رئیس پژوهشکده صنایع غذایی: کارنامه مدیران خراسان با انتقال این مرکز زیر سوال میرود
رسول کدخدایی در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» افزود: برای ملاقات با مدیران استان باید بارها مکاتبه کرد و تماس گرفت و پشت درب ماند/ پژوهش تبدیل به یک موضوع شیک و زینتالمجالس شده است
مقدمه:
پژوهشکده علوم و صنایع غذایی به عنوان یکی از مراکز پژوهشی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به منظور پاسخگویی به بخشی از نیازهای پژوهشی کشور بهویژه در منطقه شمال شرق، از سال 1385 با توجه به سوابق گذشته و مزیتهای منطقهای به عنوان پژوهشکده مستقل ملی و دارای مصوبه قطعی از شورای گسترش آموزش عالی، فصل نوینی از فعالیتهای خود را آغاز کرد. سوابق فعالیتهای این پژوهشکده به سال 1360 بازمیگردد که در ابتدا با نام سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران-مرکز خراسان- فعالیت خود را شروع و در فاصله زمانی سالهای 1381 تا 1385 با تبدیل مراکز استانی سازمان به پارکهای علم و فناوری، با نام پژوهشکده تحقیقات توسعه فناوری فعالیت خود را ادامه داده است.
چندی قبل دکتر رسول کدخدایی، رئیس این پژوهشکده ملی با حضور در دفتر خبرگزاری «نسیم» در مشهد پاسخگوی سئوالات متعدد خبرنگاران «نسیم» بود. مشروح این مصاحبه در ادامه میآید:
«نسیم»: لطفا در ابتدا بهعنوان مقدمه در خصوص پروسه تشکیل پژوهشکده علوم و صنایع غذایی توضیح بفرمایید.
-رسول کدخدایی: پژوهشکده ملی علوم و صنایع غذایی تنها مرکز تحقیقات کاربردی تقاضامحور وزارت علوم در حوزه علوم و فناوری غذایی است و پیشنیه آن به 35 سال پیش باز میگردد، اولین نهاد تحقیقاتی خودجوش که پس از انقلاب به نام کانون تحقیقات صنعتی خراسان در این منطقه شکل گرفت و سال 59 سازمان پژوهشهای علمی صنعتی ایران تشکیل شد که شعب اقماری در سراسر کشور را شروع به راهاندازی کرد و کانون تحقیقات صنعتی خراسان ذیل آن قرار گرفت و تا سال 81 با همین عنوان فعالیت میکرد. سال 81 وزارت علوم سیاستگذاری خاصی در زمینه تحقیقات و پژوهشها تصویب کرد که بر اساس آن در وهله اول مراکز تحقیقات تخصصی شود و ثانیا مشکل گذشته و فعلی در حوزه تبدیل علم به ثروت بهعنوان حلقه مفقوده بین صنعت و دانشگاه رفع شود و لذا تمامی شعب اقماری سازمان پژوهشها در سطح کشور به پارک علم و فناوری تغییر ماموریت یافتند. براساس این مأموریت، مرکز به پارک علم و فناوری استان واگذار شد، هرچند ما هویت خود را حفظ کردیم. سال 85 بنا به برخی موضوعات مانند بخش کشاورزی و صنعت غذا که نقاط قوت خراسان بودند و همچنین وجود نیروهای متخصص و دانشگاههای متعدد و پرورش دانشجوی صنایع غذایی بهعنوان یکی از رشتههای اصلی، و ضمنا عملکرد خوب این مجموعه از 58 تا 85 در حوزه غذا سبب شد که این مرکز در جایگاه پژوهشکده قرار گیرد و از سال 90 نیز به یک عنوان یک مرکز تحقیقات ملی از مجلس بودجه گرفت بهعنوان یک مؤسسه مستقل مطرح شد. از زمان استقلال کارهای بسیار خوبی در سطح مجموعه انجام دادیم. در سال 90 با چهار گروه پژوهشی کار را آغاز کردیم؛ گروه زیست فناوری مواد غذایی، گروه شیمی مواد غذایی، گروه نانوفناوری مواد غذایی و گروه فرآوری مواد غذایی که این چهار گروه اصلی بودند و به صورت مستقل کار میکردند، گرچه این گروهها در گذشته با رویکردهای دیگری وجود داشتند. همزمان در کنار کارهای پژوهشی، پذیرش دانشجوی دکترای پژوهشمحور را از سال 90 شروع کردیم و الان چهار دوره است که دانشجو میپذیریم. با توجه به منحصربهفردبودن این مرکز تحقیقات در کشور، وارد بخش اجرا و سیاستگذاری نیز شدهایم و صرفا یک مرکز تحقیقاتی و پژوهشی نیستیم که بُعد دانشگاهی خاصی داشته باشیم.
-سیاستگذاری در چه حوزههایی؟
-در کنار پرورش دانشجو و پژوهشها، وارد حوزه سیاستگذاری شدیم و نماینده وزارت علوم در کدکس غذایی ایران بهعنوان عالیترین شورای در این زمینه هستیم. شورای سیاستگذاری در بخش استانداردهای غذایی که ذیل شورای استاندارد به ریاست رئیسجمهور است، سیاستهای شورای غذایی کدکس به بخشهای پاییندست اعلام میشود و هر جا نیاز باشد به شورای بالادست نیز اعلام میکنیم. این پژوهشکده همچنین نماینده وزارت علوم در شورای راهبردی حلال جمهوری اسلامی در بخش فرآوردهای حلال اعم از غذایی، دارویی، بهداشتی و آرایشی است. عنوان تامالاختیار شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری را در کارگروه پژوهش، فناوری و تحول اداری استان برعهده داریم که وظیفه آن آن هدایت یک تا سه درصد بودجه عمومی دستگاهها به سمت انجام پژوهشهای کاربردی است. گفتنی است که سطح شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری بالاتر از وزارت علوم است و وزارت علوم در این شورا نماینده دارد.
-آیا بین این پژوهشکده و سایر مراکز آموزشی و پژوهشی تفاوت خاصی وجود دارد؟
- ما یک تفاوت اساسی با مراکز آموزش عالی، دانشگاهها و موسسات آموزشی داریم؛ اینکه تحقیقات ما کاربردی و تقاضامحور است و با این رویکرد است که نتیجه تحقیقات تبدیل به محصول و وارد زندگی مردم شده و ضمن انجام تجاریسازی، منجر به خلق ثروت منجر شود. ما به دنبال تولید علم محض نیستیم، علم را تولید میکنیم اما از نوع نافع به معنای عام کلمه تا مشکل زندگی مردم را حل کند. این تفاوت اساسی است که این موسسه دارد و با همین رویکرد بخشی از هزینههای پژوهش را خودمان تقبل میکنیم و ضمن اینکه برای پژوهش سفارش از صنعت و کارفرما می گیریم. در قالب تفاهمی که با بخش صنعت انجام میدهیم، بعد از تجاریسازی بخشی از هزینهها را دوباره میگیریم.
-مراودات داخلی و بینالمللی این پژوهشکده ملی به چه صورت است؟
-پژوهشکده علوم و صنایع غذایی نهتنها در داخل کشور بلکه در خارج از کشور نیز با بسیاری از دانشگاههای طراز اول دنیا قرارداد دارد. این قرارداد و تعهد انجام کار با کشورهای مختلفی از اطراف مثل پاکستان گرفته تا نیوزیلند، هلند، اتریش، انگلستان، تایلند و ترکیه است و ما با اینها قرارداد اجرای طرحهای تحقیقاتی داریم که نتیجه آن با همین رویکرد تجاریسازی و ورود منافع به زندگی مردم است.
-مدتهاست بحث ارتقای پژوهشکده علوم و صنایع غذایی به پژوهشگاه مطرح است، آیا تاکنون این بحث ثمرهای داشته است؟
-ارتقای سازمانی یک دستگاه منوط به طی شدن مراحل و تشریفات قانونی است. در مورد پژوهشکده، کار مصوبه یا موافقت اولیه ارتقا از پژوهشکده به پژوهشگاه را در کمیسیون دائمی هیات امنای منطقه یک پژوهشی کشور گرفتهایم، سپس این موضع به هیات امنا با ریاست وزیر علوم میرود. هیات امنا در سال برای مؤسسات پژوهشی معمولا دو بار جلسه برگزار میکند و در طول این مدت درخواست و دستور جلسات از سوی مؤسسات و دستگاههای عضو میرسد. در این جلسات با حضور اعضای حقیقی و حقوقی مسائل مربوط به همه این مراکز مطرح و معمولا 40 تا 50 دستور جلسه برای بررسی و تصویب جمع میشود که طی یک جلسه دو ساعته گاهی امکان رسیدگی به برخی موضوعات پیدا نمیشود، لذا برخی موضوعات به جلسه آینده که شش ماه بعد است موکول میشود و همراه با سایر دستور جلسات انباشت شده باید به آن رسیدگی شود. در جلسه گذشته هیات امنا تبدیل پژوهشکده علوم و صنایع غذایی به پژوهشگاه را بهدلیل کمبود وقت نتوانستیم به طور کامل مطرح کنیم و این موضوع به جلسه دو ماه آینده موکول شده است.
-در واقع " این رشته سر ِدراز دارد " ؟!
-واقعیت این است که ما امیدوار به آن هستیم تا کار ارتقای پژوهشکده به پژوهشگاه تا پایان سال صورت گیرد. اکنون کمیسیون دائمی موافقت کرده، هیات امنا نیز باید موافقت کند و بعد از آن دفتر بودجه و تشکیلات وزارت علوم باید نموارد سازمانی را مورد بررسی قرار داده و تصویب کند. ضمن اینکه اساسنامه و پستها و گروههای پژوهشی باید تغییر کنند. ما گروههای پژوهشی را از چهار به 10 رساندهایم و مصوبه دفتر بودجه و تشکیلات را گرفتیم که این 10 گروه در قالب سه پژوهشکده فعال شود. تنها بحث فعلی هیات امنا و پس از آن دفتر گسترش آموزش عالی است که در نهایت این پژوهشکده به پژوهشگاه ارتقا یابد. در حال حاضر بحث تغییر نام از پژوهشکده به پژوهشگاه است اما اینکه چه کارهایی باید صورت گیرد مهم است وگرنه کارهای پژوهشگاه را همان پژوهشکده هم انجام میدهد.
-کار راهاندازی مرکز تحقیقات حلال به کجا رسید؟
-این مرکز را در مشهد راهاندازی کردیم. در این خصوص تفاهمنامهای بین پژوهشکده، معاونت پژوهشی وزارت علوم و مرکز اطلاع رسانی و تحقیقات اتاق اسلامی امضا شد. این مرکز، شعبهای از سازمان همکاریهای اسلامی است و وجود آن برای ما و جهان اسلام ضروری است. اولین جلسه اجرایی کارگروه مربوط به ایجاد این مرکز پس از امضای توافقنامه بود که دو ماه قبل امضا شد.
-سایر امور و برنامههای این پژوهشکده به چه صورت است؟
-در حال حاضر ایجاد مراکز اقماری را در دستور کار داریم. امور مربوط به ایجاد مرکز غرب کشور و مرکز خلیج فارس در حال بررسی است و نهاییشدن آن نیازمند حمایت وزارتخانه و همچنین استان ذیربط را میطلبد تا بتوانیم بهعنوان یک مرکز ملی در این دو منطقه از کشور نیاز تحقیقاتی غذا را پوشش دهیم و امیدوارم این امر به زودی صورت گیرد. با ارتقای پژوهشکده به پژوهشگاه همه این مراکز وابسته به مشهد میشوند و با توجه به مزیتهای نسبی که هر منطقه دارد میخواهیم مراکز دیگری نیز ایجاد کنیم. در بخش جنوب کشور و مرکز خلیج فارس، ما شیلات، ذخایر دریای عمان و خلیج فارس را داریم و بسیار گرانبها و همارز با نفت هستند. منابعی در خلیج و دریای عمان وجود دارد که در صورت کار، از بُعد غذایی و دارویی میتواند همردیف درآمدهای نفتی باشد و سهم قابل توجهی در تولید ناخالص کشور داشته باشد. در زمینه غذا-داروها سالانه یک میلیارد دلار در جهان تجارت صورت میگیرد که سهم کشور ما از این تجارت نزدیک به صفر است، هرچند این منابع سرشار را داریم اما بیتوجهی به اکوسیستم فوقالعاده کشور این وضع را به وجود آورده است. ما از شمال تا جنوب کشور تنوع اقلیم داریم و هر کدام از اینها میتواند منشأ تولید غذا-داروهای متعدد باشد. اکنون یک بسته قرص کلروفیل که میتوان آن را از هر گیاه دارای سبزینه تهیه کرد، در بازار چهار پوند انگلیس معادل 20 هزار تومان است اما با توجه به رایگانبودن مواد اولیه آیا واقعا برای این 50 عدد قرص 20 هزار تومان هزینه میشود؟!. اسیدهای چرب امگا سه نیز به اسامی مختلف وارد میکنیم را میتوانیم خودمان تولید کنیم. بیتوجهی به منابع داخلی باعث شد تا خودمان واردکننده شویم یا در برخی بخشها خامفروشی کنیم؛ ما با تولید 270 تن زعفران در سال مقام اول داریم که بخشی از آن در داخل کشور مصرف میشود و بخشی را نیز صادر میکنیم و از آن سو محصولات استخراجشده دارای جنبه دارویی زعفران را با قیمت بیشتری وارد میکنیم. اینکه سهمی از غذا-داروها نداریم، طرح این مسئله این غلو نیست، در صورتی که همه مواد اولیه را خودمان داریم. به هر روی ایجاد مراکز اقماری را در دستور کار داریم و امیدواریم در آینده بتوانیم علاوه بر مرکز غرب و جنوب، در شمال کشور نیز مرکزی را داشته باشیم تا بتوانیم براساس منابع موجود بهترین نتیجه را بگیریم.
-منابع مالی مربوط به پژوهشکده از سوی چه نهادهایی تأمین میشود؟
-بخشی از اعتبارات پژوهشکده از مسیر بودجه سالانه کشور تأمین میشود که براساس آن حقوق اعضای هیات علمی، کارکنان و بخشی از هزینه ماموریت پژوهشی را پرداخت میکنیم. بخش دیگر از طریق درآمدهای ما عمدتا از محل انجام پژوهش و خدمات فنی و مهندسی برای بخش خصوصی و دستگاههای اجرایی است که آن درآمد نیز دوباره در چرخه پژوهش مورد استفاده قرار میگیرد و موتور محرکه بخش پژوهشی ما است.
-بنابراین آنچنان کمک خاصی به شما و مجموعا سایر مراکز پژوهشی نمیشود.
-رهبر معظم انقلاب بارها تأکید کردند بدون پژوهش تصمیم نگیرید، با این وجود موضوع پژوهش در کشور ما هنوز به عنوان یک فرهنگ عام رایج نشده و به عنوان باور ملی به پژوهش نگاه نمیشود، این مقوله هنوز به عنوان یک واقعیت در استقلال کشور و ثبات سیاسی کشور باشد، مورد توجه قرار نمیگیرد. گرچه در مقاطعی به آن توجهاتی شده اما باید به عنوان یک سیاست پیوسته و مستمر در کشور به آن توجه شود. بر این اساس یک تا سه درصد بودجه دستگاههای اجرایی کشور باید صرف پژوهش شود، چند دوره برنامه توسعه است که میگویند این کار باید انجام شود؛ دوره سوم، چهارم و پنجم گذشته اما سهم پژوهش از یک تا سه درصد الان 7 دهم درصد بودجه است و آن هم به اموری تعلق میگیرد که واقعا از جنس پژوهش نیستند و اسم پژوهش را یدک میکشند و استفاده ابزاری نام پژوهش میشود. پژوهش تبدیل به یک بحث زینتالمجالس و موضوع فانتزی و شیک شده که همیشه به عنوان تزئین از آن استفاده میشود و در زندگی ما جاری نشده است. ممکن است بیان این صحبتها باعث ایجاد حاشیه شود اما مدافعان این بحث میتوانند به استناد آمار بگویند سهم علم و پژوهش در تولید ناخالص داخلی کشور چه میزان بوده؛ ما که از بدنه پژوهش و علم هستیم تاکنون چیزی در این زمینه ندیدهایم و تعامل ما با دستگاههای استان یا مقطعی بوده یا حالت تشریفاتی داشته و یا حتی برای خالینبودن عریضه بوده و ما به عنوان نمایندگی استانی شورای عالی علوم تحقیقات و فناوری در همین کارگروه پژوهش، فناوری و تحول اداری که طبق قانون تا صورت جلسههای آن را امضا نکنیم شورا طرح را نمیپذیرد، شاهدیم استانداری خراسان رضوی ما را فقط به عنوان عضو ناظر و فاقد رأی معرفی میکند. گاهی حتی صورت جلسههای شورای پژوهش، فناوری و تحول اداری استان را به ما نمیدهند. شما برای دیدن مسئولان استانی باید بارها و بارها مکاتبه کنید و تماس بگیرید و پشت درب اتاق بمانید تا بتوانید مسئول موردنظر را پیدا کنید و ملاقات مسئول یک طرف قضیه و طرف دیگر جواب است که فقط مختص ما نیست و مربوط به تمامی مراکز پژوهشی و دانشگاهها است.
-برخی شایعات در خصوص انتقال این پژوهشکده به تهران مطرح شده، آیا این شایعات را تأیید میکنید؟
-منبع شایعه را نمیدانم اما این مسئله را با یک رویکرد دیگر مطرح میکنم و اینکه یک مرکز با توجه به پتانسیلها و جایگاه در پژوهشهای استراتژیک کشور قرار دارد و باید به آن توجه شود. در مقوله غذا بهعنوان یک مقوله استراتژیک که هم در فرمایشات رهبری است و هم در سخنان رئسایجمهور در دورههای مختلف وجود داشته و در قانون اساسی پیرامون ایجاد امنیت غذایی بند داریم و علاوه بر آن در نقشه علمی کشور، در برنامههای توسعهای از ابتدای انقلاب تاکنون و در سند چشم انداز 1404 به عنوان یک مولفه در استقلال کشور و تثبیت پایههای انقلاب اسلامی تأکید شده است. این مرکز نیز به عنوان یکی از مراکز تحقیقاتی مطرح است و مشکل موجود این است که پس از 35 سال حیات حرفهای به مرکز ما بیتوجهی شده است؛ چه در استان خراسان و چه در سطح کلان و در کل کشور. در سال 81 تصمیم شد این مجموعه به پارک علم و فناوری تغییر مأموریت دهد و لذا تمامی املاک این مجموعه را به پارک واگذار کردند و این مجموعه الان فاقد هرگونه فضای فیزیکی و ابنیه و ساختمان است. چنین مسائلی است که این شایعات را تقویت میکند و ممکن است هر جا امکانات کافی باشد این مرکز نیز به همانجا برود. برای وزارت علوم و برای مؤسسات بالادستی ما که نقش حاکمیتی دارند فرق نمیکند این مجموعه کجا باشد، مهم عملکرد آن است و هر جا بهتر بتواند فضای کاری در اختیارش قرار گیرد همانجا میرود و بارها به مسئولان استانی گفتیم این مرکز سرمایه ملی است و ادارهکل ورزش و یا آموزش و پرورش خراسان رضوی نیست، براین اساس اگر به آن بیتوجهی شود و فضای کار نیابد منتقل میشود به جای دیگری. البته ما علاقهای به خروج از خراسان نداریم اما اگر شرایط به سمتی پیش برود که مسئولان تشخیص بدهند جای دیگر فضا دارد ممکن است این اتفاق بیفتد و این یک خطر بزرگ است و میتواند یک نقطه ابهام و علامت سئوال بزرگ در کارنامه مدیران این استان باشد چراکه نتوانستند چنین سرمایه ملی را حفظ کنند و در صورت تحقق این انتقال حتی باید به شایستگی مدیران این استان از زاویه دیگری نگاه کرد.
-و در پایان لطفا بفرمایید برای آینده چه برنامهای دارید و در واقع آینده این مرکز ملی را چگونه میبینید؟
-به آینده بسیار خوشبینم. کارهایی مدنظر در پژوهشکده با این رویکرد است که علاوه بر انجام پژوهشهای کاربردی و پاسخگویی به نیازهای صنعتی، به سمت تجاریسازی یافتههای پژوهشی و همچنین ایجاد شرکتهای دانشبنیان میرویم. تولید دانش فنی از موضوعات مهمی است که آن را دنبال میکنیم. فاصلهگرفتن از طرحهای کوچک و انجام طرحهای کلان ملی و پیشروی به سوی طرح مشکلات اساسی کشور نیز از دیگر برنامهها است. مثلا اینکه اگر بتوانیم با انجام پژوهشهای کاربردی ضایعات حوزه کشاورزی و محصولات خام را 10 درصد کاهش دهیم قطعا چه از بُعد صرفهجویی و چه از بُعد اشتغال و فناوری تغییر عظیمی در اقتصاد کشور ایجاد میشود. در کنار اینها توسعه تعاملات بینالمللی را داریم که امور مربوط به آن شروع شده و باید گسترش یابد و اگر تحقق این توسعه منجر به توسعه فناوری میشود که نوعی ابزار برای دورزدن تحریمها است، نمیتوان فناوری را به کشور منتقل کرد اما از کنار تعاملات بینالمللی میتوانیم دانش آن را بهطور بومی در کشور داشته باشیم. تمامی مؤلفههای ذکرشده در حوزه اقتصاد مقاومتی و برای تحقق این امر است و یا نکتهای که امسال در قالب سیاستهای اجرایی حوزه سلامت مطرح کردند بندهایی از آن به فعالیت پژوهشکده باز میگردد. لذا چه در اقتصاد مقاومتی و چه در حوزه سلامت عمومی میتوانیم وارد انجام اموری شویم که خیرات و برکات آن به کشور و مردم باز میگردد و بسیار امیدواریم که در این مسیر همراهی، تعامل و همکاری مسئولان مجموعهها و دستگاههای مختلف را داشته باشیم.
* از زمانی که در اختیار خبرگزاری «نسیم» قرار دادید سپاسگزاریم.
-منهم از شما و همکارانتان سپاسگزارم و امیدوارم بتوانیم همکاری خود را با این خبرگزاری توسعه دهیم و در راستای تعالی علم و پژوهش کشور گام برداریم.