دعای افتتاح؛ دریچهای به رحمت بیپایان خداوند در نگاه میرباقری
گفتگوی تفصیلی «نسیم» با دکتر میرباقری در تشریح دعای افتتاح/۱: این دعا افتتاح خوانده میشود چرا که با افتتاح ستایش وحمد خدای رحمان صورت میپذیرد/ آن قدر لطف خدا فراوان است که دیگر آن را حس نمیکنیم؛ مثل هوا که در آن غرقیم ولی احساسش نمیکنیم/ بارقهای از رحمت الهی در وجود پدر و مادر وجود دارد که تا این حد به فرزندانشان لطف و مهربانی میکنند
مقدمه: دعای افتتاح از مناجات هایی است که شیعیان در شب های ماه مبارک رمضان آن را می خوانند. این مناجات را امام زمان (عج) به دومین نائب خاص خود محمد بن عثمان تعلیم داده است و توسط وی منتشر شده است. بنابراین دعای افتتاح منسوب به حضرت صاحب الامر است. محمد باقر مجلسی در زاد المعاد آورده است:« دعای افتتاح را امام زمان(عج) برای شیعیان نوشته است که هر شب ماه مبارک قرائت کنند و فرشتگان این دعا را می شنوند و برای خواننده آن طلب استغفار میکنند.» بی شک یکی از آسیب هایی که در خواندن قرآن و ادعیه مومنان را از حظّ و بهره کافی محروم میکند نا آشنایی آنان با زبان عربی و اصطلاحات خاص درون دعا است. در بیشتر مواقع در جلسات مذهبی به نوای خوش و سوز دعا و مناجات بیشتر توجه می شود تا مفاهیم بسیار بلندی که در آن نهفته است. از سوی دیگر اکثر ترجمه های دعا یا مورد توجه و اقبال خوانندگان قرار نمی گیرد یا شرح های طولانی در مقالات و مصاحبه ها از حوصله مخاطب خارج است. دعای افتتاح از جمله ادعیه و مناجات های بسیار زیبایی است که بر پنج محور توحید، خداشناسی؛ ارتباط بنده با پروردگار، نبوت و امامت استوار است. در مصاحبه ای اختصاصی که با کارشناس قرآنی سید محسن میرباقری داشتیم سعی داشتیم در دعای افتتاح بر محور ارتباط بنده با خدا توجه و تاکید بیشتری داشته باشیم در عین اینکه از پر گویی و طولانی شدن مطلب اجتناب کنیم. در حقیقت با فهم توصیفی که امام زمان(ع) از رابطه خداوند با بنده میکند می توان به آرامش قلب و خضوعی رسید که شادی و نشاطی درونی در انسان ایجاد میکند . در حقیقت مصاحبه ای که از نظر شما میگذرد سعی داشته است دعای افتتاح را به زبانی ساده و گویا با مثال هایی قابل درک و مختصر به زبان فارسی برگردان کند تا تصوری زیبا و دلنشینی که از رابطه بنده با پروردگار در دعای افتتاح وجود دارد در ذهن مخاطب ایجاد شود. در ادامه بخش اول گفتگوی تفصیلی «نسیم»، با این استاد دانشگاه تقدیم می شود.
از اعمالی که در ماه مبارک رمضان بسیار بر آن تاکید شده خواندن دعای افتتاح در هرشب ماه رمضان است؛ بنابر نظر بعضی از صاحب نظران این دعا از طرف وجود مقدس امام عصر(عج) نقل شده است. این دعا افتتاح خوانده میشود چرا که با افتتاح ستایش وحمد خدای رحمان صورت میپذیرد این دعا قابل تقسیم به فرازهایی است و در هر قسمت برخی از نکات که توضیح لازم دارد اشاره می شود. اللَّهُمَّ إِنِّی أَفْتَتِحُ الثَّنَاءَ بِحَمْدِکَ "خدایا من ثنا و مدح را از حمد تو شروع می کنم" یعنی هرگاه بخواهم مدحی داشته باشیم و ثنایی داشته باشم حمد تو آغاز گر ثنای من خواهد بود. وَ أَنْتَ مُسَدِّدٌ لِلصَّوَابِ بِمَنِّکَ "در حالیکه تو ثواب را به منّ خودت به خوبی کمال عطا میکنی." وَ أَیْقَنْتُ أَنَّکَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ در اینجا می فرماید "من یقین دارم تو ارحم الراحمین هستی در جایگاه عفو ورحمت؛ آنجایی که جای عفو ولطف باشد تو ارحم راحمینی ." این یک فصل زیبایی است که خداوند هم لطف دارد ورحمت و هم عقوبت دارد. گاهی در برخی از نحله های فکری و یا به ظاهر عرفانی فقط باب امید را باز میکنند و باب خوف را می بندند و بعضی از تفکرات به خوف بیشتر می پردازند و به امید کمتر. در روایات اهل بیت (ع)و قرآن کریم خوف و رجاء هر دو باید با هم باشد قرآن کریم درباره بیدار دلان شب می فرماید این ها پهلو از بستر تهی میکنند و خدای خود را با خوف و طمع می خوانند. وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکَالِ وَ النَّقِمَةِ "و در جایگاه عقوبت و انتقام شدید ترین عقوبت کنندگانی." وَ أَعْظَمُ الْمُتَجَبِّرِینَ فِی مَوْضِعِ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْعَظَمَةِ "و آنجا که جای کبریاء و عظمت باشد تو بالاترین جبر کنندگانی و البته جبر گاهی به معنای التیام به کار رفته است." اللَّهُمَّ أَذِنْتَ لِی فِی دُعَائِکَ وَ مَسْأَلَتِکَ. "خدایا به من اذن داده ای در دعا کردن و درخواست از بارگاهت." خب بعد از آن حمد و ثناء باب دعا را باز می کند که در حقیقت فصل جدیدی است یعنی اگر او اذن نمیداد اولا نمی توانستیم دعا کنیم ثانیا حق نداشتیم ممکن بود به ما بگوید اصلا درخواستی نکنید بگذارید هر کاری خودم کردم به همون شما راضی باشید؛الا نه ؛ در عین این که به ما گفتند راضی باشید گفتند باب دعا هم برای شما باز است دعا کنید خدا مشکل تون حل کند و خداوند قطعا حل می کند و به دعای شما اهمیت میدهد. گاهی سوال میکنند: که اگر ما باید راضی به رضای خدا باشیم و کارمان را تفویض کنیم دیگر دعا چه معنایی دارد؟ بله اگر خود او به ما گفته بود دعا نکنید ما دعا نمی کردیم اما خود او دوست دارد و اذن داده که ما دعا کنیم پس ما دست به دعا بالا می بریم ؛ خدایا تو خودت به من اذن دعا دادی . فَاسْمَعْ یَا سَمِیعُ مِدْحَتِی" پس ای شنوا مدحت و ثنای من را بشنو" وَ أَجِبْ یَا رَحِیمُ دَعْوَتِی "ای مهربان دعوت و دعای من را اجابت کن" وَ أَقِلْ یَا غَفُورُ عَثْرَتِی ؛ "خدایا من گناهی کردم تو درقبال او عقوبتی معین کردی اقاله کن و این را از من بردار." عَثْرَتِی به معنای لغزش است؛ أَقِلْ یعنی اقاله کن؛ یعنی باز پس گرفتن معامله یک قرارداد یک مسئله؛ فَکَمْ یَا إِلَهِی مِنْ کُرْبَةٍ قَدْ فَرَّجْتَهَا "پس ای پرورد گار من چه بسیار ناراحتی و اندوهها که تو آن را با فرج توام کردی" وَ هُمُومٍ [غُمُومٍ] قَدْ کَشَفْتَهَا "چه بسیار هم و غم را که تو برطرف کردی و از بین بردی" وَ عَثْرَةٍ قَدْ أَقَلْتَهَا "چه بسیار لغزش که تو بخشیدی" وَ رَحْمَةٍ قَدْ نَشَرْتَهَا "چه بسیار رحمت که آن را منتشر کردی و گستردی" وَ حَلْقَةِ بَلاءٍ قَدْ فَکَکْتَهَا "چه بسیار حلقه ها و زنجیرهای بلا که تو آن را منفک کردی و از بین بردی" . این بخشی درباره دعا بود و حالا بر میگردد به سپاس الهی با یک بیان دیگری. الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لا وَلَدا "سپاس از آن خدایی است که هیچ مصاحبی، همسری، و نه فرزندی بر نگرفت." در فراز بعدی خدایی را حمد می کنند که صفات ویژه ای برای او مطرح است یعنی خدا را تنزیه میکنند در این فرازها از آنجه برای مخلوق است. وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ "برای او شریکی در قدرت و سلطنت وجود ندارد." وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیرا. "و برای او هیچ ولی مددکاری که از باب نیاز برای خود انتخاب کرده باشد وجود ندارد او را بزرگ دارد و تکبیر گوی با تکبیری ویژه"؛ که در این جملات تنزیه میکند خدای رحمان را از اینکه کسی بخواهد به او یاری برساند. الْحَمْدُ لِلَّهِ بِجَمِیعِ مَحَامِدِهِ کُلِّهَا عَلَى جَمِیعِ نِعَمِهِ کُلِّهَا "سپاس خدای را به همه محامد و حمد هایی که برای اوست بر همه نعمت های او به تمامه تمام حمدها برای خدا به تمام نعمت ها یعنی ما در جایی خدا از باب نعمت حمد میکنیم "یعنی اینجا یک جهت حمد؛ حمد بر نعیم الهی است؛ در فراز قبلی حمد خدا در باب تسبیح و تنزیه بود و اینجا حمد خدا بر نعمت های او است الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لا مُضَادَّ لَهُ فِی مُلْکِهِ وَ لا مُنَازِعَ لَهُ فِی أَمْرِهِ "سپاس خدای را که هیچ ضدیت کننده ای در ملک و سلطنت او وجود ندارد و هیچ مخالفی در امر او نیست." ستایش دیگری است از خداوند تبارک و تعالی که او در عالم وجود یکتا است فرمان فرمان او است هیچ کس نه در مرحله ای است که بتواند با او ضدیت کند یا با او منازعه و مخالفت کند. اینها جهات مختلفی است که به حمد الهی می پردازد الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لا شَرِیکَ لَهُ فِی خَلْقِهِ وَ لا شَبِیهَ [شِبْهَ] لَهُ فِی عَظَمَتِهِ "سپاس خدای را که در آفرینش او شریکی برای او نیست و در عظمت او شبیهی برای او وجود ندارد؛" شریک نداشتن در خلق یعنی خدا عالم را آفرید و در این آفرینش هیچ شراکتی برای او وجود نداشت و هیچ کس شریک او نبود؛ پس در اداره عالم هم هیچ کس شریک او نیست.قرآن می فرماید اگر از مشرکین سوال کنید که آسمان و زمین را چه کسی آفریده؟ پاسخ می دهند خدا ! پس شما چرا به جای دیگری می روید؟ او که آفریده خودش هم اداره میکند؛ در عظمت او شبیهی برای او نیست الْحَمْدُ لِلَّهِ الْفَاشِی فِی الْخَلْقِ أَمْرُهُ وَ حَمْدُهُ "سپاس خدای را که امر او در خلقت او نافذ است و حمد او جاری است" الظَّاهِرِ بِالْکَرَمِ مَجْدُهُ "خدایی که بزرگواریش در لطف و کرامت پدیدار است. کرامت در مجد و عظمت او ظاهر است" الْبَاسِطِ بِالْجُودِ یَدَهُ "پروردگاری که دست او در جود و بخشش گشاده است؛" این ها توصیفات جدیدی است؛ جهات دیگری است از وصف خداوند متعال. الَّذِی لا تَنْقُصُ خَزَائِنُهُ وَ لا تَزِیدُهُ [یَزِیدُهُ] کَثْرَةُ الْعَطَاءِ إِلا جُودا وَ کَرَما "خدایی که گنجینه های او نقص نمی پذیرد.و کثرت عطای او جز جود کرم بر او چیزی نمی افزاید" این وصف در قبال مخلوق است چرا که ما اگر بر حسب ظاهر چیزی ببخشیم یا هزینه کنیم اموال ما کاسته می شود از حساب های بانکی کاسته می شود اما درباره پروردگار این گونه نیست خزائن او هر چه که ببخشد کم نمی شود. فراوانی عطا و بخشش چیزی جز جود و کرم بر او نمی افزاید إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْوَهَّابُ "او بسیار با عزت مقتدر و بخشنده است." اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ قَلِیلا مِنْ کَثِیرٍ مَعَ حَاجَةٍ بِی إِلَیْهِ عَظِیمَةٍ وَ غِنَاکَ عَنْهُ قَدِیمٌ وَ هُوَ عِنْدِی کَثِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْکَ سَهْلٌ یَسِیرٌ. "خدایا از تو در خواست می کنم اندکی از بسیار را با آنکه نیاز من به آن بسیار است و بی نیازی تو از او از ازل بوده است. این چیزی که می خواهم در نزد من بسیار است و در نزد تو سهل و آسان است" در حقیقت در این چند جمله می خواهند بگویند هرچه را که من بخواهم از نظر آنچه در نزد تو است اندک است از نظر آن که نیاز من است بسیار بزرگ و عظیم است. این فراز بعدی یک مناجاتی است که اظهار خضوع ویژه ای است به حضور پروردگار اللَّهُمَّ إِنَّ عَفْوَکَ عَنْ ذَنْبِی وَ تَجَاوُزَکَ عَنْ خَطِیئَتِی وَ صَفْحَکَ عَنْ ظُلْمِی وَ سَتْرَکَ عَلَى [عَنْ] قَبِیحِ عَمَلِی وَ حِلْمَکَ عَنْ کَثِیرِ [کَبِیرِ] جُرْمِی عِنْدَ مَا کَانَ مِنْ خَطَایَ [خَطَئِی] وَ عَمْدِی "خدایا عفو تو از گناهان من و گذشت تو از خطاهای من و بخشش تو از ظلم و کج روی من و این که من هرچه عمل قبیح انجام می دهم تو روی آن را می پوشانی بردباری تو در قبال جرم فراوان من؛ چه آنجا که من اشتباه کردم و چه عمدا مرتکب خطائی شدم" این چند مسئله من را به یک طمع بی مورد انداخته است؛ کدام چند مسئله؟ 1) هر گناهی که کردم بخشیدی 2)هر خطائی از من سر زد تو هم گذشت کردی 3) هر ظلمی از من پیش آمد تو بخشیدی 4) هر قبیحی از من سر زد تو پوشش دادی اجازه ندادی رسوا بشم. 5) جرم من فراوان بود تو بردباری کردی أَطْمَعَنِی فِی أَنْ أَسْأَلَکَ مَا لا أَسْتَوْجِبُهُ مِنْکَ "من را به طمع انداختی که من از تو چیزهای ی درخواست کنم که استحقاق و شایستگی آن را ندارم" یعنی بس که تو خوب با من برخورد کردی به تعبیرخود ما رومون زیاد شده؛ تا یک حدودی این عنایت در پدر و مادر هم هست به گونه ای به فرزند خدمات می دهند و از او می گذرند که خیلی راحت فرزند هرچه خواسته داره با یک حالت طلبکارانه ای از پدر و مادر می خواهد . پدر و مادر یک بارقه ای از رحمت خداوند در آن ها است که این گونه خدمات می دهند؛ می گوید خدایا اینقد تو کریمانه با من برخورد کردی که من به طمع افتادم که چیزهایی را بخواهم از تو که استحقاقش را ندارم. الذی رَزَقْتَنی مِنْ رَحْمَتِکَ وَاَرَیْتَنی مَنْ قُدْرَتِکَ "عنایتی که تو از رحمتت برای من روزی کردی و از قدرتت آن ها را به من نشان دادی " وَعَرَّفْتَنی مِنْ اِجابَتِکَ فَصِرْتُ اَدْعُوکَ آمِناً وَاَسْئَلُکَ مِسْتَاءنِساً لا خآئِفاً وَلا وَجِلاً "و اجابتت را به من شناساندی یعنی به من نشان دادی که من راجابت می کنی و حالا وضعیت من به جایی رسیده که من با امنیت خاطر از تو درخواست میکنم" ما در خانه هرکسی با امنیت خاطر نمی توانیم برویم گاهی ممکن از دوستی بزرگی چیزی می خواهیم هی خودمون جمع و جور میکنیم حالا ناراحت میشود یا خوشش میاد ؟ این قدر با من زیبا برخورد کردی که در امنیت خاطر از تو درخواست میکنم و با حالت انس از تو می خواهم خودمانی چه طور فرزند از مادر هرچی میخواهد تقاضا میکند وقتی از تو چیزی می خواهم نه ترسی در دلم هست و نه اضطرابی دارم که تو در جواب من بگویی تو گناه کردی مُدِلاًّ عَلَیْکَ فیما قَصَدْتُ فیهِ اِلَیْکَ "با ناز و دلال هرچه از تو می خواهم می گیرم" مُدِلاًّ یعنی من بر تو فخر می فروشم ناز میکنم آن چیزی را که قصد میکنم طلبکارانه درخواست میکنم فَاِنْ اَبْطَاَ عَنّی عَتَبْتُ بِجَهْلی عَلَیْکَ اگر حاجت من را با کندی و با طول زمان به من بدی من با جهالت به تو عتاب و خطاب میکنم که خدایا مگر از تو چیزی کم می شود؟ وَلَعَلَّ الَّذی اَبْطَاَعَنّی هُوَ خَیْرٌ لی "چه بسا آن چیزی که برای من به تاخیر میندازی به نفع من است " معلوم نیست آن چیزی که من می خواهم حتما به خیر من باشد من باید بگویم او از من حکیم تر است پس اگر حاجت من را به تاخیر انداختی برای من خیر است نه این که به خداوند عتاب و خطاب کنم لِعِلْمِکَ بِعاقِبَهِ الاُْمُورِ "چون تو هستی که پایان کار را میدانی " فَلَمْ اَرَ مَوْلاً کَریماً اَصْبَرَ عَلی عَبْدٍ لَئیمٍ مِنْکَ "خدایا من تا امروز مولایی با این کرامت ندیدم که بر بنده ای لئیم مثل صبری که تو نسبت به من داری صبر پیشه کرده باشد " عَلَیَّ یا رَبِّ اِنَّکَ تَدْعُونی فَاُوَلّی عَنْکَ "تو من را می خوانی من به تو پشت میکنم " گاهی می شود که خداوند باب رحمتش را باز میکند در ماه مبارک رمضان را می گشاید نظر لطفش را بر بنده زیاد میکند او را دعوت میکنه به خلوت شب و به مناجات اما بنده مومن به جای خلوت و عبادت به کارهای دیگر می پردازه روایتی زیبا در میزان الحکمه درباره نماز شب آمده است : « وقتی بنده ای در تاریکی شب به خلوت خداوند بر می خیزید راز و نیاز میکند ؛خداوند به ملائکه خطاب میکند بنده مرا ببینید در تاریکی شب به خلوت با من برخاسته در حالیکه آن ها که اهل غفلت هستند خواب هستند کسانی که اهل باطل هستند در لهو هستند ولی او وقتش را با خلوت با من پر میکند » وَتَتَحَبَّبُ اِلَیَّ فَاَتَبَغَّضُ اِلَیْکَ "تو به من محبت می کنی من به تو بغض می ورزم" گاه مادر برای این که فرزند را متذکر کند به او اخم میکند این عمل مادر از روی محبت است ولی گاه فرزند بغض میکند؛ همچنین گاه خداوند برای لطف گوش بنده را می تاباند که بنده برگردد و متذکر شود اما بنده مرتبا جسارت میکنی وَتَتَوَدَّدُ اِلَیَّ فَلا اَقْبَلُ مِنْکَ "تو به من مودت میکنی اما من به تو روی نمی آورم" ؛ پنج وعده به ما دستور داده شده که به نماز بایستید با خداوند صحبت کنید. در نماز به ما وعده داده شده است وقتی که به نماز می ایستیم و الله اکبر گفته می شود از آن سمت هم ارتباط برقرار می شود و هاله ای از نور از نوک قدم نماز گزار را فرا می گیرد تا عالم بالا. کَاَنَّ لِیَ التَّطَوُّلَ عَلَیْکَ "تا جایی که گویا من بر تو نازی می فروشم مثل این که من منتی بر تو دارم ." این فراز دعا بسیار زیبا است چرا که بدی بنده باعث نمی شود که خدا لطفش از وی قطع کند. مانند پدر و مادر؛ رحمتی که در والدین وجود دارد بارقه ای از رحمت خدا است ؛قطره ای است از دریای رحمت الهی؛ جلوه رحمت الهی در آن هستند. این همه که فرزندان خطا و اشتباه میکنند اما والدین از آموزش آن ها دست بر نمی دارند مثلا پیگیری می کنند تا برای وی مدرسه ای مناسب پیدا کنند با وجود همه خطا و اشتباهات فرزند باز پدر و مادر دست از سعی و تلاش برای به کمال رسیدن فرزندانشان کوتاهی نمی کنند. بالاترین مرحله این رحمت را خداوند دارد؛ آن قدر لطف خدا فراوان است که دیگر آن را احساس نمیکنیم مثل هوا که در آن غرق هستیم ولی آن را احساس نمی کنیم