صواب‌ها و ناصواب‌های قصه‌های بنی‌اعتماد

کدخبر: 1000186

بنی‌اعتماد در قصه‌ها از هنر سینما و طبقه فرودست جامعه به نفع سیاست سوءاستفاده کرده و تسلط او بر تکنیک و هنر سینما مانع لو رفتن انگیزه‌های سیاسی او نشده است

گروه فرهنگی «نسیم»؛ جواد محرمی- قصه های رخشان بنی اعتماد علی الظاهر دریچه ای رو به دنیای محرومان و فرودستان جامعه باز کرده است؛ همانها که در مانیفست انقلاب اسلامی در دهه شصت از آنها به عنوان مستضعفان یاد می شد و در دهه 70 این قشر در ادبیات سیاسی کشور بدل به قشر آسیب شد. اما اتفاق مثبت فیلم قصه ها بر خلاف بسیاری از آثار سیاه نمایانه سالهای اخیر این است که فیلم به لحاظ ساختار و فرم روایتگری ضد سینما نیست و بیانیه های سیاسی اش را در قالبی سینمایی ارائه می دهد و از این نظر کارگردان همت کرده و به تماشاگرش احترام گذاشته است. قصه ها به لحاظ فنی دارای نقاط قوت زیادی است؛ بنی اعتماد در همراه کردن مخاطب با فیلم در سکانسهای طولانی که در محیطی بسته و کوچک مانند مینی بوس و با دوربین سیال گرفته مهارت بالایی به خرج داده است. حضور هیچ کدام از عناصر و بازیگران که نقش کارگر را بازی می کنند جنبه سیاهی لشکر یا اکساسوار ندارد و لحن طنز دیالوگها بازیهای جاندار قدری زهر تلخی و سیاهی فیلم را گرفته است. در کل بنی اعتماد در بیان روایتهای هفتگانه اش کوشیده تا از شعاری شدن دیالوگها پرهیز کند و از زبان سینما بهره ببرد و با اتکا بر شیوه تکنیکی واقع گرایانه ای که به واسطه نقطه دید یک مستندساز داستان را پیش می برد کمتر در ورطه شعار گرفتار شده اما با تمام تلاش هنرمندانه ای که در این زمینه به خرج داده اثر او به دلیل سوگیری سیاسی قوی که در انتخاب کاراکترهایش به فیلم تزریق شده لطمه جدی خورده است. همین نگاه به مسائل از پشت عینک جناحی و سیاسی سبب شده تا بیننده نسبت به حسن نیت فیلمساز در بازنمایی زندگی فلاکت بار طبقه فرودست جامعه تردید کند. قصه ها با آثار متقدم فیلمساز که در دهه 60 و در سالهای آغازین ورودش به سینما تولید شده و به مشکلات طبقه محروم جامعه نگاهی انسانی و از روی صداقت دارد و جامعه را آنچنان که هست نشان می دهد فاصله زیادی دارد و این بار فیلمساز در قصه ها به واسطه تسلط بر ابزار سینما قصد واقعگرانمایی دارد و به طرزی ماهرانه این کار را انجام می دهد اما این تسلط بر تکنیک سینما مانع لو رفتن رویکرد تند سیاسی او نمی شود. در واقع بنی اعتماد در قصه ها بر خلاف آثار نجیب و صادقانه اش در دهه 60 از سینما و طبقه فرودست جامعه به نفع سیاست سوء استفاده می کند. او حالا دیگر دغدغه اصلی اش از پرداختن به مشکلات به حق محرومان جامعه بازنمایی واقعیات تلخ از جمله فقر و فحشا و فساد اداری و تلنگر به مسئولان برای دیدن این قشر به منظور اصلاح جامعه نیست بلکه تمام استعداد و توانایی هنری اش را به کار گرفته تا ثابت کند دین و مذهب ظرفیت اداره جامعه را ندارد و این جز خوش خدمتی به مردان سیاسی یک جناح فکری مدعی در سپهر سیاست ایران قلمداد نمی شود. کاراکتر دانشجوی ستاره داری که اخراج از دانشگاه او را مجبور به مسافرکشی کرده و یا مادر درد کشیده ای که فرزندش یکسال است به واسطه حضور در ماجراهای سال 88 زندانی است و برای وثیقه آزادی اش به آدمهایی که علی الظاهر نماینده حکومت اند رو می زند فی ذات آنقدر مضامین گل درشتی هستند که با همه هنری که فیلمساز برای پرداخت سینمایی آن به خرج داده همچنان توی ذوق می زند. نگاه سیاسی فیلمساز حتی در پرداخت دختر روسپی که در نیمه های شب و در خیابان با کودک بی نوایش به دنبال مشتری می گردد و با سوار شدن بر اولین خودرو مسافرکش راننده را طعمه ای حقیر می بیند نیز ناخودآگاه برای مخاطب ملموس است. فیلم اغلب از نماهای داخلی پر شده و نماهای کم تعداد بیرونی نیز بسیار بسته گرفته شده اند و برای مثال در بسیاری از نماهای خارجی به یک در و دیوار بسنده شده یا در سکانس مربوط به مینی بوس کارگران؛ می توان دلیل خست فیلمساز در عقب بردن لنز دوربین را حدس زد؛ در واقع بنی اعتماد با اتخاذ وسواسی زیاد از دیده شدن هرآنچه به لحاظ بصری بر گفتمان حاکم بر فیلم سایه بیاندازد حذر کرده است. از آنجا که دوربین از چشم یک مستند ساز به اطراف نگاه می کند برای القای آماتور بودن و البته القای واقع نمایی نور تصاویر آنقدر زیاد است که برای مثال در سکانس مینی بوس کارگران؛ یک نمای خارجی از داخل مینی بوس می بینیم و موقعیت مکانی نمای بیرونی واضح نیست و آنچه به نظر می رسد جاده ای است که به واسطه رنگ و نور طراحی شده کارگردان؛ بخشی از یک کشور جنگ زده چون عراق یا افغانستان را به ذهن متبادر می کند. باقی نماهای داخلی فیلم هم به جز نمای پایان بندی درون خانه ها و اداره های نمور و مستهلکی را نشان می دهد که بیشتر اماکنی از دهه 50 و 60 را به ذهن می آورد و تفوق افراطی نور زرد فیلم هم به این کهنگی و نموری تصایر کمک می کند. کارگردان به شدت از دیده شدن تصاویری که نشانه هایی از توسعه باشد پرهیز کرده و در این رویکرد افراط را بر اعتدال رجحان داده است. نکته دیگر نگاه به شدت سیاسی کارگردان است که با تمام هنری که در سینمایی کردن و پیش گیری از نخ نما شدن آن داشته اما روح اصلی فیلم را به سیطره خود درآورده است. متاسفانه موتور محرک فیلمساز برای ساخت قصه ها از اشتهای سیاسی او ناشی می شود و دو عنصر سینما و طبقه محروم خمیری هستند که در دستان او ورز می گیرند و شکل داده می شوند. قصه های بنی اعتماد را به نوعی می توان ادای دین این فیلمساز به خداوندگاران اندیشه سیاسی سکولار و مروجان آن دانست؛ اثری که با اتخاذ شیوه های ماکیاولیستی هنر و مردم را به خدمت شیوه خاصی از تفکر سیاسی درآورده است.

ارسال نظر: