رجبی دوانی: سیر علوم انسانی در ایران از ابتدا تا کنون، سیری توأم با غفلت بوده
رئیس سابق کتابخانه مجلس در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» ضمن بررسی مشکلات تحول علوم انسانی گفت: تنها شیخ فضلالله نوری به تفاوت ماهوی عقل دینی با عقل غربی پی برد/ آشکارا فضای حیاتی خود را غربی کردهایم
گروه فرهنگی خبرگزاری «نسیم»- مسئله تحول علوم انسانی علی رغم اهمیت فراوانی که در پیشرفت جامعه دارد و بارها مورد توجه و توصیه جدی مقام معظم رهبری واقع شده اما هنوز به نظر می رسد روند مطلوبی را طی نکرده و مورد بی مهری مسئولین و جامعه دانشگاهی است. برخی از بزرگان این حوزه دلیل این امر را مشکلات و مقاومت فضای دانشگاه می دانند و برخی خانه را از پای بست ویران دانسته و دلیل عدم وقوع این مهم را نبود نگاه درست، منطقی، عمیق و برنامه ریزی شده به این مقوله می دانند.
برای بررسی بیشتر مسئله تحول علوم انسانی به سراغ دکتر محمد رجبی دوانی، رئیس سابق کتابخانه مجلس و استاد دانشگاه رفته و در مصاحبه ای تفصیلی به برررسی ابعاد مختلف این مهم پرداختیم. آنچه از نظر می گذرانید مشروح این گفتگو است.
نسیم: مشکل ما با علوم انسانی کنونی چیست؟ اصلا مشکلی وجود دارد؟ بحث مورد تاکید ما در علوم انسانی چیست؟
رجبی دوانی: مشکل اصلی امروز ما در ارتباط با علوم انسانی، ریشة عمیقتری دارد تا خود علوم انسانی؛ و در واقع عدم تطابق و انسجام تاریخ و فرهنگ ما با فرهنگ جدیدی است که از دوران رنسانس به بعد در اروپا شکل گرفته و با عنوان «مدرنیته» در سراسر جهان ازجمله ایران بسط یافته است.
طبعا فرهنگ هر جامعه ای با شرایط تاریخی آن جامعه، حتی شرایط اقلیمی آن و آنچه ایده آل ها و آرزوهای اساسی مردمان آن در یک دوره تاریخی است، تناسب دارد.
در دوران گذشته با توجه به فرهنگ دینی خاصی که بر ایران حاکم بود، آرزوی مردم دیندار ایران همانند هر جامعه دیندار دیگری، «خدایا چنان کن سرانجام کار/ تو خوشنود باشی و ما رستگار» بود. (اینکه تا چه حد حق را از باطل تشخیص میدادند و عمل میکردند یا نه، بحث دیگری است). در این دیدگاه نوعی فرهنگ شکل گرفته یود که ذاتاً با فرهنگ اروپای جدید تفاوت داشت؛ زیرا «سرانجام کار» فرهنگ اروپای جدید همین دنیا بود و جهان دیگری وجود نداشت. لذا تمام همّ و غمّ بشر اروپایی مصروف دنیا شد و دستاوردهای فراوان مادی به بار آورد و آنها را به قدرت مسلط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان تبدیل کرد؛ منتها جهانی که همواره در جنگ آشکار و پنهان و نفاق و دورویی و تزویر و توطئه و رقابتهای بیرحمانة سیاسی و اقتصادی داخلی و خارجی غرق است و آیندة متفاوتی فراروی خود نمیبیند؛. حتی اگر در کرات دیگر نیز توسعه یابد.
بنابراین، تضاد اصلی ما با چنین فرهنگی است که مانند هر فرهنگ جا افتادهای، برای خود فلسفة خاص، علوم خاص، هنر خاص، اخلاقیات و نظامات سیاسی و اقتصادی خاص دارد و با فرهنگهای دیگر و دستآوردهای آنها متفاوت است. این اتفاقی نیست بلکه ضروری است که ویژگیهای ذاتی فرهنگ، به اجزای آن نیز منتقل شود. محور فرهنگ جدید، دنیا و زندگی مادی بشر است که بنیاد دیگر امور و شئون نیز قرار می گیرد.
نسیم: همان چیزی که از آن تعبیر به سوبژکتیویسم می شود؟
رجبی دوانی: آنچه به بشر دنیوی اصالت میدهد، و بنیاد فرهنگ وتمدن غرب قرار میگیرد، «اومانیسم» (مذهب اصالت بشر) است که از جهت فلسفی به «سوبژکتیویته» (موضوعیت نفسانی) تبدیل می شود؛ که این خود، به «سوبژکتیویسم» (مذهب اصالت فاعل شناسایی) میانجامد که البته نقطة مقابل آن، «ابژکتیویسم» (مذهب اصالت مورد شناسایی) نیز صورت مضاعفی از همان است. سوبژکتیویته، «خود بنیادی» و اعتبار همه چیز را به بشر مربوط کردن است؛ بشری که نه تنها آخرتی ندارد، که عملا به جای خداوند نشسته است. ازینرو، همه چیز در دنیای جدید با ادوار گذشته و فرهنگها و تمدنهای دیگر تفاوت اساسی دارد، هرچند در برخی موارد نیز دارای ظواهر مشابه باشند. در مورد علم نیز چنین است. علم جدید برخلاف علوم دینی قدیم که می گفتند باید سبب «رستگاری» و «نجات» انسان شود، در پی «کسب قدرت» است. علم دینی برای رستگار شدن بود و عالمان رستگاران بودند و اعتقاد بر این بود که آنهایی که اهل علم هستند، با غیرعالمان برابر نیستند. علم دوران یونان باستان نیز با آنکه دینی نبود، ولی "خود بنیاد" هم نبود و در پی «کشف حقیقت» بود؛ به عبارت دیگر، علم باید به جایی میرسید که ذهن را مجاب میکرد و حکم ذهن را مطابق با واقع میدید.
فرانسیس بیکن: هدف علم جدید نباید کشف حقیقت باشد، بلکه باید رسیدن به قدرت باشد
اما پدر علم جدید، فرانسیس بیکن می گوید «هدف علم در این دوره نباید کشف حقیقت باشد، بلکه باید رسیدن به قدرت باشد»؛ هدف علم جدید نیل به قدرت است و رستگاری یا رسیدن به حقیقت نیست. به عبارت دیگر، هدف علم آن است که ما بتوانیم به ترفندهایی برسیم که از طبیعت و هر چیزی که موضوع علم قرار می گیرد، بهره ببریم و با تصرف و تسخیر آن، قوی شویم.
این علمی است که به ما قدرت تصرف اجزای جهان و استفاده از آنها را می دهد؛ هرچند ممکن است با فرضیات متناقض همراه باشد. اینکه حقیقت، کدام یک از فرضیات متناقض است، دغدغة علم نیست. به طور مثال، در موضوع انتشار نور که در فیزیک مطرح است، یک فرضیه میگوید نور بر خط مستقیم می تابد و با تجربه نیز به واقعیت این امر میرسد - زیرا علم جدید تجربی است- و بر اساس قوانینی که به دست آورده اند، عینک، دوربین، تلسکوپ، میکروسکوپ، و ... را میسازند و عرضه میکنند.
اما فرض دیگری که معکوس فرض قبلی است، انتشار نور را نه بر خط مستقیم، که موجی میداند؛ یعنی نور به صورت دایره های متحدالمرکز می تابد. با این فرضیة متفاوت نیز قوانین دیگری را در تجربه به دست میآورند و امکانات دیگری را ایجاد میکنند؛ حال، کدام یک از این دو درست است؟ این دو فرضیه، متناقض هستند؛ پس، حقیقت کدام است؟ پاسخ چنین است که به «حقیقت» کاری نداشته باشید، استفاده از فرضیات علم مهم است.
این، تناقضات در علم فیزیک است که دقیقترین و مادر علوم جدید است؛ اما علوم انسانی جدید که برای اولین بار «اگوست کنت» خواست بر اساس علم فیزیک بسازد و نام آن را "فیزیک اجتماعی" نهاد؛ چنان مملو از تناقضات اساسی است که بسیاری از فلاسفة علم اصولا علوم انسانی را از دایرة علم جدید خارج میسازند. جامعه شناسی هم که مادر علوم انسانی شد میخواست همان طور که قوانین فیزیک ما را به عالم طبیعت مسلط میکند، با تحصیل قوانین جامعه، بر امور و جریانات اجتماعی تسلط پیدا کند.
اومانیسم نه تنها انسان را از خدا جدا می کند، بلکه عملا انسان را به شی مبدل میسازد
پس از اگوست کنت، دورکیم هم که جامعه شناسی امروزین را بنیان گذارد، معتقد بود که انسان را زمانی می توان به صورت «علمی» بررسی کرد که آن را به عنوان یک «شیئ» نگاه کنیم. بدین ترتیب، فرهنگ اومانیستی نه تنها انسان را از خدا جدا میکند، که عملا با سوبژکتیویتهای که اساس آن است، انسان را به شیئ تبدیل می کند تا بتواند موضوع علم تجربی جدید قرار گیرد.
بنابراین، انسانی که شیئ نیست و شناسنده است، برای این که موضوع شناسایی قرار گیرد، باید به شیئ تبدیل شود و در مقابل خود قرار گیرد تا به شناخت علمی خویش به عنوان یک شیئ خارجی نایل شود. این، حد انسان در علوم انسانی جدید است.در قدیم محسوس بودن به دو معنا بود؛ یکی محسوس بودن به «حس باطن»، و دیگری محسوس با «حس ظاهر» بود که حس باطن به احساس شادی، غم، ترس، اضطراب و ... اطلاق میشد و حس ظاهر شامل بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و... میگردید. در علم جدید تجربی، تجربة حسی فقط معطوف به حس ظاهر است.
وقتی حس ظاهر اصل قرار می گیرد، تجربة حسی همان تجربة مادی است
وقتی حس ظاهر اصل قرار می گیرد، تجربة حسی همان تجربة مادی است. بنابراین برای شناخت علمی انسان باید تجربة حسی ظاهری و مادی داشته باشیم؛ و به همین جهت است که انسان نیز باید به شیئ تبدیل شود، تا مورد تجربه حسی ظاهری قرار گیرد.
نسیم: ابژه میشود.
رجبی دوانی : بله، ولی ابژه ای که مادی است؛ ابژة غیرمادی هم داریم. شما می توانید موضوع بحث خود را فلسفه، هنر یا دین انتخاب کنید؛ اما وقتی میخواهید «علمی» بحث کنید، آنچه ابژه میشود، باید جنبة مادی و محسوس داشته باشد تا قابل تجربه با حس ظاهر گردد.
اما آنچه سوای «تجربی بودن» سوژههای علمی اهمیت به سزا دارد، «کمّی بودن» آنها است؛ یعنی ابژه باید علاوه بر محسوس و قابل تجربة حسی بودن، قابل سنجش کمی هم باشد. به همین لحاظ است که میکوشند کیفیات را برای تحقیق علمی، به کمیات تبدیل کنند تا قابل اندازهگیری شوند. لذا آمار در علوم اجتماعی و کلا علوم انسانی اهمیت فراوان دارد. اما اینکه تا چه حد میتوان با تبدیل کیفیت به کمیت، از واقعیت امر مطلع شد، میان فیلسوفان علم و خود دانشمندان علوم انسانی تردیدهای فراوان وجود دارد. شاید تنها علم اقتصاد و جمعیت شناسی باشند که در میانة علوم انسانی جدید، بررسی کمی مسائل را امکان پذیر میسازند.
چنان که اشاره شد، علوم انسانی امید این را داشت که مانند علم فیزیک به قانونمندی محکمی دست یابد؛ ولی از آن جایی که انسان وقتی خود را مورد شناسایی قرار می دهد، نمی تواند یا نمی خواهد نسبت به خود بی تفاوت باشد، در نتیجه خواسته یا ناخواسته، افکار، عقاید، روحیات و شخصیت دانشمند و پژوهشگر، در نوع نگاه و برداشت وی در امور انسانی تاثیر گذار میشود و نتایج مختلف و متضاد به بار میآورد. لذا شاهدیم که علوم انسانی بر خلاف فیزیک، شیمی، زیست شناسی، زمین شناسی، نجوم و ... وحدت ندارند و به حوزه های متعدد تقسیم میشوند که هر کدام با یک دیدگاه ایدئولوژیکی و فلسفی خاص به انسان و موضوع علوم انسانی می نگرند و با دیگری از حیث تعریف علوم انسانی، متد علوم انسانی و طبعاً نتایج به دست آمده، متفاوت هستند؛ چنان که جامعه شناسی پوزیتویستی، استروکتورالیستی، فونکسیونالیستی، مارکسیستی و ... ایجاد شد؛ که هیچکدام دیگری را به علمیت قبول ندارند. چنین اختلافی را در هیچ علمی نداشتهایم. همین طور، روانشناسی پوزیتیویستی، بیهیویوریستی، گشتالت، اومانیستی، مارکسیستی و غیرذلک داریم و همانند چنین اختلافاتی را در تمام علوم انسانی میتوانید شاهد باشید.
