از اعتراض به رژیم طاغوت تا آوردن "دف کـُردی" به موسیقی ایرانی

کدخبر: 1000400

کیوان ساکت، پیشکسوت موسیقی ایران در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» به بررسی ابعاد مختلف زندگی هنری زنده‌ یاد لطفی و بیان خاطراتی شنیده نشده از این استاد فقید موسیقی پرداخت

گروه فرهنگی «نسیم»؛ فرزانه غلامی تبار

"کیوان ساکت در سال ۱۳۴۰ در خانواده‌ای فرهنگی در شهرستان مشهد چشم به جهان گشود. وی از کودکی با تشویق مادر و پدر خویش به موسیقی و نقاشی پرداخت، در نقاشی شاگرد اساتیدی همچون استاد صادق پور، در طراحی، استاد پیراسته، در رنگ و روغن و آبرنگ نیز شاگرد استاد دوّلّو بود. اولین درسهای موسیقی را از دایی خویش منوچهر زمانیان در کارگاه موسیقی کودکان و نوجوانان که در آن زمان از سوی صداو سیمای وقت به مدیریت مرتضی دلشب در مشهد تاسیس شده بود، فرا گرفت. پس از مدت کوتاهی منوچهر زمانیان به دلیل ادامه تحصیل از مشهد مراجعت کرد. پس از مدتی همشهری و دوست دایی وی، حمید متبسم که در آن زمان در دانشسرای هنر تهران موسیقی تحصیل می‌کرد به مشهد آمده و همزمان در کارگاه موسیقی به تدریس مشغول شد و حدود ۲ تابستان پیاپی تا پیش از انقلاب مدرس آنجا باقی ماند. با پیروزی انقلاب متبسم به مشهد نقل مکان کرد و دوستی وی با ساکت عمیق و صمیمی شد ولی پس از چند مدت وی دوباره به تهران و سپس به خارج از کشور مهاجرت کرد.

کیوان ساکت در سال ۱۳۷۵ گروه وزیری را تاسیس کرد و از آن زمان تا کنون آثار زیادی را با این گروه اجرا کرده‌است. او در سال ۱۳۶۹ به دعوت پرویز مشکاتیان به عنوان نوازنده و تکنواز به گروه عارف دعوت شد و حاصل این همکاری آثاری است نظیر افشاری مرکب، افق مهر، وطن من با صدای ایرج بسطامی، و مقام صبر از ساخته‌های استاد مشکاتیان با تکنوازی تار و سه تار ساکت. از دیگر فعالیتهای کیوان ساکت می‌توان به کنسرتهای متعدد در داخل و خارج از ایران اشاره کرد. وی اکنون ارکستر بزرگ کیوان ساکت را تاسیس کرده با بیش از ۶۰ نوازنده و خواننده که در سالهای اخیر کنسرت‌های متعددی را در تهران با موفقیت اجرا کرده است. به زودی البوم تصویری اجرای وی با سالار عقیلی به بازار هنر روانه خواهد شد. ساکت در باره ردیف اعتقاد خاصی دارد و ضمن احترام و لزوم یاد گیری ردیف قدما برای هنرمندان حرفه‌ای لزوم یک ردیف کاربردی مختصر را برای فراگیری عموم احساس کرده و خود مدتی است دست به کار نوشتن آن شده که به زودی عرضه خواهد شد. این ردیف مشکلات هنرجویان را در درک و دریافت مبانی ردیف تا حد زیادی رفع خواهد کرد. کتاب‌های ردیف نوشته شده توسط ساکت امروزه در اغلب شهرهای ایران توسط مدرسین تار و سه تار تدریس می‌شود. ساکت اخیرادر کانادا و شهرهای تورنتو - اتاوا - و مونترال کنسرت‌های موفقی را داشته است، کیوان ساکت در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» از خاطرات گفته نشده خود از استاد تاریخ موسیقی ایران ، استاد لطفی و تاثیرات این استاد ماندگار موسیقی بر هنر ایرانی گفته است که این متن این گفتگو به شرح زیر آمده است:

نسیم: ابتدا در خصوص آشنایی شما با استاد لطفی کمی توضیح می دهید؟

پدر من رییس شورای شهر مشهد در اوایل انقلاب اسلامی بود و گروه شیدا را به سرپرستی آقای لطفی و خوانندگی آقای نادری برای اجرا در آمفی تئاتر دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد دعوت کرد.

نسیم: چه سالی بود؟

فکر کنم اوایل انقلاب حدود سال های پنجاه هفت یا پنجاه هشت بود؛ ما مهماندار آقای لطفی بودیم؛ سر میز شام همه نشسته بودند و آقای لطفی نیز روبروی من نشسته بود؛ من از وی یک تار خوب طلب کردم و ایشان با حالت طنز دستش را مشت کرد و گفت باید پول هایت را جمع کنی تا من به تو تار خوب بدهم؛ و هنوز که هنوز است این خاطره از ذهنم پاک نمیشود و هیچگاه فراموش نمیکنم.

سالها بعد که به تهران آمدم، از یک جلسه کلاس آقای لطفی استفاده کردم؛ به این صورت بود که قصد شرکت در کلاس آقای علیزاده را داشتم که آقای علیزاده به آلمان رفته بود؛ سر کلاس آقای لطفی نشسته بودم که آقای علیزاده نوای ردیف برومند، چهارگاه همایون را به من داده بود تا تمرین کنم؛ من این تمرینات را انجام دادم و به آقای علیزاده مراجعه کردم که نبود.

سر کلاس آقای لطفی نشستم و ماجرا را تعریف کردم، البته خیلی منتظر ماندم تا نوبتم شود؛ وقتی نوبتم شد آقای لطف ساز می زد و من نیز همراه ایشان می نواختم، تا چهارگاه که آقای لطفی به من گفتند پسر تو که اینها را بلد هستی و می توانی بروی؛ این آخرین دیدار من با استاد لطفی بود قبل از رفتنشان به خارج از کشور.

نسیم: پس از بازگشت ایشان به ایران شما دیگر با وی ملاقات نداشتید؟

وقتی ایشان به ایران آمد، آلبوم خود را توسط یکی از دوستانم، کادو کردم و با نوشتن جمله ای برروی ایشان فرستادم؛ این آلبوم را به رسم هدیه و احترام هنرمندی ایشان به وی هدیه دادم؛ و در واقع دیگر فرصتی برای دید و بازدید با وی نداشتم.

نسیم: شما شخصا در تارنوازی تا چه اندازه تاثیر سبک کار استاد لطفی بوده اید؟

آقای لطفی در دوره ای خاص در نوازندگی و موسیقی ایران تاثیر بسزایی گذاشت؛ وی آثار بسیاری ارائه داده است که بسیاری از آن ها را من جمله به جمله مشق کردم و حفظ کردم و تمرین کردم.

نسیم: شما در جایی گفتید زنده یاد لطفی، سه دوره زندگی هنری مختلف را سپری کرد بیشتر توضیح می دهید؟

- جایگاه استاد لطفی، جایگاه ویژه‌ای در موسیقی بود در موسیقی به دلیل نوع عملکرد و اعتقاد ایشان، زندگی هنری لطفی را به سه دوره آشکار می‌توانیم توصیف کنیم، دوره اول جوانی بودند که به دنبال بازسازی آثار گذشتگان خیلی تلاش کردند و تحت تاثیر تارنوازی مرتضی خان نی داود و موسی خان معروفی بودند و تکنیک های تارنوازی قدیم که شاگردان درویش خان بودند با استفاده از آرایه‌های کم و ریزهای بسیار از ویژگی‌های تارنوازی قدیم بود توسط ایشان زنده شد.

در دوره دوم که استاد لطفی پخته‌تر می‌شود و درخشان‌ترین دوره هنری لطفی است شامل عشق ماند، ابواعطای معروف و اجراهای گروه چاووش همراه با محمدرضا شجریان و هوشنگ ابتهاج بوده است.

دوره سوم لطفی از زمانی شروع شد که ایشان به خارج کشور رفتند و سال 85 برگشتند و مکتب میرزاعبدالله را بنا نهادند و بیشتر در وصف این مکتب کار کردند.

در مجموع باید گفت، استاد لطفی یک دوره مربوط به چاووش، دوره دیگر مربوط به همراهی با کامکارها در کردستان بود؛ و دوره آخر زمانی بود که ایشان از خارج به ایران آمد، دوره قبل از آخر یا دوره دوم وی زمان حدودا بیست ساله ایی بود که در خارج از کشور و در کشورهای مختلف زندکی کرد؛ دوره اول آقای لطفی نیز دوره هایی بود که در حقیقت جدی ترین کارهای خود را ارائه داد، یک زمانی در گروه دانشگاه تهران، زمانی در رادیو و... بود.

نسیم: به اعتقاد شما، درخشان ترین دوره کاری استاد لطفی چه زمانی بود؟

به نظر من درخشان ترین کارهای زنده یاد لطفی مربوط به دوره اول، قبل از رفتن به خارج از کشور، است؛ به هر حال آثاری که در آن دوره منتشر کرد بسیار قابل تامل است؛ آثار ماندگار خود را در همان دوره اول خلق کرد؛ بعد از آن آثار رنگ و بوی دیگری یافته بود؛ مقداری متفاوت شد؛ تکنیک نوازندگی وی متفاوت شد.

نسیم: در خصوص ویژگی های خاص تارنوازی استاد لطفی توضییح میدهید؟

ویژگی های استاد لطفی در نوازندگی را در چند بخش باید گفت، که 18 سالگی در نوازندگی تار به مقام خوبی رسیده بود و در سنندج همزمان با خدمت سربازی با حسن کامکار، بزرگ خانواده کامکار آشنا شد و از همان موقع به تدریس تار نوازی در سنندج پرداخت و این آشنایی لطفی با موسیقی کردی و خانواده کامکارها افتاد شامل دو دستاورد مهم برای موسیقی ایران و آقای لطفی شد یکی اینکه لطفی، ساز دف را از موسیقی کردی برای موسیقی ایرانی به ارمغان آورد زیرا ساز دف قبل از این اقدام لطفی کاربرد و استفاده‌ای در میان موسیقی ایرانی نداشت ، لطفی ساز دف را وارد موسیقی ایرانی کرد با حضور نوازنده قدرتمندی چون هوشنگ کامکار.

نسیم: یعنی اتفاق مهمی در سبک موسیقی ایرانی؟

بله دقیقا دومین دستاوردی این تغییر سبک تارنوازی لطفی به خاطر آشنایی با تنبور نوازی در موسیقی کردی بود و به تلفیق خوبی از موسیقی ایرانی و کردی شد.

نسیم: درباره بیرون آمدن استاد لطفی از رادیو هم نکاتی شنیدنی وجود دارد؟

استاد لطفی، به همراه ابتاج، علیزاده و در اعتراض به رزیم طاغوت از رادیو بیرون آمد و برای احیای موسیقی و فرهنگ ایران گروه چاووش را راه اندازی کرد در واقع همراه با آقای علیزاده و آقای مشکاتیان به اعتراض از رادیو بیرون آمدند؛ این حرکت برای اوایل انقلاب بود.

نسیم: به سبک موسیقی و تارنوازی قدیمی یکسری صحبت هایی مطرح می شد که نوآوری در اجراهای وی شاید نباشد، در این خصوص توضیح می دهید؟

نوازندگی آقای لطفی در آن دوره در ابتدا تحت تاثیر لطف الله مجد بود، بعد تحت تاثیر صبا و بعد استاد شهناز بود؛ به این معتقد نبود که شما می گویید نوآوری داشته باشد چرا که وی جزو کسانی بود که تلاش می ‌کرد بسیار نزدیک به سنت ردیف ساز بنوازد؛ به خصوص هر چه به اواخر عمر وی نزدیک می شوید، در می یابید نزدیک تر به سنت ردیف ساز نواخته است، حتی به لطفی نزدیک نبوده است.

نسیم: منظورتان از اینکه استاد لطفی اوخر عمرش به "لطفی" نزدیی نبود" چیست؟

لطفی، به نظر من، در ابتدا بازتر و پویاتر بود؛ حیف که جهت ساز نواختن وی تغییر کرد؛ شاید این امر برای سن و سال افراد باشد، وی بسیار دوست داشت قدیمی ساز بنوازد خلاف آن صحبت هایی که با شما داشتیم؛ به نظر من در همان دوره اول آثار بسیار بسیار خوبی از خود به یادگار گذارده است.

نسیم: استاد لطفی اخلاق خاصی هم داشت؛ بسیار رک بود، انتقادهای بسیار ماندگاری از برخی ها کرد که در موسیقی باقی ماند؛ هنرمندی بود که با مردم بود؛ در این زمینه نظری دارید؟

این مسائل مهم نیست؛ به هر حال اتفاقات رخ داده است ولیکن به نظر من باید موسیقی لطفی و تاثیر آن بر نوازندگی تار و سبک وی و کارهای که انجام داده است و زحماتی که برای موسیقی کشیده است، بررسی شود.

نسیم: تاثرگذاری وی را در موسیقی ایرانی تا چه اندازه می دانید؟ برخی تاثیرگذاری مقطعی دارند، تاثیر این گونه افراد موج و تب است؛ آیا استاد لطفی را در تاریخ موسیقی نقطه عطف می بینید؟ به عبارت دیگر تاثیرگذاری بلند مدت داشت یا در ادامه روندی که موسیقی سنتی ما طی می کرد؟

من فکر می کنم آقای لطفی در دوره اول خود بسیار سعی می کرد نوعی دوره بازگشت به گذشته را تداعی کند؛ به عبارت دیگر اهم کار لطفی و تمام هدف وی، این بود که رنسانسی در موسیقی ایجاد کند یعنی دوره بازگشت به گذشته ایی که به نظر آقای لطفی دوره طلایی موسیقی ایران بود؛ همانند درویش خان، نی داوود، زرین پنجه و... دوباره در تاریخ موسیقی ایران احیا سازد.

در صورتی که زمان، زمان این کار نبود؛ زمان این کار گذشته بود و اصلا ضرورت ها این امر را ایجاب نمی کرد.

ارسال نظر: