بافت فرسوده؛ خطر خاموش در کمین استان کرمانشاه
بافتهای قدیمی استان کرمانشاه اغلب از نمادهای هویتی استان هستند اما مشکلات ناشی از فرسودگی آنها نگرانیهای زیادی را برای مردم به ویژه در مرکز استان بهوجود آورده است
به گزارش خبرنگار «نسیم»، اگر اهل کرمانشاه هستید یا حداقل به این استان سفر کرده باشید مطمئنا برای یکبار هم که شده گذرتان به محلههای قدیمی آن افتاده است، محلههایی با قدمت چندصد ساله و کوچههایی که آنقدر باریک هستند که به کوچههای آشتیکنان شهرت دارند.
اما پس از گذشت سالها و پیشرفتهای زیادی که در اجتماعات و خصوصا شهرها رخ داده، این محلات و کوچههای آشتی کنان خیلی تغییری نکرده و به مرور زمان به بافتهای فرسودهای که چهرهای نامطلوب به شهر بخشیده تبدیل شدهاند. جدا از مقوله تاریخی بافتهای فرسوده، ناپایداری و عدم استحکام این بافتها در استان کرمانشاه، بر اساس استانداردهای ساخت و ساز و آسیبپذیری آنها در مقابل وقایع طبیعی چون زلزله، یکی از مهمترین دلایل برای احیای آن است. ضرورت کاهش آسیبپذیری شهر در برابر زلزله و وقایعی از این دست یکی از اهداف اصلی برنامهریزیهای کالبدی و شهری محسوب میشود، برنامهریزی که شاید برای استانی چون کرمانشاه با داشتن 12 درصد بافت فرسوده در مرکز استان ضرورت بیشتری یابد.
پیمان قربانی، شهردار کرمانشاه در گفتگو با «نسیم» از وجود 1200 هکتار بافت فرسوده در شهر کرمانشاه خبر میدهد و میگوید: بیش از 12 درصد از مساحت شهر کرمانشاه را بافتهای مسئلهدار از نظر ساختاری تشکیل میدهد.
حدود 13 شهرک نیز هستند که جزو روستاهای قدیمی شهر کرمانشاه بوده و از زمانی که به شهر پیوستهاند جزو بافتهای فرسوده محسوب میشوند. البته بافتهای فرسوده شهری با توجه به پیشرفت بیشتر جوامع شهری و خصوصا مرکز استان بیش از سایر نقاط به چشم میآید اما بخشهای فرسودهای در دیگر شهرهای استان چون سنقر و هرسین نیز وجود دارند که نیازمند احیا و بازسازی است.
وام بانک جهانی هم جواب نداد
پروژه احیای بافت فرسوده ، یکی از طرحهای عنوان شده در سال 82 بوده که طبق آن بانک جهانی با واسطه بانک ABC بحرین و به عاملیت بانک ملت و ضمانت وزارت کشور 300 میلیون دلار اعتبار برای بهسازی و نوسازی شش شهر کشور از جمله کرمانشاه اختصاص داد که از این مقدار، 200 میلیون دلار به تهران و 100 میلیون دلار به طور مساوی بین پنج شهر دیگر تقسیم شد و شرط تخصیص این اعتبارات نیز تشکیل سازمانی به نام سازمان بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده در این شهرها بود تا اعتبارات مذکور از طریق این سازمان صرف احیای بافتهای فرسوده شود.
براین اساس سازمان بهسازی و نوسازی بافت فرسوده در کرمانشاه ایجاد و این وظیفه را عهدهدار شد و طبق گفتههای رئیس وقت این سازمان در سالهای 82 تا 91، قانون برنامه پنجم در ماده 72 به صراحت دولت را مکلف کرده که هر سال 10 درصد بافتهای فرسوده را احیا کند.
همانگونه که گفته شد، بافتهای فرسوده شهری و سکونتگاههای حاشیهای و غیراستاندارد در کشورهای در حال توسعه، بنا به دلایلی از قبیل عدم رعایت معیارهای فنی و مهندسی در ساخت بنا، شبکه ارتباطی ناکارآمد، عدم وجود تأسیسات و تجهیزات شهری، بیشتر از سایر بافتهای شهری در معرض خطر زلزله قرار دارند.
بافتهای فرسوده کرمانشاه علاوه بر فرسودگی، بهدلیل بمبارانهای زمان جنگ نیز مخروبه شدهاند و چهره نامناسبتری را به پیکره شهر دادهاند و نیز در صورت رخ دادن زلزله خطر زیادی جان ساکنان این نقاط را تهدید میکند. در پیگیری احیا و مرمت این بافت از سال 82 تا 91 خبرهایی به گوش میرسید که اغلب در حد خبر بود و عملا اقدامی قابل مشاهده نبود تا اینکه رئیس وقت این سازمان در سال 91 از مشارکت و سرمایهگذاری بخش خصوصی در احیای بافت فرسوده خبرداد و گفت: اقدامات انجام شده در سالیان گذشته بیش از اقدامات انجام شده در نیم قرن گذشته بوده و این پروژه روند خوبی را طی میکند، اما چیزی که هماکنون در بیش از یک دهه پس از آن به چشم میآید تاییدکننده چنین اقداماتی نیست.
در واقع بافتهای فرسوده براساس سه شاخص ریز دانگی(واحدهای مسکونی با مساحت کمتر از 200 متر مربع)، عدم استحکام(سازهای که طبق آییننامههای جدید ساخته نشده و در مقابل زلزله پایداری لازم را ندارد) و نفوذ ناپذیری(دارای معابر با عرض کمتر از شش متر) که توسط وزارت مسکن اعلام شده، شناسایی میشوند. طبق گفته مسئولین نوسازی و بهسازی بافت فرسوده استان کرمانشاه در سالهای گذشته بعد از شناسایی بافتهای فرسوده طرحی در این خصوص تهیه شد که پس از تصویب آن در کمیسیون ماده 5 استان به شورای عالی شهرسازی فرستاده و در آنجا با تصویب طرح مساحت بافتهای فرسوده در شهر کرمانشاه 1228 هکتار اعلام شد که البته این میزان در مجموع استان بیش از دو هزار هکتار است.
پروژه نوسازی کلید خورد
براین اساس و در راستای بهسازی بافتهای فرسوده، شهرداریها از طرف وزارت کشور با کمک سازمان بهسازی و نوسازی و شرکت عمران و مسکنسازان از طرف وزارت مسکن اجرای طرح بهسازی بافتهای فرسوده استان کرمانشاه را بر عهده گرفتند که البته هماکنون تنها بهسازی و نوسازی خیابان مدرس به استثنای مجموعههای تاریخی و چند نقطه دیگر به عهده بهسازی و نوسازی بوده و احیای سایر نقاط به استثنای اماکن تاریخی که برعهده میراث است بر عهده راه و شهرسازی استان گذاشته شده است.
وعده هایی که عملی نشد
در آن زمان قرار بر اختصاص تسهیلات ویژه برای تشویق ساکنین بافتهای فرسوده به بحث نوسازی و بهسازی بود که البته و با توجه به شرایط قابل مشاهده در این بافتها تاکنون اتفاقی در این راستا رخ نداده است. البته در آن زمان اعلام شد که شهرداری و شورای شهر کرمانشاه نیز با توجه به این بخشنامه و نیز با توجه به اینکه بافتهای فرسوده شهر کرمانشاه علاوه بر فرسودگی به دلیل بمبارانهای زمان جنگ مخروبه به شمار میروند تخفیف خود را در زمینه عوارض صدور پروانه ساخت به 100 درصد رساندند اما متاسفانه با توجه به عملی نشدن بخشنامه مذکور از طرف وزارت مسکن در خصوص بازگرداندن مبلغ تخفیف داده شده به شهرداریها، در حال حاضر ظاهرا فقط تخفیف 50 درصدی پروانه ساخت در محدوده 200 تا 300 هکتاری بافت مرکزی شهر کرمانشاه در مرکز استان اعمال میشود.
همچنین در آن زمان اعلام شد که به متقاضیان احیای بافت فرسوده وامی معادل 20 تا 25 میلیون جهت بهسازی واحدهای مسکونی در بافتهای فرسوده اعطا میشود که البته این روند نیز به کندی در حال اجرا بود و هماکنون و با وجود این بخشنامهها چندان تغییری در بافتهای مسکونی فرسوده در محلههایی که این بافتها در آن است مشاهده نمیشود.
با توجه به موارد ذکر شده، اهمیت توجه به وضعیت بافتهای شهری و ارزیابی مقاومت، عمر و ظاهر آنها، از آن جهت حائز اهمیت است که ضمن اعطای حق بهرهمندی از مسکن مناسب به همه اقشار جامعه، آنها را از خطرات احتمالی ناشی از حوادثی همچون زلزله و یا سیل در این بافتها مصون میدارد.
از سوی دیگر بررسیها نشان داده است که وضعیت معماری سازههای قدیمی، از هیچ یک از استانداردهای اولیه معماری و شهرسازی برخوردار نیست و این معضل نه تنها در واحدهای مسکونی بلکه در وضعیت هندسی محلات و کوچهها نیز دخیل بوده به نحوی که مشاهده محلات قدیمی در سطح شهر و استان کرمانشاه نشان میدهد که کوچهها در این نقاط از عرض کافی برخوردار نبوده و اغلب متحمل مشکلاتی چون شیب نامناسب و عدم دسترسی به خیابان هستند.
به ساکنان فرسوده نشین تسهیلات داده می شود
پیمان رحیمی، معاون بهسازی و نوسازی بافت فرسوده کرمانشاه در این باره در گفتگو با «نسیم» گفت: حوزه استحفاظی سازمان بهسازی و نوسازی بافت فرسوده در کرمانشاه هماکنون تنها میدان آزادی تا میدان جهاد(خیابان مدرس از گاراژ تا میدان شهرداری سابق) بوده که اکثر بافتهای این قسمت به غیر از نقاط و لکههایی که ثبت تاریخی شده و خطوط قرمز سازمان میراث فرهنگی است، در دست اقدام است.
وی افزود: پروژه فیروزهغرب که ساخت یک مجتمع تجاری در بافت فرسوده مدرس است سالها متوقف شده بود اما از تیرماه سال 92 مجددا فعال شده و هماکنون 30 درصد پیشرفت فیزیکی دارد. این پروژه که حدود 12 تا 13 سال است متوقف شده دوباره فعال و تا سال 94 به بهرهبرداری میرسد. مساحت این پروژه هفت هزار مترمربع بوده و در قالب یک مجتمع هشت طبقه با زیربنای 56 هزار متر مربع در حال ساخت است. این مرکز یکی از مراکز بزرگ غرب کشور است که پنج طبقه آن زیرزمین و سه طبقه بالای زمین ساخته میشود.
مدیرعامل بافت فرسوده کرمانشاه تصریح کرد: پایان یافتن این پروژه یک افزایش قیمتی برای املاک موجود در این منطقه خواهد بود. شش پروژه نیمهکاره هماکنون در دست اقدام است که تا پایان سال 94 به بهرهبرداری میرسد. پروژه پارسیان(مقابل مسجد حاج شهباز خان) پروژه گلستان، پارکینگ طبقاتی(میدان شهرداری)، پروژه فیروزه غرب، پروژه الماس و پروژه خورشید از مجموعههایی است که در دست اقدام است. بعضی از پروژهها هم طرح و زمین آنها آماده و تنها در انتظار جذب سرمایهگذار برای ساخت و بهرهبرداری است.
