تحلیل سعدالله زارعی از نقش بعثیها در بحران عراق
این کارشناس مسایل بین المللی طی سخنانی در "نشست بررسی علل ظهور و پیدایش داعش" در دفتر تحکیم وحدت گفت: اکثریت عوامل داعش، بعثیهای با شکل جدید هستند
مهم ترین محورهای سخنان سعدالله زارعی در دفتر تحکیم وحدت در نشست بررسی علل ظهور و پیدایش داعش بدین شرح است:
ـ جغرافیای عراق یک جغرافیای موزاییکی با موزاییک های به هم پیوسته است. از بخش هایی تشکیل می شود که از یک انسجام قابل ملاحظه ای برخوردار است. کرد ها در سه استان اربیل، سلیمانیه و دهوک. در عین حال در دو استان دیگر نیز حضور جدی دارند. یکی کرکوک که نزدیک 60 درصد جمعیت ان را کردها تشکیل می دهند در استان دیاله نیز دست کم سه شهر کردنشین هستند. کردها در سه استان استقرار دارند و در شهر کرکوک ترکیب جمعیتی بین کرد و عرب است. 60 درصد کرد و 40 درصد عرب. جمعیت دیالی بین کرد و ترکمان تقسیم می شود. در مجموع این سه استان بیست درصد مساحت عراق و به لحاظ جمعیت هم 17 درصد جمعیت هستند .
ـ شیعیان در ده استان جمعیت اکثریت دارند و جغرافیای آن ها هم به هم پیوسته است. که از بصره شروع و تا بغداد و شمال بغداد گسترده می شود. سماوه و نجف و کربلا، ناصریه، کوت، بابل و استان های دیگری نیز هستند که در آن جا اکثریت قاطع شیعه هتند. در بغداد جمعیت شیعه 70 درصد است و جمعیت سنی حدود 30 درصد. از نظر وسعت 35 درصد خاک عراق را شامل می شود و از تعداد کثرت استان ده استان از 18 استان عراق را شامل می ود .
ـ سنی ها در سه استان الانبار، صلاح الدین و نینوا اکثریت دارند. شاید ما نینوا و کربلا در ذهنیت ما نزدیک به هم باشد در حالی که فاصله بین نینوا و کربلا فاصله زیادی است و به اندازه دو استان فاصله است. این سه استان استان های سنی نشین هستند و از نظر وسعت 46 درصد خاک عراق را شامل می شود که 17 درصد جمعیت عراق سنی ها هستند .
ـ مهم ترین مناطق اقتصادی عراق در دست شیعیان است و راه ارتباطی عراق با دریا منحصر به راهی می شود که در بصره وجود دارد. از نظر اقتصادی بهترین زمین های عراق در مناطق شیعه نشین قرار دارد و عمده توزیع آب هم در مناطق شیعه است. از این نظر زمین های کشاورزی هم در منطقه شیعه نشین است. نفت عراق هم عمدتاً در مناطق شیعه نشین قرار دارد. بنابراین منطقه شیعه نشین منطقه ثروتمندی است. جمعیت شیعه بین 58 تا 60 درصد است.با توجه به این مساله پایتخت را هم این ها به دست می گیرند. وقتی انتخابات می شود کرسی های پارلمان را شیعه ها به دست می گیرند و تأثیر آن ها در پارلمان نیز بسیار بیشتر خواهد بود. از مجموع 328 کرسی بیش از 200 کرسی ان در اختیار شیعیان است .
ـ به لحاظ ارتباطات بیرونی مناطق سنی نشین دارای امکاناتی هستند. سه استان سنی نشین عراق با سه کشور سوریه، اردن و عربستان با اکثریت سنی متصل هستند . اردن 6 میلیون و صد هزار نفر هستند که اکثریت عربی سنی هستند همچنین 95 درصد اردن نیز سنی هستند.. در عربستان حدود 60 درصد سنی دارند. 65 درصد سوریه هم سنی هستند. البته موقعیت مشابهی را شیعیان دارند. از مرز شرقی به یک کشور بزرگ شیعی مانند ایران متصل هستند. اما تنها یک کشور است .
ـ عراق در 700- 800 سال گذشته همواره در اختیار سنی ها بوده است. اهالی موصل مخصوصاً یعنی استان نینوا، در اکثر مواقع حاکمیت سیاسی عراق را تشکیل می دادند. دولتمردان و سران ارتش، چهره های شاخص سیاسی و فعالان اقتصادی در گذشته عمدتاً از استان نینوا و صلاح الدین بوده اند. صدام نیز اهل صلاح الدین بود و وقتی می خواست مرکزی را برای صلاح الدین در نظر بگیرد، تکریت را مرکز استان صلاح الدین قرار داد در حالی که سامرا از تکریت بزرگ تر بود . سامرا 800 هزار نفر جمعیت دارد در حالی که تکریت 250 هزار نفر جمعیت دارد. این نشان می دهد که این منطقه به عنوان مهم ترین منطقه سیاسی عراق در 200-300 سال گذشته شناخته شده و مدام بر آن تأکید شده است. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم این تأکید ها بیشتر و بیشتر شده است. در دوره صدام که 30 سال طول کشید موقعیت این ها محکم تر شد .
ـ وقتی آمریکا به عراق حمله کرد و حکومت را از بعثی ها گرفت، آنها مدتی با آمریکایی ها مبارزه کردند و درگیری های متعدی را این نیروها در استان های سنی نشینی که به آن اشاره کردم با آمریکایی ها داشتند. در سه استان سنی نشین و استان دیاله درگیری با آمریکایی ها تا سال 2004-2005 ادامه پیدا کرد. در این فاصله تعداد کشته های این ها به مرز 400 هزار، 500 هزار نفر رسید. مجموعه ای که شش میلیون نفر هستند، 400 هزار نفر از آن ها کشته شود. پس از این تاریخ که دولتی با نخست وزیری شیعه در بغداد ایجاد شد و مشخص شد آینده سیاسی عراق برای شیعیان است، درگیری های سنی ها با آمریکا به سمت درگیری با ارتش و دولت عراق سوق پیدا کرد و اقدامات شبه نظامی در عراق معنا و مفهوم جدیدی گرفت .
ـ سال 2011 آمریکایی ها طی یک قراردادی عراق را ترک کردند و شیعیان با همکاری کردها و برخی سنی ها توانست دولتی را در عراق تشکیل بدهد. البته از قبل تشکیل داده بود و تبدیل به یک نظم معینی شده بود. انتخابات برگزار می شد و فراکسیونی که بیشترین کرسی را داشت باید نخست وزیر را انتخاب و اعضای کابینه را تنظیم می کرد. طبیعتاً به سبب آرای بالای شیعیان دولت به دست شیعیان خواهد بود .
ـ 4 دولت شیعی تا کنون تشکیل شده است؛ ایاد علاوی حدود یک سال، ابراهیم جعفری حدود شش ماه طول کشید. این دو، دولت های موقت بودند. دولت نوری مالکی که دو دوره 4 سال طول کشید. دولت شیعه بود. نخست وزیرشیعه بود و در عین حال نخست وزیر فرمانده کل قوا هم بود. پارلمان نیز اکثریت شیعه بود. این مسأله برای این جریان قابل قبول نبود. این ها درگیری ها را تشدید کرد
ـ وقتی آمریکا عراق را ترک کرد، شرایط جدیدی در منطقه بود و انقلاب های عربی رخ داده بود. این فضا از نظر روانی برای این ها که قبلاً با آمریکایی ها مبارزه می کردند، شرایط مناسبی فراهم کرد تا این ها اقدامات تروریستی خود را با انقلاب های مردمی گره بزنند .
ـ انقلاب های مردمی در مصر، بحرین و تونس رخ داده بود. این ها می توانستند اقدانات تروریستی انحام بدهند و در تبلیغات بگویند این یک انقلاب مردمی است. هم داعشی ها علاقمند بودند تا این چنین دیده شوند و هم آمریکایی ها و عرب ها مایل بودند بگویند این همان جریان بیداری است که دارد از ابزارهای تروریستی استفاده می کند. البته تجمعاتی هم برپا کردند و چند سال پیش قیام هایی داشتند. شعارشان هم مانند بقیه مناطقی ارحل مالکی بود. در صورتی که در مصر ارحل مبارک می گفتند. اما این اتفاقات در عراق در حالی رخ می داد که شرایط مصر با عراق متفاوت بود. این ها تنها بخشی از عراق و در حدود 17 درصد جمعیت عراق بودند و شیعیان و کردها با مالکی مشکلی نداشتند. به هر حال این اتفاقات با وقایعی که ما آن را بیداری اسلامی و دیگران آن را بهار عربی نام می نهند تلاقی داشت.
ـ بهار عربی یک ترجمه عربی است. غربی ها و آمریکایی ها نام بهار عربی ARAB SPRING را بر آن گذاشتند و این کلمه به عربی ترجمه شد. این واژه، واژه عربی نیست بلکه به عربی ترجمه شده است .
در سوریه داعشی ها در مواجهه با ارتش و مردم سوریه دچار انحطاط و عقب نشینی شدند. دولت بشار اسد با 89 درصد رأی مردمی در آن جا استمرار پیدا کرد و ریاست جمهوری او در آن جا عملاً تمدید شد و برای پیروزی داعشی ها امید چندانی نداشتند. داعشی ها در سوریه مهمان ناخوانده هستند و از پشتوانه کافی در جامعه سوریه برخوردار نیستند. حداکثر 25 درصد داعشی ها در سوریه، سوری هستند. مردم در سوریه چه سنی و چه علوی بشار اسد را قبول داشتند و دارند. محبوبیت بشار اسد در مناطق سنی نشین سوریه بیش از مناطق علوی نشین است. می توانید اراء بشار اسد را در لاذقیه محل تولد خاندان بشار اسد را با دمشق و حلب و حمص مقایسه کنید. مشاهده می کنید آرای مناطق سنی نشین بیشتر از مناطق شیعی نشین است .
ـ در داخل عراق نیز انتخاباتی اتفاق افتاده بود که در معرض انواع اتهام های واقعی و غیر واقعی قرار داشت موفق شد بیشترین آرا را در کمیسیون ها به دست بیاورد. 93 کرسی مستقیما به نوری مالکی رای دادند و در مجموع 143 کرسی از 283 کرسی به نوری مالکی اختصاص داده شد .
ـ در حالی که درباره مالکی اختلاف نظر بسیار زیاد بود و کردها و سنی ها به شدت مخالف آقای مالکی بودند اما در پارلمان نخست وزیری وی تصویب شد. کردها، ترکیه و اردن و عربستان و بیشتر کشورهای عربی از این اتفاق ناراضی بودند . البته مالکی در جریان شیعی هم مخالفینی دارد. چنین حسی در داعشی ها و ترک ها هم وجود داشت که از تجمیع این چالش ها در بیرون و داخل عراق می توانند موجی را ایجاد کرد و کار دولت عراق را یکسره کرد .
ـ استاندار در عراق توسط شورای شهر تعیین می شود. در هر استان، ارتش عراق هم به این شکل است که اگر سنی نشین است ارتش سنی و استاندار هم سنی است اگر کرد نشین است ارتش کرد و استاندار هم کرد است. با این وضعیت شهر استراتژیک موصل که دومین شهر عراق محسوب می شود ظرف سه ساعت به تصرف داعش در آمد و با هجوم روی زمین بی دفاع صلاح الدین را کامل گرفتند. یک ساعت بعد هم گفتند که سامرا را گرفتند.
علی رغم شوک شدیدی که به شیعیان وارد شد اما آن ها توانستند خودشان را تجمیع کنند و راه داعشی ها را سد کنند .
ـ جریانی که سال 2003 شروع به درگیری با آمریکایی ها کردند در درجه اول بعثی بودند. آن ها سازمان قوی داشتند و افراد زیادی داشتند. بعد ها این جریان با یک جریان شبه اسلامی و سلفی گره خورد و این ها یک جبهه در برابر حکومت مرکزی شدند .
ـ هیچ منطقه کردنشین و شیعه نشین در تصرف داعش در نیامده است .
ـ قانون اساسی سیستم موزاییکی در عراق ایجاد کرده است. این که این نیروی عظیم در پشت دیوار دفاعی شیعی متوقف شد نشان دهنده آن است که شیعیان بدنه قدرتمندی دارند .
ـ ساختار در عراق ساختار عادلانه ای نیست اما این به چه معنی است؛ ساختار ناعادلانه و به ضرر شیعه است. در همه جای دنیا حکومت و رییس پارلمان و ارتش و ... در دست اکثریت است اما در عراق ساختار نا عادلانه است. در این حادثه آیا منطقه کردنشین وظیفه خود را ادا نمی کند و دارد سهم خواهی می کند . الان سنی ها در این منطقه آیا احزاب سنی دارند با تروریست ها مقابله می کند یا این که حداقل بگوییم سکوت کردند و در بغداد دارند چانه زنی می کنند . این ساختار بحران ساز است و نمی تواند بحران را حل کند. باید به قاعده ای برگردیم که در همه دنیا وجود دارد. البته این که می گوییم به اکثریت داده شود به این معنی نیست که سهمی به اقلیت داده نشود اما این شیوه تقسیم غلط است .
ـ نگاه ارتش کرد این است که اگر به ما حمله شد از خودمان دفاع می کنیم اما اگر به عراق حمله شد اقای مسعود بارزانی باید به ما دستور بدهد .
ـ در سال 2004 گروهی به نام دولت اسلامی شام و عراق اعلام وجود کرده است . در مجموع، اکثریت کسانی که به نام داعش دارند چنین اقداماتی را می کند همان بعثی ها در یک چارچوب جدید هستند .
ـ آمریکایی ها این نزاع را به نفع خود ارزیابی می کنند و می گویند از هر طرف کشته شود برای ما مطلوب است. هر دو طرف با ما دشمن هستند. داعشی ها با آمریکا سر و سر هایی داشته اند اما احساس آمریکایی ها این است که دلیلی ندارد جلوی این درگیری را بخواهند بگیرند. بعضی دیدگاه ها از این موضوع فراتر می رود و می گویند عنان این ها به دست آمریکایی هاست. این موضوع به تحقیق بیشتر نیاز دارد .
ـ بیشترین ارتباط با داعش از سوی ترکیه بوده است.چه قبل و چه بعد از این بحران. بعد از ترکیه، عربستان و سپس با فاصله زیاد اردن. ترکیه به دنبال رفع مشکلات خودش است و می خواهد نقش خودش را در صحنه های بین المللی بازی کند. وقتی به مرزهای خود نگاه می کند احساس تنگنا در موقعیت ژئوپولیتیکی خود می کند و به دنبال یافتن مرزهای مشترک با کشورهای عربی است. ترکیه امتداد در منطقه خاورمیانه را تنها از طریق سوریه و عراق می داند. این دو کشور متحد ایران هستند. ترکیه می خواهد از طریق بحران اوضاع را بر هم بزند و پیوستی بین آنکارا و بغداد ایجاد کند .
ـ ترکیه معتقد است که بحران موجود عراق را باید تا نقطه اسقاط دولت در بغداد پیش ببرد. اگر سهم طایفه ای مختلف با هم در عراق یکی باشد دیگر دولت عراق نمی تواند متحد ایران باشد. این ها نزدیک مرزهای ترکیه نیستند. کردستان عراق بین عراق و ترکیه حایل است. بین مسعود بارزانی و داعشی ها هم گفتگوهایی صورت گرفته که وارد این منطقه نشوند. بنابراین ترک ها فکر می کنند این تهدیدات شامل اردن و ایران و عربستان و کویت می تواند بشود اما شامل ترکیه نمی شود. بحران همیشه به صورت اتصالی اتفاق نمی افتد گاهی ما بحران های پرشی داریم. گاهی بحران ها خطی نیست و پرشی است. باید بگوییم ترکیه جمع بندی درستی از قضایا ندارد .
بنابراین ترک ها فکر می کنند این تهدیدات شامل سوریه، اردن و ایران و عربستان و کویت می تواند بشود اما شامل ترکیه نمی شود. اما بنده این نکته را اضافه کنم که اساساً این نگاه، نگاه درستی نیست زیرا بحران همیشه به صورت اتصالی اتفاق نمی افتد گاهی ما بحران های پرشی داریم. گاهی بحران ها خطی نیست و پرشی است. باید بگوییم ترکیه جمع بندی درستی از قضایا ندارد.