کشورهای غربی و شرقی جاسوسی علمی نسبت به هم زیاد دارند
در نتیجه شاهد این هستیم با آنکه کشورهای غربی و شرقی قدیم و جدید تحقیقات علمی یکدیگر را در علوم تدقیقی میدزدند و جاسوسی میکنند؛ ولی در تحقیقات علوم انسانی جاسوسی نمیکنند؛ مگر اینکه بخواهند به آمار و اطلاعاتی محرمانه دست یابند، که این البته دیگر به عنوان دستاورد علم محسوب نمیشود.
به طور مثال در روانشناسی پوزیتیویستی می گویند وقتی انسان چیزی را ادراک میکند، ابتدا در یک فاصله زمانی بسیار کم اجزای آن را درک میکند و بعد کل آن را ادراک میکند. به طور مثال، اگر دست من را شما ببینید، ابتدا بندهای انگشتان را میبینید، و بعد خود خود انگشتان و خطوط کف دست را می بینید و سپس ترکیب میکنید و کل دست را میبینید؛ اما گشتالت می گوید: خیر، شما ابتدا کل را ادراک میکنید و بعد به انگشتان می رسید و اجزای آن تجزیه می کنید. این دو دیدگاه ضد یکدیگرند؛ و دو دستورالعمل تربیتی و آموزشی متضاد دارند.
پوزیتیویستها می گویند برای آموزش، در ابتدا الف، ب، پ و... و بعد حروف کوچک و بعد ترکیب حروف و ساختن کلمه و سپس جمله را تدریس میکنیم؛ ولی گشتالتیها می گویند این گونه درست نیست؛ ابتدا باید برای کسی که هیچ نمی داند، جملة "بابا آب داد" را بنویسیم؛ و سپس دور کلمهها خط بکشیم و بگوییم این بابا است؛ بعد بگوییم بابا هم دو قسمت است؛ یک قسمت آن، با می شود و قسمت بعدی نیز با هست؛ در آخر هم بگوییم با از دو قسمت ب و الف تشکیل شده است.
این دو روش تعلیم متضاد برآمده از دو دیدگاه ضد و نقیض است؛ حال، ما به عنوان جامعهای که دین، حکمت، فلسفه و دیدگاه متفاوت با بنیاد فکری آنها داریم، طبعا علوم انسانی دیگری خواهیم داشت؛ منتها این مهم با دستور، بخشنامه و تشکیل ستاد صورت نمی گیرد.
اگر دیدگاه کلی ما نسبت به مبدأ و عالم و آدم، عمیق و توحیدی شود - که نشانة عینی آن برقراری عدل و قسط در تمام شئون اجتماعی و فردی است-، خود به خود «فرهنگ» به معنی راه و رسم و شیوة زندگی، بر اساس آن دیدگاه شکل دیگری پیدا می کند و به اصطلاح امروزی، «سبک زندگی» دیگری پدید میآید. در این فرهنگ، طبعا فلسفه دیگری ظهور خواهد کرد؛ هنر دیگری، اخلاق دیگری، اقتصاد دیگری، سیاست و مناسبات اجتماعی دیگری پدید خواهد آمد؛ و البته علم دیگری و علوم انسانی دیگری هم مطرح خواهد بود.
