شهر سوخته، پیشرفتهترین شهر جهان قدیم چگونه ثبت جهانی شد؟
شهر سوخته در ۵۶ کیلومتری زابل در سیستان و بلوچستان و حاشیه جاده زابل- زاهدان واقع شده است/ این شهر ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایهگذاری شده است
«نسیم» سیستان و بلوچستان: محوطه باستانی شهر سوخته در هزاره دوم و سوم قبل از میلاد، توسط مهاجرانی كه از چهار گوشه منطقه سیستان به آن مهاجرت كردهاند؛ بنا شده است. سند یا کتیبهای که نام واقعی و قدیمی این شهر را مشخص کند تاکنون به دست نیامده و به دلیل آتشسوزی در دو دوره زمانی بین سالهای 3200 تا 2750 قبل از میلاد "شهر سوخته" نامیده میشود. شهر سوخته دارای تشکیلات مرتب و منظمی بوده و از بعد سازماندهی اجتماعی نیز جزو شهرهای پیشرفته زمان خود بوده است. وجود نظام مرتب و منظم آبرسانی و تخلیه فاضلاب، دانش پزشکی پیشرفته و صدها عامل دیگر بر اهمیت این منطقه افزوده است.
سیدباقر حسینی، نماینده مردم سیستان در این باره در گفتگو با «نسیم»، اظهار داشت: "شهر سوخته" بزرگترین کانون شهرنشینی تاریخ بشریت را مجسم میکند. شهر سوخته نماد اقتدار و افتخار ایران و ایرانیان با پنج هزار سال تمدن و فرهنگ، علم و صنعت و شهرنشینی همراه با صلح و دوستی، پیشینه ملتی متمدن و پیشرفته را به رخ جهانیان میکشد.
وی با اشاره به اینکه تاکنون 80 درصد مرمت شهر سوخته انجام شده؛ افزود: انجام اولین جراحی مغز 4800 سال پیش در این شهر، تولید کهنترین اثر پویانمایی و تصویر متحرک که در این اثر بُزی به یک بوته گیاه نگاه میکند و از آن بالا می رود، وجود خطکش چوبی باستانی با قدمت پنج هزار ساله و قدیمیترین تخته نرد جهان و شبکه لوله کشی پیشرفته برای انتقال آب در آن زمان، عظمت این شهر را بینظیر کرده است.
نماینده مردم زابل در مجلس افزود: پیدا شدن اشیاء و سنگ هایی که مواد اولیه آنها متعلق به "شهر سوخته" نیست؛ نشان می دهد که شهرسوخته در دوره زندگی فعال خود با تعدادی از شهرها و مراکز باستانی روابط اقتصادی محکمی داشته و این موارد را میتوان جزو شگفتی های این شهر برشمرد که باعث جذب گردشگران زیادی برای بازدید از منطقه شده است.
وی افزود: نکته جالبتر آن که مراکز صنعتی مردم شهر سوخته خارج از شهر بوده و ساکنان شهر سوخته کفش تولید میکردند و صنعت کفاشی داشتند.
حسینی اظهار داشت: تعدادی لولههای سفالی در شهر سوخته پیدا شده که احتمالاً جهت آبرسانی یا دفع فاضلاب استفاده میشده و نمونه پارچههایی که در شهر سوخته یافت شده در هیچ جای ایران یافت نشده است.
وی افزود: این شهر از نادرترین شهرهای باستانی است که در آن زنان عهدهدار امور مالی خانواده بودهاند.
حسینی افزود: برای ثبت جهانی شهر سوخته از سالها قبل مکاتبات زیادی با مراکز مختلف داشتهایم که به حمدالله این مهم محقق شد و اکنون که شهر سوخته به ثبت جهانی رسیده باید اقدامات زیادی در خصوص جذب گردشگر و ایجاد امکانات رفاهی و گردشگری در این منطقه انجام شود.
*چرا شهر سوخته برای ثبت جهانی انتخاب شد؟
چندی قبل طی نشستی خبری محمدحسن طالبیان، معاون سازمان میراث فرهنگی درباره علت انتخاب پرونده جهانی شهر سوخته به عنوان میراث فرهنگی ملموس گفت: با توجه به اینکه شهر سوخته در جنوب کشور و منطقه محروم قرار گرفته و یکی از اولویتهای ما ثبت آثار تاریخی مناطق محروم کشور است؛ به همین دلیل شهر سوخته را برای ثبت جهانی انتخاب کردیم تا بهانه و انگیزهای برای تمام دستگاههای واقع در سیستان و بلوچستان باشد که در جهت حفظ این اثر تاریخی کمک کنند.
وی افزود: ثبت جهانی شهر سوخته باعث میشود همه دستگاهها در حفاظت و مرمت این اثر همکاری کنند.
طالبیان تصریح کرد: برای ثبت پروندههای میراث ملموس چه آثار طبیعی و چه آثار تاریخی، چند نکته در نظر گرفته میشود؛ نخست ظرفیتپذیری آثار تاریخی و اینکه در فهرست موقت یونسکو قرار داشته باشد و دوم اینکه استانی که آثار تاریخی در آن واقع شده آمادگی ثبت جهانی یک اثر را داشته باشد.
معاون میراث فرهنگی اظهار داشت: ثبت جهانی شهر سوخته به صلح منطقه کمک خواهد کرد.
*شهر سوخته چگونه ثبت جهانی شد؟
با این وجود تا چند مدت قبل همه چیز در هاله ای از ابهام قرار داشت، سازمان یونسکو برای ثبت جهانی شهر سوخته ایراداتی گرفته بود که ثبت این اثر جهانی و بینظیر را دچار تردید کرد. کارشناسان جهانی شورای بناهای تاریخی(ایکوموس) اعلام کرده بودند که شهر سوخته با شرایط فعلی نمیتواند در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال 2014 ثبت شود. آنها عدم تطبیق معیارهای یونسکو با پرونده ثبت جهانی شهر سوخته را دلیل خود میدانند.
آن زمان کارشناسان مشورتی جهانی شورای بناهای تاریخی(ایکوموس) ضمن اینکه از برخی مرمتهای انجام شده در شهر سوخته و حریم ضلع شرقی آن ایراد گرفتند و توصیه کردند که ایران وقت بیشتری برای تحقیقات در شهر سوخته بگذارد.
اگر پرونده شهر سوخته مورد قبول کارشناسان یونسکو قرار نمیگرفت امسال ایران سهمیه خود را برای داشتن یک اثر ثبتی دیگر از دست می داد.
پس از این محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی در یک نشست خبری اعلام کرد: کارشناسان یونسکو در بازدید از شهر سوخته چند اشتباه داشتند که میتوانست ثبت اثر را با مانع روبرو کند؛ اما ایران با ارائه گزارشی به یونسکو اشتباهات را تصحیح کرده و از ثبت جهانی یونسکو دفاع کرده است.
*روز موعود فرا رسید
نهایتاً روز موعود فرا رسید و در هشتمین اجلاس یونسکو در شهر "دوحه" کشور قطر، شهر سوخته در فهرست آثار جهانی قرار گرفت. البته این کار سادهای نبود. نمایندگان مختلف از کشورهای لبنان، قزاقستان، مالزی، فنلاند، آلمان و دیگر کشورهای حاضر به نقد و بررسی پرونده جهانی شدن شهر سوخته پرداختند.
نمایندگان لبنان، مالزی، فنلاند و لهستان مخالفتهای خود را اعلام کردند؛ منتقدین نسبت به عدم وضوح اطلاعات ارائه شده تذکر دادند و نماینده مالزی به ویژه خواستار ارائه اطلاعات دقیق و روشن درباره تحقیقات باستانشناسی شد که با استفاده از فناوریهای نوین تأیید کننده نتایج باستانشناسی قبلی باشد.
براساس گزارش منتشر شده سازمان میراث فرهنگی، نمایندگان کرواسی ،پرتقال، آلمان، کره جنوبی، ترکیه و هند در مقابل با وجود برخی اشکالات موجود در پرونده، به ویژگیهای منحصر به فرد این محوطه باستانی تمرکز کردند و به ویژه اهمیت آن را به عنوان منطقهای ارتباطی در مسیر تجاری مهمی در تمدنهای دنیای باستان، حد فاصل تمدنهای بینالنهرین، تمدنهای دوره "هلمند"، "ایندوس"، عمان، افغانستان و پاکستان یادآور شده و از ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی حمایت کردند. این نمایندگان به ویژه به ارزش این سایت باستانی به عنوان یک محوطه چند ملیتی که شاهد هیچگونه خشونت و جنگی در آثار به دست آمده نبوده؛ اشاره کردند.
