بررسی علل تعطیلی بازارچه مرزی "گمشاد" شهرستان هیرمند
گزارش «نسیم» از ۱۵ ماه تعطیلی بازارچهای که ۲۰۰ کارگر را بیکار کرده است/ بازارچه مرزی "گمشاد" همچنان تعطیل است
«نسیم» سیستان و بلوچستان- محمد فرتوت عنایت: در روزهایی که سیستان با بحران زیست محیطی دست و پنجه نرم میکند؛ ضعفهای اقتصادی برای مردم این منطقه دیگر قابل تحمل نیست. با این وجود بخش مهمی از فضای اقتصادی سیستان در مرزهایی متمرکز است که بازارچههای مرزی هم نتوانسته وضعیت اقتصادی مردم را به صورت مستمر بهبود بخشد.
چندی قبل مشکلانی بازارچه مرزی "گمشاد" شهرستان هیرمند در شمال سیستان و بلوچستان را با رکودی بیسابقه مواجه کرد. با فشارهای مختلف مردمی و رسانهای بازارچه دوباره فعال شد؛ ولی طولی نکشید که افغانستان دوباره برای یک دوره طولانی این بازارچه را به صورت یکطرفه تعطیل کرد و اکنون نیز حاضر نیست از طریق گمشاد با ایران فعالیت اقتصادی داشته باشد.
محمدعلی پیری، فرماندار هیرمند در این رابطه در گفتگو با «نسیم» عنوان کرد: مجموعهها در انجام وظایفشان با هم تقابلهایی دارند. وقتی سختگیریها به اوج خود میرسد تجار کشور افغانستان هم رغبتی برای حضور در این بازارچه پیدا نمیکنند و از قسمتی که فعالیت در آن آسانتر باشد؛ تجارت میکنند. سختگیری بیش از حد موجب شد که فعالیتهای تجار افغان از شهرستان هیرمند به حوزه خراسان جنوبی سوق پیدا کند.
از نخستین روز تعطیلی بازارچه "گمشاد" تاکنون حدود 15 ماه میگذرد. ماهها و روزهایی که بیشترین فشار بر دوش 200 کارگر بیکار شده در پی تعطیلی بازارچه و خانوادههای آنها سنگینی میکند. کارگرانی که بیمه نبودند و درآمد آنها وقتی روزی 60 کامیون وارد بازارچه میشد؛ به زحمت به 10 تا 15 هزار تومان میرسید. شغلهای غیرمستقیم زیادی هم با تعطیلی بازارچه رو به نابودی رفت و ناوگان روستایی منطقه هم مختل شد.
امروز بازارچه تعطیل است و سود فعالیت مرزی به جیب مرزنشینان استان خراسان جنوبی و بندر "گوادر" پاکستان میرود. هیرمند کانون بی توجهی مسئولان شده و بخش زیادی از مردم آن بیکار هستند.
خبرنگار «نسیم» در ادامه برای بررسی علل تعطیلی و اقدامات دولت برای بازگشایی بازارچه "گمشاد"، گفتگویی با محمدعلی پیری، فرماندار هیرمند انجام داده که در زیر میخوانید.
«نسیم»: همانطور که مستحضر هستید؛ بازارچه مرزی "گمشاد" در دو سال گذشته به صورت متناوب تعطیل بوده است. حدود 170 کارگر و راننده هم در پی این تعطیلی بیکار شدهاند. در حال حاضر با توجه به اینکه به ظاهر افغانستان تمایلی برای فعالیت اقتصادی با ایران در این بازارچه ندارد؛ ما چقدر تلاش کردیم از این ظرفیت اقتصادی استفاده کنیم؟
پیری: از زمان انتصاب من به عنوان فرماندار هیرمند تاکنون پیگیریهای متعددی از طریق دستگاههای متولی در امر مرز و مرزبانی و همچنین از مردم و رایزنیهای مردمی برای فعالیت مناسب این بازارچه داشتهایم. مردم نیز از طریق ارتباطاتی که در آن سوی مرز داشتند؛ بخشی از مردم افغانستان را برای فعالیت در این بازارچه فعال کردند و افغانها هم با مراجعه به مقامات افغانی، آنها را فعال کردهاند.