متاسفانه در مملکت ما این مسائل کمتر به درستی طرح شده است؛ و لذا یک باره از «جامعه شناسی اسلامی» یا «روان شناسی اسلامی» آغاز میکنیم؛ مثل این که میوه ای را که در زمستان حاصل میشود، بخواهیم بدون در نظر گرفتن شرایط، آن را در تابستان به عمل آوریم؛ بی توجه به این مهم که برای تحصیل این میوه، مقدمات و امکانات و شرایط اولیه چیست. از اینرو، همواره دست خالی هستیم.
نسیم: برخی می گویند اصلا نیازی به علوم انسانی وجود ندارد. قبل از ورود به عالم مدرن، علوم انسانی به معنای امروزی نداشتیم؛ حکمت، فلسفه و... وجود داشته، ولیکن علمی همانند روانشناسی نبوده است؛ برخی هم اعتقاد دارند علوم انسانی محصول عالم مدرن است و نیازی به ایجاد آن نیست.
در گذشته نه تنها علوم انسانی، بلکه خیلی چیزها مورد نیاز نبود؛ ولی امروز نیاز هست
رجبی دوانی: مسئله بسیار عمیق تر از این حرفها است؛ ما چه بخواهیم و چه نخواهیم در دورة گذشته نیستیم. در گذشته خیلی چیزها مورد نیاز نبود؛ نه تنها علوم انسانی، بلکه به خیلی چیزهای دیگر هم نیاز نبود؛ ولی امروز نیاز هست. کی در گذشته ما به بانک و بیمه نیاز داشتیم؟ کی به قوانین استخدامی و بازنشستگی و ... نیاز بود؟
به همین سادگی نمی توان گفت به دوران گذشته بازگردیم؛ این اشتباهی بود که اوایل انقلاب عده ای سادهانگار مرتکب شدند؛ مثلاً مخالف قانون کار بودند و می گفتند در فقه قدیم ما کارگر اجیر است و کار می کند و مزد دریافت می کند و امروز نباید بیمه شوند و بازنشستگی داشته باشند؟! این دیدگاهی افراطی و خطرناک است که اصل دین را زیر سوال می برد و دین را به امری که دوران آن گذشته است، تبدیل می کند و برای امروز هم داعش و طالبان تحویل میدهد.
ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، در سرنوشت غرب سهیم شدهایم
اگر دین را مربوط به تمام ادوار بدانیم، قطعا در دین باید فضایی برای آن چه مورد نیاز هر دوره و زمان است، وجود داشته باشد؛ از این جهت باید توجه داشته باشیم که ضرورت علوم انسانی در این دوره چه بوده است؟ ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، در سرنوشت غرب سهیم شدهایم. از تکنولوژی، نظامات اداری، نظامی، سیاسی، قضائی، پارلمانی، رسانهای، آموزشی و پژوهشی گرفته، تا معماری و شهرسازی، لباس، آرایش، غذا و به طور کلی «سبک زندگی» امروز ما غربی شده است؛ که البته به عبارت بهتر، «غربزده» گردیده است؛ یعنی تقلید ناقص و بیرویهای از ظواهر غرب.
مسأله هرگز این نبوده است که غربی ها بیکار بودهاند و برای تفنن، علوم انسانی را ایجاد کردهاند. اگر به تاریخ پیدایش این علوم توجه کنیم، درخواهیم یافت که مسائل و ضرورتها و اقتضائاتی بوده که در چاره جویی برای آنها، به این علوم رسیدهاند. اگر اگوست کنت و دورکیم جامعه شناسی را بنیان نمیگذاشتند، قطعاً افراد دیگری دیر یا زود چنین می کردند؛ اگر «وونت» روانشناسی را پدید نمیآورد، قطعاً سیر فرهنگ غرب فرد مؤسس دیگری را عامل آن می کرد.
پیدایش علوم وفنون مختلف، همانند کشف علت بیماری ها است. اگر «ایدز» بلای خانمانسوز زمان حاضر و مسبب تکاپوی دانشمندان جهان برای چارهجویی و درمان آن نبود، کشف بزرگ علل و راه علاج آن نیز صورت نمیگرفت. بنابراین باید عمیق تر فکر کنیم؛ باید به ضرورتها و مقتضیات و مبانی و مبادی علوم و فنون بازگردیم؛ و چشم خود را بر عالمی که اکنون در آن زندگی می کنیم و مسائلی که اکنون وجود دارد و در گذشته وجود نداشته است، هرگز نبندیم.
باید بر اساس دیدگاه عمیق توحیدی دینی به مسائل واقعی زندگی امروز بنگریم که چه راه حلی برای آنها وجود دارد؟
برخی مسائل انسانی همواره وجود دارند، برخی دیگر در یک دورة خاص وجود دارند و در دورة بعد مطرح نیستند. در قدیم مسائل و ضرورتهایی وجود داشت که اکنون نیست. به طور مثال، در گذشته کنیز و غلام . مسائل فراوان آنها وجود داشت، که امروز مطرح نیست. باید بر اساس دیدگاه عمیق توحیدی دینی که به عالم و آدم داریم، به مسائل واقعی زندگی امروزبنگریم که چه راه حلی برای آنها وجود دارد؟
اگر به این نکته رسیدیم که با دیدگاه و مبنای توحیدی ما چیزی به نام جامعه شناسی یا روان شناسی یا علم تاریخ و یا علم اقتصاد و غیرذلک مورد نیاز نیست و معارف جایگزین برای آنها وجود دارد که در عمل وافی به مقصود است، باید در طبق اخلاص به جهانیان عرضه کنیم؛ ولی اگر مسائلی حل نشده داریم، حتماً باید به جای شعار، برای حل آنها فکری بکنیم. نمی توان خود را به بیخبری و غفلت زد و به صرف این که در گذشته چنین مسائلی مطرح نبوده است، پس اکنون هم پرداختن به آنها ضرورتی ندارد؛ از مسائل واقعی جاری بگریزیم.
این که بگوییم هر چه امروز غرب دارد، ما هم باید بدل آن را بسازیم؛ نیز درست نیست
البته این که بگوییم هر چه امروز غرب دارد، ما هم باید بدل آن را بسازیم؛ نیز درست نیست. ممکن است حتی با وجود تأثر عمیقی که از غرب پیدا کردهایم، ما برخی از مسائل آنها را نداشته باشیم. در دانشگاه باقرالعلوم صحبتی داشتم؛ گفتم: زمانی که جامعه شناسی در غرب پدید آمده بود، در شوروی بحثی درگرفته بود که آیا ما هم باید جامعه شناسی ( طبعاً مارکسیستی) داشته باشیم، یا نیازی به آن نیست؟ بحث بین علما و فلاسفه علم در شوروی طولانی شده بود. استالین که ما او را به عنوان یک فرد سیاسی و نظامی می شناسیم، بعد از مدتی که دید علما در مجلات و روزنامهها و دانشگاهها درگیر این موضوع هستند و به جایی نرسیده اند، مقالهای نوشت و گفت: رفقا، من عالم نیستم که وارد بحث های شما شوم؛ ولی کمونیست و مارکسیست هستم. در دیدگاه مارکسیستی زیر بنای مسائل انسانی، مناسبات اقتصادی است که در روند تطورات دیالکتیکی تاریخی شکل میگیرد. اگر مسائل اجتماعی ما با تحلیل زیربنایی مناسبات اقتصادی و در روند دیالکتیک تاریخی قابل تبیین است، بنابراین با داشتن علم اقتصاد دیالکتیکی و علم تاریخ دیالکتیکی، چه ضرورتی دارد که چیز جدیدی به نام جامعه شناسی داشته باشیم؟ به عبارت دیگر، غیر از «فکت اقتصادی» و «فکت تاریخی»، جایی برای فکت دیگری به نام «فکت اجتماعی» باقی نمیماند تا برای شناخت آن به علمی به نام جامعه شناسی نیازمند باشیم. به این دلیل، اساساً جامعه شناسی برای ما موضوعیت علمی ندارد.
این شجاعتی است که یک ایدئولوگ خودآگاه به عقیدة خود دارد، تا بر اساس موازین عقیدتی خویش بگوید علمی موضوعیت ندارد و مبنای نظری حکم خود را نیز با روشنی بیان کند. جالب اینجا است که هر دو طرف غربی لیبرال و شرقی کمونیست، اومانیست هستند؛ یعنی هم مارکسیستها و هم لیبرالها از آبشخور اومانیسم و لائیسیسم سیراب میشوند، منتها مارکسیست، اومانیست جمع گرا است و لیبرال، اومانیست فردگرا .