همچنین به آثار باستانی به دست آمده در منطقه و به ویژه هنر و صنعت سفالگری در منطقه و مطالعات تطبیقی با سرامیکها و سفالهای به دست آمده در دیگر مناطق تمدنی مرتبط اشاره شد و در این میان نماینده آلمان به گونهای مختصر اما موثر خطاب به نمایندگان لبنان و مالزی یادآور شد که شهر سوخته محوطهای شگفتانگیز است و وجود تجهیزات انتقال برق تنها حریم بصری اثر را مخدوش میکند و این به معنی تهدید خود اثر نیست و بنابراین از ثبت این اثر حمایت کرد.
در این نشست یکی از نمایندگان و سخنگوی هیأت ایرانی "احمد جلالی" نیز به زبان انگلیسی در مدت زمان تعیین شده به دفاع از پرونده شهر سوخته پرداخت و در سخنرانی خود که عمدتاً جنبه علمی و توجیهی داشت؛ کوشید به برخی ابهامات پاسخ دهد و در ضمن توجه حاضران را به اهمیت منطقهای شهر سوخته در برقراری ارتباط میان تمدنهای باستانی از بینالنهرین گرفته تا آسیای مرکزی از یک سو و از ایندوس تا عمان و مصر، جلب کند.
وی در انتهای سخنرانی خود با قرائت قطعهای مطالبهآمیز به زبان عربی خطاب به مدیر اجلاس، یادآور شد که ثبت نشدن شهر سوخته قلب را نیز میسوزاند!
در پایان حاضران با بررسی و اعمال تغییراتی در برخی مفاد لایحه پیشنهادی، از ثبت این اثر حمایت کرده و مدیر اجلاس بنا به رأی نهایی کمیسیون ثبت اثر را اعلام و به ایران تبریک گفت.
محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی ایران، پس از ثبت جهانی شهر سوخته، از نمایندگان تشکر و به زبان عربی از میزبان برگزاری نشست قدردانی کرد.
همچنین وی گفت: شهر سوخته نماد همبستگی ملی از دره هند تا میان "رودان" است؛ نمادی که پیام صلح را به همراه دارد.
*سرپرست میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان: شهر سوخته برای همیشه ماندگار شد
علیرضا شهبخش با اشاره به اینکه با ثبت جهانی شهر سوخته، ایران به عنوان ۲۰ مقصد برتر جهان در حوزه مقاصد گردشگری انتخاب شد؛ در جمع خبرنگاران بیان داشت: با ثبت جهانی شهر سوخته از این پس سیستان و بلوچستان شاهد حضور محققان و گردشگران داخلی و خارجی زیادی خواهد بود.
شهبخش افزود: تمدن چند هزار ساله شهر سوخته نمادی از فرهنگ و آداب و رسوم کهن مردم ایران اسلامی است. ایجاد و جانمایی خدمات فرهنگی و رفاهی برای بازدیدکنندگان در دستور کار است. سالن اجتماع موزه شهر سوخته نیز که چندی پیش دچار حریق شده بود در حال بازسازی است. محوطه باستانی شهر سوخته هفدهمین محوطه فرهنگی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
وی ادامه داد: شهر سوخته بدون شک جزو شهرهای بسیار پیشرفته زمان خود بوده و این نکته نه تنها در بقایای آثار معماری بلکه در کارهای ظریف دستی روی سنگ مرمر، سفال، گِل و حصیر آن دیده می شود. باستانشناسان و محققان داخلی و خارجی تاکنون توانسته اند اسرار و رازهای نهفتهای را از نحوه سکونت مردمان پنج هزار سال قبل در محوطه ای که در آن زمان نام و نشانی نداشته کشف کنند. براساس آثار موجود و کشف شده باستانی، سرزمین سیستان به ویژه شهر سوخته از گذشته های دور دارای تمدن و فرهنگ شکوفا بوده است.
سرپرست میراث فرهنگی سیستان و بلوچستان عنوان داشت: شهر سوخته دارای یک موزه تخصصی شامل سفالهای گوناگون، شیوه تدفین مردم شهر سوخته، پارچههای باستانی منحصر به فرد، بخشهای جانوری، جواهرات، ظروف سنگ مرمری، مُهر و بخش انواع دانههای گیاهی است؛ که بازدید از این موزه برای عموم آزاد است.