عراق و حلقه مفقوده انسجام ملی
احمد نادری، کارشناس مسائل بینالملل طی یادداشتی برای «نسیم» نوشت: تجربه بسیج گروههای مردمی ایران میتواند الگوی گرانبهایی در دفاع از تمامیت ارضی کشور، برای کشورهای دیگر منطقه بویژه عراق باشد
*دکتر احمد نادری:
حملات داعش علیه تمامیت ارضی عراق و بر علیه مردم مظلوم و بی دفاع این کشور از سویی، و از سوی دیگر تهدید حرمها و بقاع متبرکه اهل بیت و اصحاب آنها از سوی این گروه تروریستی، اگرچه خون هر انسان آزادهای را به جوش میآورد، اما در برهه کنونی نیازی به حضور نیروهای نظامی ایران در خاک عراق نیست، چراکه از سویی با استفاده از پتانسیلهای موجود در ارتش و جامعه عراق میتوان به این مساله پایان داد و از سوی دیگر، این بحران میتواند نقطه شروعی برای تقویت اقتدار ارتش عراق و مقدمهای برای ساختن بسیج عمومی در این کشور باشد.
نگاهی کوتاه به تجربه حمله صدام و حزب بعث به ایران در ابتدای انقلاب و ضربات اولیهای که آنها توانستند با پیشروی در خاک ایران به ما بزنند، و نقش این ضربهها در شکلگیری وحدت و انسجام ملی در ایران میتواند الگویی برای عراق نیز باشد. در ابتدای انقلاب، و در هنگامه و کوران حوادث مختلف در حکومت نوپای انقلابی ایران، حزب بعث که فکر میکرد میتواند از فرصت تشتت نیروهای موجود در ایران استفاده کرده و به ایران حمله کند، از جنوب و غرب، شروع به پیشروی در خاک ایران کرد. رجز خوانیهای تاریخی صدام در این برهه در حافظه تاریخ به خوبی ثبت شده است. او فکر میکرد می تواند چهل و هشت ساعته تهران را فتح کند. اوج رجزخوانیهای وی را میتوان در بازتعریف مفهوم تاریخی نبرد قادسیه علیه ایران دانست و بدین وسیله وی با ساختن دیکوتومی عرب-عجم قصد تحریک و تشویق افکار عمومی اعراب را علیه ایران داشت.
در جامعه شناسی سیاسی و انسان شناسی سیاسی، اینگونه مطرح میشود که یکی از عوامل موجد انسجام و همبستگی درونی، وقوع تهدیدات خارجی است. این حمله سبب شد تا انسجام داخلی در ایران و در بین گروههای مختلف شکل گرفته و با شکل گیری بسیج مردمی، ما توانستیم به مرور زمان نه تنها بخش اعظمی از سرزمین های اشغال شده را بازپس بگیریم، بلکه عملیاتهای متعددی را در خاک عراق پایه گذاری کرده و تا نزدیکی بصره نیز پیشروی کنیم.
وضعیت امروز عراق و در مقابل توطئه خارجی و بین المللی که با آن روبروست، دقیقا وضعیت همان روز ایران است. داعش با استفاده از خلاء امنیتی و حفرههای امنیتی که در عراق موجود است، توانست با تبانی با برخی از افسران ارتش عراق که از دوره حزب بعث بجا مانده بودند، به استانهای غربی عراق حمله کرده و تا نزدیکیهای مرکز پیشروی کند. ضعفهای موجود در عراق و عدم انسجام نیروهای اجتماعی و سیاسی، در کنار تبانی و خیانت داخلی و همچنین توطئه بین المللی، مهمترین دلایل پیشروی داعش در عراق است.
گروههای مختلف سیاسی که هرکدام از آنها پشتوانههای اجتماعی نیز در بدنه مردمی عراق دارند، در دو سال اخیر مدام با یکدیگر در ستیز و نزاع بودهاند. نه تنها کردها با دولت مرکزی، و نه تنها سنیها با شیعیان، بلکه خود شیعیان با یکدیگر نیز در طول این مدت با یکدیگر در حالت نزاع داخلی به سر میبردهاند و اوج این اختلافات و نزاع را میتوان در انتخابات ماه قبل عراق مشاهده نمود. از سوی دیگر، اشتباهات استراتژیک مالکی در انحلال گروههای مردمی در عراق، نظیر ارتش المهدی و سپاه بدر، که میتوانستند در موقع خلاء امنیتی، کمکهای جدی به حاکمیت عراق بکنند، از سویی، و از سوی دیگر باقی گذاردن بعثیها در ارتش، با این استدلال که آنها را میتوان با پول مهار کرد و اینکه تا دیروز صدام به آنان پول میداد و از امروز حکومت جدید، و در آخر، ضعفهای جدی در تامین امنیت عراق و عدم شناسایی چالشهای امنیتی و نقاط مسالهدار جغرافیایی و انسانی در بحث امنیت، مجموعه عواملی هستند که بحران اخیر را رقم زدهاند.
تجربه ساختن گروههای مردمی و آنچه در ایران اصطلاحا بسیج نامیده شد، در دفاع از تمامیت ارضی کشور، تجربهای بسیار گرانبها و بومی است که میتواند الگوی بسیار خوبی برای کشورهای دیگر منطقه نیز باشد. این تجربه در انتهای سال اول بحران سوریه در آن کشور نیز مورد آزمایش قرار گرفت و بر مبنای همین الگو، پدیدهای بنام "جیش الشعبی" یا نیروهای مردمی در سوریه شکل گرفته که توانست در کنار ارتش، با مقاومتهای خود، صحنه معادلات میدانی را در سوریه کاملا برعکس کند. این تجربه اگرچه قبلا نیز در لبنان با شکلگیری حزبالله آزموده شده و سربلند بیرون آمده بود، میبایست بسیار زودتر از این در عراق شکل میگرفت و اگر بسیج فراگیر مردمی در عراق شکل میگرفت و سازمان مییافت، شاید سرنوشت عراق به گونهای دیگررقم میخورد. البته تجربه شوراهای "صحوه" در زمان بعد از سقوط صدام و سالهای هرج و مرج عراق و مسلح نمودن عشایر توسط آمریکاییها برای مبارزه با آنچه به آن خطر القاعده گفته میشد، یکی از تجربیات ابتدایی عراق پس از سقوط صدام بود که اگرچه با اشکالات جدی مواجه بود، اما میتوانست اصل تجربه در اختیار دولت مالکی قرار گیرد. مالکی بجای انجام اصلاحات و مدیریت این پدیده، به مقابله با آن روی آورد و سبب نارضایتی بخشی از نیروهای موجود در این شوراها شد و امروزه بخشی از بدنه داعش را برخی از اعضای همین شوراها (که عمدتا سنی هستند) تشکیل میدهند.
در هر صورت، شکل دهی به بسیج مردمی یکی از ضرورتهای جامعه عراق امروز است که اگرچه دیرهنگام، اما مورد توجه جدی قرار گرفته است. بیش از دو میلیون نفر از مردم عراق در روزهای اخیر بصورت داوطلبانه اعلام آمادگی کردهاند تا در نبرد علیه داعش با ارتش و نیروهای امنیتی همکاری کنند. این نیروها از اقشار مختلف، اعم شیعه و سنی هستند و این مساله نشان میدهد که پدیده داعش هیچ ربطی به سنیگری ندارد و سنیها نیز از این پدیده به شدت احساس خطر میکنند. تجربه حکومت چند ماهه اخیر این گروه بر استان الرقه سوریه و استان الانبار عراق و کشتارهای مختلفی که به راه انداختهاند تا اصطلاحا آنچه آنان شریعت اسلامی میخوانند ش را پیاده کنند، موجب اعتراض تقریبا تمامی سنیهای منطقه قرار گرفته است، لذا سنی و شیعه در منطقه از این پدیده در امان نبوده و هر دو به یک اندازه احساس خطر میکنند.
این گروه که در دو سال اخیر متحمل خسارات و شکستهای بسیار زیادی در مقابل ارتش سوریه و نیروهای مردمی این کشور و همچنین حزب الله لبنان شده است، با گشودن جبهه عراق، سعی در اتخاذ استراتژی جدید بر علیه جبهه مقاومت کرده است، تا با فراختر کردن جبهه، از سویی راه گریزی برای برون رفت از شکست های پی در پی داشته باشد و از سوی دیگر، چالشهای بیشتری را برای ایران که طرفدار اصلی و محور این جبهه است، فراهم کند. لذا با پیشروی این گروه به سوی مرزهای شرقی ایران و اعلام اینکه هدف آنها ایران است، و با کشتارهای بسیار بیرحمانه و خشن، سعی در تهدید ایران به عنوان پشتیبان اصلی حکومتهای عراق، سوریه و لبنان دارد.
البته بر داعش و حامیان مالی و تسلیحاتی آنان نظیر سعودی، قطر، ترکیه و آمریکا و اسرائیل پوشیده نیست که ایران دارای ارتش و نیروهای مردمی بسیار قوی است که کوچکترین تهدیدی را علیه این کشور در نطفه خفه خواهند کرد و چنانچه لازم باشد، با توان موشکی و تسلیحاتی خود توانایی تغییر ژئوپلیتیک منطقه را دارد و از اینرو، تهدید ایران توسط داعشیها، آنچنان که خود و حامیانشان نیک میدانند، طنزی بیش نیست. ایران حتی تا به امروز لازم ندیده است که به عراق نیرو اعزام کند و چنانچه بر فرض محال چنین تصمیمی توسط ایران گرفته شود، کار داعش در مرزهای رژیم صهیونیستی در سوریه، و در مرزهای ترکیه و اردن و عربستان سعودی تمام خواهد شد و تمامی این مناطق پاکسازی خواهد شد. چنانچه ذکر شد، این پتانسیل در خود نیروهای عراقی وجود دارد که این بحران را مدیریت کنند و تجربیات سوریه و حزب الله نیز نشان داده است که گذشت زمان در سوریه به نفع تکفیریها نبوده و نخواهد بود و این مساله در عراق نیز صادق است.
آنچه اکنون نیروهای سیاسی و اجتماعی عراق بیش از هر چیز به آن نیاز دارند، وحدت و انسجام درونی است. چنانچه گروههای مختلف عراق دست از لجاجت با یکدیگر برداشته و کردها و سنیها و شیعیان با یکدیگر متحد شوند، میتوانند نه تنها مانع پیشروی و نفوذ داعش شوند، بلکه میتوانند طومار آنان را برای همیشه در هم بپیچند. در حملات اخیر این گروه تروریستی، همه مردم عراق به یک اندازه از این حملات آسیب دیدهاند. هم کردها، هم اهل سنت و هم شیعیان، همگی در معرض خطرات این گروه هستند و این بحران میتواند دستمایهای برای ایجاد وحدت در اقشار نامبرده باشد، تا بتوانند با حفظ تمامیت ارضی عراق، نه تنها خطر این گروه تروریستی را دفع کنند، بلکه بتوانند عراقی محکم و با ثبات از نظر امنیتی بسازند و این نه تنها به نفع خود آنان، بلکه به نفع تمامی منطقه است.
*عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و مدرس انسان شناسی خاورمیانه