هویت مشهد در آستانه انحراف از ریل زیارت + فیلم

گروه اجتماعی « نسیم آنلاین »- محسن حسین پورعرب: هویت یک ملت، میراث هزاران سال تلاش نسل‌های گذشته یک ملت است. هر نسلی اندوخته‌های فرهنگی، ملّی و تجارب زندگی خود را به شیوه‌های گوناگون به نسل بعد منتقل می‌سازد، نسل بعد نیز اندوخته‌های خود را بر آن می‌افزاید و آن را به نسل پس از خویش انتقال می‌دهد. "کارن هورنای" در کتاب "تضادهای درونی ما" دراین‌باره می‌گوید: فردی که فاقد یک شخصیت متشکل است و قادر به یافتن ارزش‌های مثبت پایدار در فرهنگ، مذهب یا ایدئولوژی خود نیست، ایده آل‌هایش به هم می‌ریزد. چنین فردی که از آشفتگی هویت رنج می‌برد، نه می‌تواند ارزش‌های گذشته خود را ارزیابی نماید و نه صاحب ارزش‌هایی می‌شود که به کمک آن‌ها بتواند آزادانه برای آینده برنامه‌ریزی نماید.

شهر مشهد به دلیل وجود بارگاه امام علی ابن موسی‌الرضا (ع) یکی از بزرگ‌ترین شهرهای توریستی ایران محسوب می‌شود. آمارها نشان می‌دهد که مشهد مقدس به‌طور میانگین سالانه پذیرای 27 میلیون زائر و توریست است. به همین جهت لقب پایتخت معنوی ایران را به آن داده‌اند. این حجم از مسافران و توریست شهر مشهد را در معرض توسعه و گسترش قرار می‌دهد.

امروز حجم گسترده‌ای از این تغییر و تحولات به‌وسیله احداث تفرجگاه‌های طبیعی و مصنوعی در داخل و اطراف مشهد مقدس و همچنین احداث مراکز تجاری متعدد با الهام از الگوهای معماری غربی در حال شکل گرفتن است. هر تغییر و تحولی مطمئناً آثاری را در پی خواهد داشت. باید توجه داشت که این تحولات گسترده اگر بی‌رویه ادامه یابند چهره زیارتی مشهد را به مخاطره می‌اندازند.

مشهد، جزیره کیشی با گنبد طلا

ساخت و گسترش تفرجگاه‌های مصنوعی و طبیعی در داخل و اطراف مشهد به بهانه گسترش و تحول در امر خدمت‌رسانی به زائرین و مسافران پدیده‌ای است که امروز در حال شکل‌گیری است. مطمئناً این گسترش و ایجاد مراکز خدماتی، تفریحی و تجاری نویدبخش روزهای خوبی برای بازار کسب‌وکار و گردشگری شهر مشهد است.

دراین‌بین باید به این نکته توجه داشت که مشهد بزرگ‌ترین شهر مذهبی و پایتخت معنوی ایران است. حجم گسترده‌ای از زائرین و مسافرین این شهر باهدف زیارت حرم مطهر رضوی پا به این شهر می‌گذارند؛ اما متأسفانه افزایش تفرجگاه‌ها و مراکز تجاری شهر را به سمتی برده که برای برخی زائرین زیارت دیگر تنها هدف نیست بلکه یکی از اهداف آن‌ها است.

حامیان این تغییر و تحولات عنوان می‌کنند زائرین و مسافرین شهر زیارتی مشهد تنها از داخل کشور نیستند بلکه از سایر کشور‌های همسایه و غیر همسایه برای زیارت به این شهر سفر می‌کنند. حضور مسافران و زائران غیر ایرانی در شهر مشهد اهمیت نوع و کیفیت خدمات را دوچندان می‌کند. در راستای این تغییرات می‌توان به احداث پروژه‌هایی نظیر شهر رؤیایی "پدیده"، پروژه تجاری "اکسون"، هتل درویشی، مجتمع تجاری "سرزمین زیبای پارسه"، سرزمین موج‌های خروشان، مجتمع تجاری و توریستی "ویلاژتوریست"، منطقه گردشگری و اقامتی "اخلمد" و برج قصر طلایی مشهد اشاره نمود که با الهام از الگو‌های معماری غربی و در راستای ترویج سبک زندگی اروپایی و آمریکایی طراحی‌شده‌اند.

در همین رابطه آیت‌الله علم الهدی امام‌جمعه مشهد در برنامه تلویزیونی ثریا گفته بود: در این کشور که اسوه اسلام نام‌گرفته زمانی در توسعه فرهنگی انقلابمان موفق هستیم که هویت اماکن مقدس خود را حفظ کنیم. اگر این‌گونه شد، قطعاً در حفظ هویت فرهنگی کشورمان موفق خواهیم بود.

عضو منتخب مردم استان خراسان رضوی در مجلس خبرگان افزوده بود: ما هم ازنظر جریان فرهنگی مشهد مقدس نسبت به زائران و مجاوران دچار مشکل شده‌ایم و هم ازنظر حفظ هویت دینی این شهر که یک عامل مؤثر در نهادینه‌سازی فرهنگ دینی در جامعه دینی ما است، دچار مشکل شده‌ایم؛ وقتی بنا شد زائر ایرانی وارد هتل شود، اگر این هتل بنایی اسلامی داشته باشد، ازلحاظ فرهنگی و مذهبی تأثیر مثبتی بر روحیه و فرهنگ اخلاقی زائر خواهد گذاشت و همچنان نیز هویت شهر هم محفوظ می‌ماند؛ متأسفانه مشهد مقدس به جزیره کیشی تبدیل‌شده که در وسط آن‌یک گنبد طلا است .

وی تصریح کرده بود: متأسفانه بعد زیارتی مشهد مقدس تحت‌الشعاع قرارگرفته است؛ در این‌که شهر باید توسعه اقتصادی پیدا کند، بحثی نیست، اما این توسعه باید تطبیقی با قداست حرم مطهر داشته باشد.

این عضو مجلس خبرگان رهبری همچنین روز گذشته در مراسم تجلیل از خادمان افتخاری حریم رضوی گفت: دغدغه امروز موضوع آبادی و پارک‌های آن‌چنانی و خیابان‌های کذایی نیست، بلکه دغدغه اصلی این است که این شهر امروز هویت امام رضا (ع) را از دست می‌دهد.

وی ادامه داد: وقتی در شهر مشهد مکان‌های تفریحی و تجاری شکل می‌گیرد هویت امام رضا(ع) از بین می‌رود و کلیپی از اطراف حرم رضوی به مقام معظم رهبری نشان دادند و به ایشان گفتند مشهد به این وضع به وجود آمده و کالاهای خارجی در این بازارها عرضه می‌شود که ایشان بسیار ناراحت شدند.

علم الهدی تصریح کرد: امروز این ساختمان‌های بلندمرتبه همچنان در اطراف حرم در حال گسترش هستند و باید مدیران شهری ما تأمل بیشتری کنند و هویت امام رضا (ع) را نباید در شهر به هم زد و باید از ساخت‌وسازهایی که قرار است هویت شهر را خراب کند، جلوگیری کرد.

حواشی دشمن شادکن

به نظر کارشناسان امر گردشگری یکی از راه‌های جذب توریست و گسترش فضای گردشگری ایجاد تفرجگاه‌ها و مکان‌های تجاری است. مطمئناً این امر تنها در مشهد صورت نمی‌پذیرد. شهرهایی همچون شیراز، اصفهان، تبریز و ... دستخوش این تغییرات هستند. این طیف تنها به شهرهای ایران منتهی نمی‌شود. بلکه گسترش و ایجاد تفرجگاه‌ها و ساختمان‌های تجاری در تمامی شهرهای بزرگ و توریستی امری طبیعی است.

اما نباید فراموش کرد که یکی از مسائل حائز اهمیت در گسترش فضاهای تفریحی و تجاری در شهرهای زیارتی همچون مشهد جلوگیری از پدیدار شدن آسیب‌های اجتماعی در حاشیه این فضاها است؛ زیرا گسترش این آسیب‌ها و معضلات چهره شهر را تغییر خواهد داد.

اردیبهشت‌ماه امسال روزنامه انگلیسی گاردین گزارشی را تحت عنوان «زیارت، غذا، تن‌فروشی و پارک آبی در شهر مقدس مشهد» منتشر کرد. این گزارش به حواشی شهر مشهد در راستای سیاحتی شدنش پرداخته است. البته با نقل‌قول‌های فراوان صحت و درستی این گزارش زیر سؤال رفته است؛ اما در جهت حقیقت داشتن این موضوع می‌توان به سخنان امام (ره) نیز اشاره نمود که فرمودند: زمانی که دشمن را خوشحال دیدید بدانید اتفاقی افتاده است.

جدا از گزارش روزنامه گاردین اگر چرخی در شهر مشهد و اطراف حرم بزنیم متوجه افرادی می‌شویم که دلالی مکان‌های تفریحی و تجاری را می‌کنند. این دلالی برای مسافران و زائران ایرانی و خارجی متفاوت است. در بعضی مواقع حتی پیشنهادهای بی‌شرمانه‌ای از سوی این دلالان به زائرین داده می‌شود. گسترش باغات اطراف مشهد نیز علت دیگری مبنی بر غلط سیاحتی شدن شهر مشهد است که متأسفانه خدمات غیرقانونی و غیرشرعی به مسافران خارجی مشهد مقدس در این مکان‌ها داده می‌شود. با افزایش حجم زائر و توریست خارجی در مشهد متأسفانه نوع تفریحات و خدمات در حال تغییر است که چهره و ماهیت شهر مشهد را دستخوش خود قرار می‌دهند.

در همین راستا وحید جلیلی، معاون فرهنگی و اجتماعی شهردار مشهد در مراسم تجلیل از خادمان افتخاری حریم رضوی که روز گذشته در مشهد برگزارشده بود گفته بود: شاید در چند سال آینده زمانی که نام مشهد برده شود در ذهن مردم حرم نیاید و جذابیت‌های توریستی مانند هتل‌های بلندمرتبه و پارک‌های آبی به ذهن آن‌ها خطور کند.

وی در ادامه بیان داشته بود: تمام مشهد حریم رضوی است که باید در هر جای مشهد پا می‌گذاریم رایحه حرم رضوی شنیده شود. امروز جریاناتی هستند که امام رضا(ع) را صرفاً در محدوده حرم محدود می‌کنند و می‌خواهند بقیه شهر را به تکنوکرات‌ها واگذار کنند.

هشداری که جدی گرفته نشد

همچنین در همین رابطه روایتی از شهید مهدی آنیلی در این رابطه مطرح است که وی دریکی از سفرهایش به مشهد می‌گوید: «در ایتالیا شهری بود که به‌عنوان مرکزی مذهبی شناخته می‌شد، کسانی که مخالف آن مکان مذهبی بودند کوشیدند با پدید آوردن تفریحگاه‌های بسیار پیرامون شهر، چهره شهر را دگرگون کنند و شما مراقب باشید که مشهد را تنها بانام امام رضا علیه‌السلام بشناسند.» این سخنان را مسلمانی غیر ایرانی در چندین سال پیش بیان کرده است که مشهد در آن زمان هنوز دستخوش تغییرات گسترده قرار نگرفته بود.

در این مورد لازم است مروری هم بر تأکیدات رهبر معظم انقلاب در رابطه با ویژگی‌های شهرهای اسلامی داشته باشیم. معظم‌له در هشتم اردیبهشت 78 فرمودند: «شوراهاى شهرى در فعالیت‌های خود باید به مختصات «شهر اسلامى» توجه کرده و خدمات شهرى را در جهت تأمین این مقصود به‌کارگیرند و به‌خصوص به معمارى و شهرسازى متناسب با حیات طیبه‌ى اسلامى به‌طور کامل توجه کنند. در شهر اسلامى، عدالت در تقسیم خدمات شهرى، تأثیرناپذیرى از نفوذ ثروتمندان و جاذبه‌ی ثروت، تأمین آرامش روحى و امنیت معنوى، ظهور و اعتلاى مظاهر اسلامى و انقلابى، عمران و آبادى و زیبایى، حفظ طبیعت و فضای طبیعی, همه باهم باید موردتوجه قرار گیرد.»

در پایان لازم است ذکر شود که یکی از مهم‌ترین ابزار جنگ نرم ایجاد تغییر سبک زندگی در جوامع هدف است. تغییر هویت به‌عنوان رکن اساسی در این زمینه محسوب می‌شود. حال باید دید مسئولان مربوط تا چه میزان چشم خود را بر روی تغییر هویتی مهم‌ترین شهر مذهبی کشور و قبله دل عاشقان حرم رضوی می‌بندند.