ما به بنیادها فکر نکردیم لذا در علوم انسانی به نتیجه نرسیدیم
بنابراین، تمام مباحثی که در باب علوم انسانی بیان می شود و هیچگاه به نتیجه نمی رسد، به این علت است که ما به این بنیادها فکر نکردهایم و نمیدانیم که پرداختن به اصول فکری و فلسفی عام و شامل فرهنگ و تمدن غرب، اساسیتر از پرداختن به علمی است که فرع آن اصول تلقی میشود. دکتر سید حسین نصر مقالة بسیار محققانهای به نام «از کیمیای جابری تا شیمی رازی» داشت که سابقا در کتابی به نام "معارف اسلامی" چاپ شده بود؛ فعلاً نمی دانم در کدام مجموعه از آثار او قرار گرفته است. توصیه من این است که هر کسی می خواهد وارد این مباحث شود، حتما این مقاله را بخواند؛ تعداد صفحات آن زیاد نیست و فکر کنم حدود 8 الی 10 صفحه باشد. جابربن حیان شیمی دان و شاگرد امام صادق (ع) بود؛ محمد بن زکریای رازی نیز شیمیدان و پزشک دو قرن بعد بود. فرق آنها در این بود که جابربنحیان فردی مؤمن و دیندار بود و زکریای رازی مسلکی دهری داشت که نبوت را نمیپذیرفت و ماده را نیز مانند خدا قدیم می دانست. در کیمیای جابری که شیمی قدیم بود، طلا فلزی با ویژگیهای خاص بود، ولی سمبل ثبات و خلوص در عالم هستی هم بود؛ و در مقابل، مس که با هر چیزی ترکیب می شد، سمبل وجه متغیر و بیثبات عالم تلقی میگردید.
اهل کیمیا وقتی آزمایشی انجام می دادند، همراه با آن فلسفه و حکمتی را تعقیب میکردند؛ حکمتی که در دل علم بود و جدای از آن قابل بحث نبود. به عبارت دیگر، همزمان با انجام کار علمی، تحقیق حکمی نیز صورت می گرفت؛ اما رازی که مبانی اعتقادی خلاف جابر را داشت و تنها ماده برای وی مطرح بود، کیمیا در دست او به شیمی امروزی تبدیل شد. لذا غربی ها به او اهمیت فراوان میدهند و به حق وی را پدر شیمی میدانند؛ ولی ما که اصل موضوع و اختلاف بنیادین آنها را نمیدانیم، رازی و جابر را به یک چشم مینگریم و میگوییم که غربیها اشتباه کردهاند و بایستی جابر را دو قرن قبل از رازی بوده است، پدر علم شیمی امروز بدانند.
طب چینی چطور طب سوزنی شد؟ طب ما چطور طب گیاهی شد و طب هندی چطور طب تغذیه شد؟ چه تفاوتهای اساسی در فرهنگ و تمدن آنها، نه فقط سبب ایجاد چنین تکنیک های متفاوتی برای درمان شده، که فلسفه و هنر و ادبیات و اخلاق و نظامات متفاوت را هم پدید آورده است؟
برای پرداختن به علوم انسانی، چارهای نداریم جز اینکه ابتدا به اصول و مبانی فرهنگ های متفاوت بپردازیم
به اعتقاد بنده برای پرداختن به علوم انسانی، جز این چارهای نداریم که ابتدا به اصول و مبانی فرهنگ های متفاوتی که هر یک فلسفه، هنر، علم، اخلاق و نظامات خاص خود را داشتهاند، بپردازیم. در ادامه، عمیقاً به فرهنگ وتمدن دوران جدید غرب بپردازیم؛ و نهایتاً در تاریخ اسلام به این امر دقت کنیم که تاریخ گذشتة ما بیشتر تاریخ مسلمانان بود، یا تاریخ اسلامی که بایستی از متن قرآن و سنت نبوی (ص) پدید میآمد و مبتنی بر عدل و قسط و رحمت میگردید؟
کتاب "تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری" از انتشارات امیرکبیر برای شناخت تاریخ اسلام بسیار مفید است؛ این کتاب را محققی سوئیسی به نام «آدام متز» نوشته و آقای علیرضا ذکاوتی ترجمه کرده و شاهکاری از تحقیق است. سطر به سطر آن سند از عرب، عجم، اروپایی، شیعه، سنی، مسیحی و یهودی دارد. آن دوره، دوران طلایی تمدن مسلمانان بوده است که ما ابن سینا، رازی، فارابی و خوارزمی و قدرت اول سیاسی و نظامی و اقتصادی دنیا را داشتیم. این کتاب را بخوانید و ببینید در عین حال، اخلاق و فرهنگ عمومی منحط مسلمانان چگونه بوده است؟
نسیم: درباره شیعه و سنی است؟ طبعا شیعه که نبوده است.
