سینمای واقع‌نما؛ از قصه‌ها تا "پسربچگی"

کدخبر: 1001597

«نسیم» با نگاه به دو فیلم "قصه‌ها" و "پسربچگی" از دو سینمای متفاوت ایران و آمریکا جنبه‌های واقع‌نمایانه این دواثر سینمایی را واکاوی می‌کند

گروه فرهنگی «نسیم»؛ جواد محرمی؛ وقتی در سالن تاریک رو به پرده نشسته ای و دل و روحت را به تصاویری که مدام از جلوی چشمانت عبور می کنند سپرده ای آنچه می بینی و می شنوی هر چه هنر مندانه تر شکل گرفته باشد پرقوام تر در ناخودآگاهت نشست می کند. سینما چنین استعدادی دارد و اینکه خودت با پای خودت و با پول خودت به این سالن تاریک بیایی و مشتاقانه بر آنچه برایت طبخ کرده اند متمرکز شوی خودش از شگفتیهای مدرنیته محسوب می شود. آنچه کارکرد سینما را به عنوان یک رسانه؛ هنر؛ صنعت در عصر مدرنیزم مطرح ساخته ظرفیت اعجاب آوری است که در هدایت و جهت دهی به امیال و رفتارهای بشر امروز دارد و این مسئله با تکیه بر فرمولی به نام واقع گرایی محقق می شود. تماشاگر در زمان تقریبی یک ساعت و نیم در گیر ماجراهایی می شود که چه بر مبنای حقیقت باشد یا نباشد به عنوان واقعیت در یک بسته بندی به او ارائه می شود و همین واقع نمایی است که مخاطب از همه جا بی خبر را پس از بیرون رفتن از سالن سینما به شکلی مرموز دنبال می کند و در کیفیت و سبک زندگی اش نقش بازی می کند. در این گزارش به دو فیلم پسربچگی و قصه ها که هر یک به شیوه ای خاص بر واقع نمایی داستانشان تاکید کرده اند می پردازیم. پسربچگی درام حماسی از سیمای آمریکا‌ محصول سال ۲۰۱۴ به نویسندگی و کارگردانی ریچارد لینکلیتر است که به طور مداوم در یک دورهٔ دوازده‌ساله فیلمبرداری شده و مقطعی حساس از زندگی یک خانواده امریکایی را به تصویر می کشد. فیلمبرداری این فیلم در تابستان ۲۰۰۲ شروع و در اکتبر ۲۰۱۳ به پایان رسید و در پایان توانست جوایز بسیاری را از جشنواره های مختلف جهانی نصیب عواملش کند.

سبگ زندگی امریکایی در بسته بندی دوست داشتنی فیلمساز در ساخت پسربچگی برای القای هر چه بهتر و اثرگذارتر مضامین فرامتنی اثرش دوازده سال صبر کرده تا بازیگرانش در دل ماجراها فیلم را زندگی کنند. ریچارد لینکریتر یک زندگی امریکایی را با همه مختصاتش از قبیل فروپاشی نهاد خانواده ؛ زنان سرپرست خانوار؛ بچه های طلاق؛ روابط نامشروع؛ استعمال موادر مخدر و مشروبات الکلی و مولفه های دیگری که در سبک زندگی امریکایی به وفور یافت می شود را به تصویر کشیده و جلوی چشم بیننده می گذارد اما مضمون فیلم ابدا تلخ و ناگوار نیست و با وجود جاری و ساری بودن تمامی این پدیده های شوم که هر کدام برای اضمحلال یک زندگی کافی است فیلم روایتگر زندگی شاد و دوست داشتنی اعضای این خانواده است. پدر؛ زن و فرزندان خردسالش را رها کرده و در شهر دیگری به شکل مجردی زندگی می کند و هر از گاهی سری به بچه هایش می زند و بی مسئولیتی او جذاب و شیرین به تصویر درآمده و مادر نیز در طول فیلم با چند مرد از جمله استاد دانشگاهش و نیز یک سرباز بازگشته از جنگ عراق ازدواج می کند و پس از مدتی جدا می شود و و زندگی جریان عادی خود را دارد و بچه ها در این روند بزرگ می شوند و گهگاه با مادرشان در جشنها و تولدها مواد مخدر هم مصرف می کنند اما هیچگاه اسیر آن نمی شوند و روابط آزاد و بدون قید و بند آنها با جنس مخالف نیز خللی در روح روان آنها پدیدار نمی کند و همیشه خوش و خوشحال هستند نه این‌که زندگی آنها فراز و نشیب و تلخی و سختی نداشته باشد، که در آن صورت با واقعیت فاصله می گرفت اما مشکلات آنها نیز به واسطه معجزه سینما از سر راهشان کنار می رود و آنها در این پروسه امریکایی رشد می کنند و به سرانجام هم می رسند. سینمایی برای امیدبخشی به جامعه امریکایی پسر بچه گی در ادامه ساخت فیلمهایی نظیر فارست گمپ در خدمت جهان بینی امریکایی و نمایش یک زندگی معیار و الگو در جامعه ای ساخته شده که با مشکلات اقتصادی پس از جنگ دست و پنجه نرم می کند و قصد دارد به این جامعه رو به بحران امید بدهد و روشنایی چنین زندگی را برای مردمان جهان به نمایش بگذارد و در این رویکرد با تسلط بر ابزار سینما بر شیوه واقع نمایی متوسل شده است و ستونهای رمزآلود اثرش را بر چنین سبکی بنا نهاده است. فیلمساز در پسربچگی حقیقت و دروغ را به شیوه ای هنرمندانه در هم تنیده تا تفکیک آن برای مخاطب کار آسانی نباشد و نه تنها فرجام سبک زندگی امریکایی را همراه با رستگاری ارائه داده که جریان روزمره این زندگی را هم دلپذیر و دوست داشتنی به تصویر کشیده است. طول دوره طولانی دوازده ساله برای تولید یک اثر سینمایی که باید قاعدتا هزینه اش را طی یک دوره یکساله بازگرداند بسیار غیرمتعارف است و به لحاظ اقتصادی اصلا مقرون به صرفه نیست اما اثری که چنین فیلمی می تواند بر القای واقعیت داشته باشد بسیار بیشتر از فیلمهایی است که بیننده را با تغییر زمان به واسطه تغییر بازیگر مواجه می کند. در واقع پسربچگی را می توان نمونه ای کامل از نئورئالیسم در سینمای امروز دانست.

واقع نمایی از دریچه دوربین یک مستندساز اما در مقابل نگاهی به فیلم قصه ها ساخته رخشان بنی اعتماد می اندازیم که این روزها بر پرده سینماهای ایران به نمایش گذاشته شده و شیوه دیگری را در واقع نمایی جامعه برگزیده است. بنی اعتماد از جمله فیلمسازانی است که همواره سعی کرده مضامین اجتماعی را دستمایه آثارش قرار دهد و در آثار سینمایی متقدمش با لحنی شوخ طبعانه به بازنمایی واقعیتهای تلخ جامعه پرداخته است اما به مرور زبان سینمایی او در پرداختن به مضامین اجتماعی دچار تغییر شد و نوعی افراط در نگاه به جامعه از دریچه سیاست باعث شد لطمه جدی به فیلمسازی اش وارد شود تا حدی که در یکی از آثارش به مسئله جنگ و تبعات آن بیش از اینکه نگاهی انسانی وجود داشته باشد رویکرد سیاسی به نفع یک جریان خاص غالب است. قصه ها برای واقع نمایی نگاه تلخ فیلمساز به جامعه از دریچه دوربین یک مستند ساز که کاراکتر اصلی فیلم هم هست داستانک هایش را روایت می کند و با استفاده از این شیوه به مخاطب القا می کند که بیننده واقعیت است و اثر برگرفته از واقعیت ساخته شده است و روایتی مستندوار را رائه می دهد تا جایی که در یکی از اثرگذارترین سکانسهای فیلم؛ دوربین دقیقا از زاویه دید مستندساز روایت می شود آنجا که مضامینی چون بیکاری؛ فقر؛ مظلومیت؛ سادگی و صفای کارگران یک کارخانه که راهی شرکت در یک تظاهرات کارگری هستند و با سد ماموران حکومتی مواجه می شوند در هم عجین شده و دیالوگهای حساب شده و بازیهای جاندار از زاویه دید دوربین مستندساز به واقع نمایی تصاویر منجر شده است. واقع نمایی بر مبنای تعمیم جزء به کل قصه ها برخلاف فیلم پسربچگی جامعه ایران را در آغاز دهه نود جامعه ای بیمار؛ افسرده؛ عقب ماندهٰ؛ پریشان؛ غیرعادی؛ سیاه و چرک نشان می دهد و با انگشت گذاشتن بر مولفه های انسانی که منجر به ارتباط گرفتن مخاطب می شود مفاهیم سیاسی اش را انتقال می دهد و با بهره بردن از کاراکتر اصلی فیلمش مدام در طول فیلم به تماشاگر گوشزد می کند که با ماجراهایی واقعی روبروست و همه احقیقت جامعه حال حاضر ایران همین است. هر قدر ریچارد لینکریتر در فیلم پسربچگی مسئله موادمخدر ؛ طلاق؛ روابط نامشروع؛ بی مسئولیتی پدر؛ بازمانده های جنگ و معضلاتی از این دست را در قالب یک زندگی پویا؛ دلربا و متعارف از یک سبک زندگی امریکایی به نمایش می گذارد به همان اندازه رخشان بنی اعتماد در فیلم قصه ها مسائلی چون دانشجوی ستاره دار؛ فقر؛ زندانی سیاسی؛ تن فروشی دختران؛ نسل بی هویت؛ فحشا؛اعتیاد؛ بیکاری و مسائلی از این دست را که ممکن است در هر جامعه ای با شدت و ضعف وجود داشته باشد و البته معضلاتی است که مایه ننگ دستگاههای اجرایی هر کشوری هم می تواند باشد را به کل جامعه ایرانی تعمیم می دهد. در فیلمهای با سبک واقعگرا برای القای بیشتر واقعیت از نابازیگران استفاده می شود اما بنی اعتماد دوجین از مطرح ترین بازیگران سینمای ایران را به کار گرفته و توانسته با تکیه بر دیالوگهای حساب شده؛ بازیهایی طبیعی و به شدت باورپذیر از آنها بگیرد تا جایی که مخاطب فراموش کند که برای مثال این همان پیمان معادی فیلم جدایی است. در واقع هرقدر فیلم پسربچگی با انتخاب فرم خاص به تماشاگر امریکایی امید می دهد و تماشاگر غیرامریکایی را به واسطه نمایش یک زندگی پویا و جذاب اقوا می کند به همان اندازه بنی اعتماد در فیلم قصه ها تماشاگر ایرانی را به واسطه نمایش یک جامعه گرفتار در بن بست ناامید می کند و البته هر دو فیلم ساز به گونه ای دین خود را فقط به بخشی گزینش شده و اقلیت جامعه خود ادا می کنند.

ارسال نظر: