که در شهرهای مختلف با هدف توزیع شغل و یا محرومیتزدایی ایجاد شدهاند به لحاظ مکانی در موقعیت مناسب نیستند و حملونقلهای بیمورد را موجب میشوند. به هر حال بهرهوری برای کشور یک ضرورت است و کشور بناچار باید به آن توجه کند؛ زیرا بهرهوری صرفاً یک مقوله بنگاهی نیست بلکه یک رویکرد ملی است. توجه به بهرهوری و فناوری پیشرفته برای همه کشورهای در حال توسعه یک ضرورت است.
« نسیم آنلاین »، آیا کشورهای در حال توسعه از پرداختن به کالاها با تکنولوژی بالا منع شدهاند؟ چرا آنها نمیروند کالاهایی با دانش بالا تولید کنند؟میرزایی: البته این کار نیازمند آن است که در دانش و نوآوری پیشگام شوند و در فناوری و علم مقلد نباشند؛ بنابراین کشورهای در حال توسعه شانس کشورهای پیشرفته را در تولید کالا و خدمات پیشرفته ندارند ؛ نه بنگاههای بزرگ و برندهای بینالمللی دارند و نه نهادهای استانداردسازی، تست و گواهی دهی و رتبهبندی معتبر و نه نهادهای مالی بزرگ که از محصولات و صادرات آنها پشتیبانی کند و نه توان سیاسی و نظامی مقتدر بینالمللی که بتوانند از حقوق خود در خارج از جغرافیای سرزمینی خودشان دفاع کنند و از هر حیث ضعیف هستند و ناچار هستند که به قدرتهای غربی پناه ببرند و در آن صورت هم مشکلات دیگری خواهند داشت.
« نسیم آنلاین »، گفته میشود که توافقنامه پاریس دارای مزایای اقتصادی است که ما میتوانیم از آن استفاده کنیم؛ برای مثال از کمکهای مالی، فناوری کشورهای صنعتی استفاده کنیم و مصرف سوخت را کاهش دهیم و بهرهوری را افزایش دهیم آیا این مزایا برای ما جذاب نیست؟میرزایی: مزایایی اقتصادی برای توافقنامه پاریس در کار نیست؛ کمک مالی بلاعوضی هم در کار نیست، صحبت از فروش سیستمهای جدید است که باید پول آن را پرداخت، اینها بازار جدیدی برای آنها است و اگر پول آن را نداشته باشی که بپردازی؛ میتوانی سیستمهای جدید را از آنها دریافت کنی و به جای آن سهمیه تولید کربن را به آنها بدهی؛ البته این کار در آینده نوعی خیانت محسوب خواهد شد.
« نسیم آنلاین »، آیا کمک فناوری و انتقال فناوری در کار نیست؟میرزایی: توضیح داده نشده که منظور از انتقال فناوری چیست. آنها به فروش ماشینآلات میگویند انتقال فناوری؛ درحالیکه منظور ما در ایران کسب توانمندی تولید و ساخت و طراحی است.
« نسیم آنلاین »، چرا کشورهای صنعتی از کنوانسیون پاریس استقبال کردهاند؟میرزایی: کشورهای صنعتی به خصوص اروپایی فاقد منابع انرژی فسیلی به اندازه کافی هستند؛ آنها بدون توافق پاریس هم سراغ سایر منابع انرژی رفته بودند که وابستگی خود را به واردات نفت و گاز کاهش دهند؛ با این کنوانسیون مزیت رقابتی کشورهای صنعتی افزایش مییابد .
« نسیم آنلاین »، بالاخره این کشورها از روی حس مسئولیتپذیری بطور داوطلبانه اقدام به کاهش تولید گازهای گلخانهای کردهاند بدون آنکه عوارض تغییر اقلیم بطور مستقیم متوجه آنها شده باشد درحالیکه عوارض تغییر اقلیم مانند خشکسالی گریبانگیر کشورهایی همچون ایران شده است. چطور تعهد اخلاقی کشورهای صنعتی نادیده گرفته میشود؟میرزایی: از نظر ما کاهش تولید گازهای گلخانهای برای آنها منافع اقتصادی بزرگی در بر دارد و تا مدتها میتوانند از رقابت اقتصادی کشورهای در حال توسعه آسوده باشند ؛ زیرا مزیت آنها در فناوری پیشرفته است و برای کشورهای پیشرفته صنعتی شرایط را برای تداوم توسعه آسانتر میکند و برای آمریکا و متحدان آن هم دستاویز حقوقی مناسبی را فراهم میکند که به برنامه جهانیسازی و حکومت جهانی خود بپردازند؛ زیرا به لحاظ حقوقی کره زمین متعلق به همه ساکنان آن است و کسی نمیتواند در خانه خود کاری کند که منجر به زیان سایرین شود.
« نسیم آنلاین »، آیا تغییر اقلیم دروغ است و همه آنها بحث اقتصادی کشورهای صنعتی و یا کاهش وابستگی اروپا به نفت وارداتی و یا برنامهجهانیسازی آمریکا است؟میرزایی: البته که کنوانسیون پاریس منافع اقتصادی برای کشورهای پیشرفته را در بر دارد و به برنامه جهانیسازی آمریکا کمک میکند، اما در مورد تغییر اقلیم هیچکس به درستی نمیداند علت تغییر اقلیم چیست.
« نسیم آنلاین »، اگر گازهای گلخانهای موجب گرمایش جهانی نشدهاند پس چه چیز دیگری موجب گرمایش شده است؟میرزایی: کره زمین بارها گرم و بارها سرد شده است، دورانهایی وارد عصر یخبندان شده است و دورانهایی از یخبندان خارج شده و حتی هوا گرمتر از شرایط امروز شده است. گاهی هوا چنان گرم شده که در مناطق قطبی، گیاهان و جانوران مناطق گرمتر زندگی میکردهاند و فسیل آنها در قطب وجود دارد و دوباره هوا سرد شده است و حدود ده الی دوازده هزار سال پیش از آخرین عصر یخبندان خارج شده است. گاهی نیز دورانهای کوتاه یخبندان داشته است؛ مثلا سیصد سال پیش را دوران یخبندان کوچک نامگذاری کردهاند و چهل الی پنجاه سال پیش هوا داشت خنک میشد و همه نگران بازگشت عصر یخبندان بودند و اکنون همه نگران گرمتر شدن زمین هستند. پس نمیتوان مطمئن بود که گرمشدن هوا به دلیل اثر گلخانهای است کمااینکه در گذشته همواره اول هوا گرم شده است و سپس میزان گاز co2 در اتمسفر افزایش مییافته، این رفتار از طرف اقیانوسها کاملاً قابل توجیه است.
« نسیم آنلاین »، آیا تاثیر گرمایش گازهای گلخانهای دروغ است؟میرزایی: خیر؛ گازهای گلخانهای تاثیرات گرمایشی دارند؛ ولی در مورد اندازه گرمایش و تغییر اقلیم ناشی از آن تردیدهایی وجود دارد به دلیل اینکه نخست تولیدات گاز گلخانهای توسط فعالیتهای صنعتی در مقایسه با تولید طبیعت ناچیز است و دوم آنکه co2 گاز گلخانهای ضعیفی است فقط در چند باند جذبی کوچک تاثیرگذار است و ضمن اینکه دوسوم گازهای co2 رفتار گلخانهای دارند زیرا گازهای co2 ساختارهای متفاوتی دارد و سوم آنکه گاز گلخانهای اصلی بخار آب است و تاثیر گلخانهای سایر گازهای گلخانه در مقایسه با تاثیر بخار آب ناچیز است و چهارم اینکه گازهای گلخانهای تاثیرات حدی دارند و تاثیرات آنها بینهایت و بیاندازه نیست کما اینکه کمیتهای افزون بر PPm300 گاز co2 در اتمسفر تاثیر گلخانهای ندارند؛ پنجم اینکه کره زمین سیستم بازی است هر چه انرژی از جانب خورشید دریافت میشود مجدداً به اتمسفر بازتابش میشود و اتمسفر نمیتواند حرارت را در خود ذخیره کند و به چند دلیل دیگر در مورد اینکه گاز co2 بتواند متوسط دمای زمین را دو درجه افزایش دهد تردیدهایی وجود دارد.
« نسیم آنلاین »، آیا شما میگویید همه دانشمندان اشتباه میکنند؟ و یا اینکه میگویید دانشمندان روی این موضوع اجماعی ندارند؟میرزایی: خیر؛ دانشمندان اجماعی روی این مسئله ندارند و از آنجاکه وزن علمی دانشمندان با یکدیگر متفاوت است رأیگیری و نظرسنجی دانشمندان روش علمی محسوب نمیشود و روش ریاضیاتی متقنی برای محاسبه تأثیرات گرمایش co2 ارائه نشده است روشی که آقای آرهینیوس در قرن نوزدهم ارائه داد که نشان میداد به ازاء رشد تصاعد هندسی co2 دما رشد حسابی دارد فقط برای بازه محدودی صادق است و روشهای محاسباتی که بعداً ارائه شد مبین ثابت شدن میزان رشد دما در محدودههای بالاتر میباشد.