اساساً کشور افغانستان تمایل زیادی برای فعالیت از طریق این بازارچه ندارد. اما براساس فشار مردمی که در دو سوی مرز هستند؛ هر از چند گاهی اجازه فعالیت میدهد. نهایتاً مراجعه تجار افغانی منجر به مکاتبه داخلی در افغانستان شده؛ به این صورت که آقایان مرزبانی افغانستان مکاتباتی را با مقامات ارشد کشورشان داشتهاند؛ آنها هم جواب دادند که فعلاً موضوع در دست بررسی است و باید همینطور بماند. ما به اینها اکتفا نکردیم و تلاش کردیم با آماده کردن مردم دو سوی مرز اقداماتی انجام دهیم تا حداقل سیمان صادر شود. سیمان در یک مقطع کوتاه صادر شد ولی باز افغانستان مانع شد. ما از این هم عبور کردیم و قرار شد واردات دام که مجوزهایش صادر شده را به سمت بازارچه گمشاد سوق دهیم؛ با این انگیزه که حداقل باعث شود تا حرکتی اقتصادی در این منطقه آغاز شود و پشت سر آن فعالیتهای دیگری تحقق یابد؛ یعنی به عبارتی واردات و صادرات کالاهای دیگری از جانب ما ادامه یابد. ما واردات دام را انجام دادیم اما ناگفته نماند یکسری ناهماهنگیها داخلی وجود دارد که موجب میشود با وجود همه هماهنگیهایی که صورت میگیرد باز هم مشکلاتی ایجاد شود.
«نسیم»: این ناهماهنگیهای داخلی چطور ایجاد میشود؟
پیری: به عنوان مثال همانطور که مطلع هستید دامپزشکی متولی نظارت بهداشتی بر واردات دام یا هر نوع وارداتی شبیه آن است. این نظارت بهداشتی باید انجام شود به این صورت که دام ابتدا باید در قرنطینههای بهداشتی قرار گیرد ما هم به این امر تأکید داریم؛ ولی متأسفانه برای همین فقره واردات دامی که شخصاً دنبال میکردم تا این محقق شود تا بازارچه مرزی گمشاد را فعال کنیم؛ اتفاقاتی جالبی رخ نداد. تاجر و مرزنشینی که آمده در این زمینه فعالیت کند با یکبار فعالیت نباید دلسرد شود. من با دامپزشکی تماس گرفتم و از آنها درخواست کردم تا قرنطینه مجاز در اختیار واردکنندگان دام قرار دهند؛ آنها نیز قرنطینهای معرفی کردند ولی در روز اجرای طرح به ما گفتند که این قرنطینه بهداشتی نیست. از این نمونه اتفاقها زیاد رخ میدهد. بروکراسی اداری اینجا زیاد است و برای اینکه کاری انجام شود باید این بروکراسی کاهش پیدا کند؛ اما در نگاه کلان ماجرا افغانیها پای کار نمیآیند.
«نسیم»: ما در این زمینه با رایزن اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان صحبت کردهایم. وی از توافقات اقتصادی با این کشور سخن گفت که ظاهراً تا حالا در این زمینه از آنها استفاده نشده است. مورد بعدی اینکه بازارچه مرزی گمشاد یک مزیت دارد و آن هم فاصله کم با مرزهای ولایت "نیمروز" کشور افغانستان است. آیا این موضوع هم مد نظر بوده که به جای فعالیت با ولایت "فراه"، فعالیت بازارچه از طریق "نیمروز" پیگیری شود؟
پیری: بله، ما آمادگی داشتیم برای اینکه بین دو ولایت "فراه و نیمروز" رقابت ایجاد شود این کار را انجام دهیم؛ ولی ولایت "نیمروز" تجارت خود را از طریق بازارچه "میلک" انجام میدهد و رغبتی ندارد تا در بازارچه گمشاد فعالیت کند. غیر از این موضوع، در صورت ورود دو ولایت به این بازارچه، درگیریهایی بین خودشان ایجاد میشود؛ یعنی میگویند که گمشاد سهم "فراه" است، نیمروزیها هم اساساً وارد نمیشوند. ما در این زمینه برای آمادهسازی شرایط اعلام آمادگی کردیم و گفتیم اگر نیمروزیها به این بازارچه ورود کنند؛ برای آنها در ضلع شمال شرقی بازارچه ورودی و خروجی ایجاد میکنیم؛ ولی آنها ورود نمیکنند. در این زمینه تاکنون هر چه تلاش کردیم کمتر به نتیجه رسیدیم.
«نسیم»: به نظر شما چه اتفاقی افتاده که افغانستان به نتیجه رسیده تا فعالیت خود را در بازارچه گمشاد متوقف کند؟ این بازارچه از سال 86 فعال شده و فعالیتش را کج دار و مریز ادامه داده است. آیا سختگیریهایی که ما پیش از این در مرز داشتیم؛ در ایجاد این مشکل تأثیر داشته است؟
پیری: یکی از دلایل همین امر است. وقتی ما مرز را ساماندهی کردیم؛ یعنی انسداد مرز را انجام دادیم؛ اهدافی داشتیم که به آنها رسیدیم؛ اما در کنار آن موارد دیگری از جمله ساماندهی مبادلات و مراودات مرزی مردم تعریف شده که باید به آن توجه شود. در این مرز از سالیان دور مراوده و مبادله مرزی وجود داشته است. زمانی که انسداد در این مرز ایجاد شد؛ تدبیری برای مراودات و مبادلات صورت نگرفت. از طرفی کشور افغانستان نیز هر روز شاهد حوادث کوناگونی است؛ یعنی امروز با افغانستانی که در دهه 70 با آن مراوده داشتیم؛ مواجه نیستیم. امروز افغانستان در بسیاری از بخشها در کارهای اقتصادی خود نظم و انضباط ایجاد کرده و قصد دارد امور اقتصادی را قانونمند و از طریق مرز رسمی انجام دهد. ما در آن سوی مرز با یک ظرفیت مصرف کننده بالا مواجه هستیم؛ ولی تاکنون تدبیر مناسبی برای ارسال کالاهای خود به افغانستان در نظر نگرفتهایم. در گذشته نظمی درکار نبود. مردم از هر جای مرز میتوانستند کالاهایی را ببرند یا بیاورند؛ اما امروز این نظم ایجاد شده و تابع یکسری شرایط است و این شرایط دست و پا گیر است. مردمی که تاکنون دسترسی به کالا برای مبادله برایشان بسیار آسان بوده؛ حالا با توجه به دشواریهای موجود انگیزه چندانی برای این کار ندارند؛ ولی ما در تلاش هستیم تا مبادلات مرزی دوباره رونق بگیرد.
«نسیم»: ما بازارچه گمشاد را ایجاد کردیم تا در وهله اول وضعیت معیشت مرزنشینان را ارتقا دهیم. از نظر شما نظارتهای مرزبانی چه میزان در تعطیلی بازارچه نقش داشته؟ پس از اولین اقدامی که منجر به تعطیلی طولانی این بازارچه شد؛ انگشت اتهام به سوی مرزبانی رفت؛ آیا اقدامات مرزبانی میتواند دلیلی برای کاهش اقبال مردم به مبادلات مرزی باشد؟
پیری: میتواند دلیل باشد اما تمام دلایل نیست. در واقع میتواند در مقطع کوتاهی بهانه باشد.
«نسیم»: دلیل عمده چیست؟
پیری: افغانستان قصد دارد از شرایط موجود نهایت بهره ببرد. ولایت "فراه"، ولایت هدف بازارچه مرزی گمشاد است که بازارچههای خراسان جنوبی نیز هم مرز آن هستند و حتی بخشی از خراسان رضوی هم با آن ارتباط دارد؛ ولی در حال حاضر آنها عمده تجارتشان را با خراسان جنوبی انجام میدهند. ما اگر بخواهیم فعالیتهای اقتصادی آنها را جذب کنیم؛ باید امتیازاتی به آنها بدهیم. در حال حاضر فعالیت در بازارچههای مرزی خراسان جنوبی آسانتر است و در نتیجه افغانها ترجیح میدهند از آنجا تجارت کنند.
«نسیم»: آیا این امر به مدیریت مربوط است؟ علت دشوار شدن فعالیتهای مرزی در گمشاد آسان شدن آن در خراسان جنوبی چیست؟
پیری: در اینجا بعضی مجموعهها سر انجام وظایفشان با هم تقابلهایی دارند. این تقابلها موجب شده تا این مشکلات ایجاد شود. مثلاً یک مسئول میگوید من سر انجام وظایفم ایستادهام و مر قانون را اجرا میکنم. ما معتقدیم اگر قانون به نحوی که نشکند؛ با توجه به شرایطی که مردم منطقه دارند مقداری هم به نفع مردم کج شود؛ هیچ ایرادی رخ نمیدهد. نباید قانونشکنی باشد و تاکنون نیز مر قانون انجام شده؛ اما خشک و بیروح انجام شده و در این خشکی قانون مردم آسیب میبینند و در نتیجه وضعیت نامطلوب میشود.
«نسیم»: سال 92 یکی از صادرکنندگان نمونه کشور به دلیل سختگیریهای مرزی در بازارچه گمشاد، مجبور شد صادرات خود را از طریق یکی از بازارچههای خراسان جنوبی ادامه دهد. این امر موجب وارد شدن خسارت به تولید کننده و کارگران فعال در بازارچه شد. اختلاف در مورد میزان سوخت موجود در باک کامیونهای صادراتی بود؛ تا آنجا که سختگیری روند صادرات را در کندترین حالت ممکن میسر میکرد. آماری دارید که چقدر سوخت از طریق تردد این کامیونها قاچاق میشده و آیا این سختگیریها باید وجود داشته باشد؟
پیری: در حال حاضر آمار نداریم؛ اما در یک مقطع ظاهراً اتفاقات زیادی در این زمینه رخ داده است. به عنوان مثال بین سیمانها قاچاق سوخت می کردند؛ ولی آمار دقیق ندارم و آنچه اکنون بیان کردم براساس شنیدهها است.