وی تصریح کرد: پروژه پارسیان از جمله پروژههایی است که تا پایان امسال به بهره برداری خواهد رسید و مابقی پروژهها تا سال 94 افتتاح میشود. احیای بافتهای محدوده ذکر شده به عهده بهسازی و نوسازی بوده و مابقی بافتها به عهده میراث فرهنگی(بافت تاریخی) و راه و شهرسازی است که با همکاری عمران و مسکنسازان به این کار مبادرت خواهند کرد. قرار شده که به ساکنان بافتهای فرسوده تسهیلاتی داده شود تا بتوانند واحدهای مسکونی خود را بهسازی و نوسازی کنند.
دو هزار هکتار بافت فرسوده در استان وجود دارد
حسن فدایی، مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه هم در این باره به «نسیم» گفت: هماکنون دو هزار هکتار بافت فرسوده در استان کرمانشاه وجود دارد که 1220 هکتار آن در شهر کرمانشاه است.
وی افزود: در راستای احیای بافت فرسوده، در کارگروه امور زیربنایی مصوب شده که به صورت نقطهای به قسمتی از بافتهای فرسوده یک سری امتیازات و تسهیلات داده شود تا بتوانند بافت خود را بهسازی و نوسازی کنند. طبق این مصوبه بافتهایی که بالای 30 تا 40 سال عمر دارند در محدوده بافت فرسوده در نظر گرفته میشوند و واگذاری احیای بافت فرسوده به راه و شهرسازی در زمان ادغام مسکن و شهرسازی با راه و ترابری صورت گرفت و ساختاری در این اداره کل تشکیل شد که مسئولیت سیاستگذاری در بحث احیای بافت فرسوده را عهدهدار شد.
مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه در پایان گفت: قرار شد احیای بافت فرسوده با همکاری شرکت عمران و مسکنسازان صورت بگیرد و همچنین تسهیلاتی به متقاضیان بهسازی بافت فرسوده داده شود اما تاکنون اعتباراتی داده نشده است.
بافتهای تاریخی با کمک عمران ومسکنسازان احیا میشوند
علیرضا مرادی بیستونی، معاون میراث سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان نیز در مورد احیای بافت فرسوده و خصوصا بافت تاریخی موجود در این بخشها به «نسیم» گفت: در احیای بافتهای فرسوده نقاط قرمزی وجود دارد که سازمان بهسازی و نوسازی در احیای این نقاط که یا بافت تاریخی و یا اطراف بافت تاریخی است با ما هماهنگ است. در واقع بافت تاریخی از بافت فرسوده منفک بوده و حدود 420 هکتار بافت تاریخی در محدوده بافت فرسوده استان وجود دارد که 300 هکتار آن در شهر کرمانشاه و مرکز استان است.
وی ادامه داد: احیای بافت فرسوده براساس قانون پنجم توسعه به تصویب شورای عالی معماری رسید و اجرای آن در محلات قدیمی در مرکز کرمانشاه( چنانی، تیمچه، فیضآباد) در دست اقدام است. رویکرد ما در بحث احیای بافت فرسوده یک رویکرد تعاملی با شهرداری کرمانشاه است و باید یک سری بافتهای فرسوده را نیز که درکنار بافتهای تاریخی قرار دارند با توجه الگوهای معماری ایرانی اسلامی احیا کنند که حداقل در ظاهر هماهنگی بین بافتهای تاریخی و بافتهای احیا شده وجود داشته باشد.
معاون میراث سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه گفت: هماکنون بحث احیای بافتهای تاریخی در دست اقدام بوده و حدود 400 میلیون تومان اعتبارات نیز از سازمان میراث فرهنگی کشور به این امر اختصاص داده شده است و کاربری خانههای تاریخی در دست اقدام تا پایان تیرماه جاری به اتمام میرسد. بخشی از احیای بافتهای تاریخی با همکاری شرکت عمران و مسکنسازان صورت خواهد گرفت و این شرکت قصد دارد یک سری مرکز محله که فضاهای فرهنگی با محوریت آموزش و پژوهش هستند را در بافتهای تاریخی کاربری شده ایجاد کند.
در حال تدوین بسته جامع تشویقی برای احیای بافت فرسوده هستیم
مجتبی نیک کردار، معاون عمرانی استانداری کرمانشاه نیز در خصوص اقدامات این معاونت برای احیای بافت فرسوده در استان گفت: هماکنون دو هزار هکتار بافت فرسوده در استان وجود دارد که 1200 هکتار آن در مرکز و حاشیه شهر کرمانشاه است. در واقع این بافتها دارای ساختمانهای فرسوده، ضعیف و غیرمقاومی هستند که ساکنان آن علاوه بر خطرات جانی ناشی از بلایای طبیعی از مشکلات اجتماعی نیز رنج میبرند.
وی گفت: در راستای رفع مشکلات ذکر شده جلساتی را با مسئولین استانی برگزار کردیم که بستههای تشویقی خوبی برای نوسازی و بهسازی بافت فرسوده و توانمندسازی ساکنین این بافتها در اختیار آنها قرار گیرد. چنانچه ساکنان این بافتها به لحاظ فرهنگی آموزش نبینند و یا به لحاظ اقتصادی تأمین نشوند، حتی اگر بافت هم احیا شود به بافت مسئله دار دیگری تبدیل میشود. در بستههای تشویقی ذکر شده، فرهنگسازی، آموزش و توانمندسازی ساکنین این بافتها در اولویت بوده و در این صورت هم کالبد بافت و هم مردم و ساکنین بافت که روح آن هستند سامان مییابند. حضور مردم در اجرای این بسته تشویقی بسیار موثر است و اگر مردم پای کار نیایند هیچ اتفاقی رخ نمیدهد.
نیک کردار پرداخت وام و تسهلات نوسازی، اعطای تراکم تشویقی و ارائه خدمات مورد نیاز مردم را از جمله ضوابط قابل اجرا در بسته تشویقی ذکر شده عنوان کرد و گفت: براین اساس بخشی از هزینههای ساماندهی را صاحب ملک متقبل شده و بخشی را به صورت وام در اختیار او قرار میدهند. همچنین در اعطای تراکم به ساکنین چنانچه مالکی مجوز ساخت دو طبقه را داشته باشد بدون پرداخت هزینه مجوز یک طبقه دیگر به او داده میشود. همچنین تلاش میشود شهرداری هزینه پروانه ساخت را یا به ساکنین ببخشد و یا تخفیف قائل شود. ارائه خدمات مورد نیاز مردم از دیگر اولویتهای بسته تشویقی است. هماکنون این بسته در دست تدوین بوده و چنانچه نهایی شود به صورت یک سیستم جامع اعلام خواهد شد.
معاون عمرانی استانداری کرمانشاه در خصوص رعایت الگوهای معماری ایرانی- اسلامی در بافتهای فرسوده که اغلب هویت تاریخی دارند، گفت: یک سری آثار تاریخی در بافتها وجود دارد که توسط میراث فرهنگی شناسایی و حریم دارند و ضوابطی نیز برای احیای آنها وجود دارد اما حفظ خانههای تاریخی یک وظیفه است و باید در احیای بافتها حداقل در نما، یک هماهنگی بین بافتهای تاریخی و بافتهای احیاشده ایجاد شود. باید قوانینی تدوین شود و به مالکین دستورالعملی بدهیم که شکل و شیوه مقارن با ساختار تاریخی را در بافتهای خود لحاظ کنند و حداقل در آنجا هویت بافت حفظ شود.
معاون عمرانی استاندار از تدوین بسته جامع تشویقی تا دو ماه دیگر خبر داد و گفت: هماکنون در حال بازنگری فعالیتهای انجام شده در 20 سال گذشته هستیم و بسته تشویقی که در جهت ساماندهی بافت فرسوده است پس از آسیبشناسی این بافتها و بازنگری اقدامات انجام شده در قالب یک طرح جامع تدوین و ارائه میشود.
...................................
گزارش از: طیبه قدمی