رجبی دوانی: گزارش کتاب بیشتر مربوط به سنیها است، به دلیل این که سنیها در اکثریت بودند. ولی همین اکثریت و حاکمیت طولانی مدت آنها سبب شد تا اقلیت شیعهای که در «تقیه» به سر میبرد تا کمتر شناخته شود؛ و یا اگر مشخص بود، نوعی رفتار کند که حتیالامکان مشابه اکثریت باشد، نیز خود به خود از فرهنگ عمومی حاکم تأثیر پذیرفت. لذا حکومت هایی که شییعیان تشکیل دادند، بجز معدودی، عموما کپی حکومت های اکثریت اهل تسنن بود و همان تبعات را در کوتاه مدت یا میان مدت به بار آورد. در حالی که حضرت علی (ع) برای شناخت افراد و جوامع بشری میفرماید: "قیمه کل امرء ما یحسنه" اعتبار و ارزش هر کسی یا هر گروهی و یا نظامی، به آن چیزی است که آن را زیبا و دلپذیر می داند. به بیان امروزی، ملاک اعتبار هر فرد یا گروهی و یا نظامی، بستگی به «ایده آل»ی دارد که آنها برگزیدهاند. به عبارت دیگر، هم افراد و هم جوامع را باید از روی ایده آل های آن ها شناخت؛ چنان که ممکن است کسی پروفسور باشد، ولی ایده آل وی ایده آل فرد بیسواد و عقب ماندهای باشد که تنها آرزویش پول بیشتر، خانه بزرگ تر، اتومبیل گرانتر و مصرف بیشتر باشد؛ دیگری ممکن است سواد هم نداشته باشد، اما ایده آل وی مشابه ایده آل شخصیتی والا باشد که در پی سعادت حقیقی و پایدار است.
بنابراین، از روی ایده آل ها می توان افراد و جوامع را طبقه بندی کرد و گول ظواهر آنها را نخورد. حال بپرسیم ایده آل ما چیست؟ آیا همان ایده آل غربی نیست که میخواهیم شهر، خانه، پارک، تفریحات، غذا، لباس، آرایش، رنگ مو و حتی بینی ما نظیر آنها باشد؟ آیا آنهایی هم که مثلاً سنتی هستند، برای بچهها و نوههای خود عروسک های چشم آبی و مو بلوند را به عروسک چشم سیاه و مو مشکی ترجیح نمیدهند؟ دید زیباشناسی ما تا آن اندازه تغییر کرده و دگرگون شده است که حتی از قیافه و نژاد خود خجالت میکشیم. این همه جراحی جهت تغییر چهره و اندام برای چیست؟ برای این است که از وجود خودمان بیزاریم و بسیار فراتر از تغییر «سبک زندگی» خود، در نوعی استحالة وجودی و «مسخ» فرو میرویم. با استفاده از فرمایش حضرت علی (ع) به وضوح درمییابیم که تغییر دیدگاه زیباشناسی ما، بالضروره ارزش ها را تغییر داده است و افق دیگری را فراروی ما گشوده که آیندة آن تاریک است. فعلا در «غفلت زدگی» عمیقی هستیم که هیچ یک از این اتفاقات، ما را از آنچه فراروی ما است، آگاه نمیسازد. آخرین مد لباس و آرایش زنان غربی را به هر فقیهی نشان دهید و بگویید جایز است که زن مسلمان چنین باشد؟ جواب خواهد داد «اگر برای محرم خود بپوشد، جایز است»، در حالی که اساساً این فرم را پسندیدن جایز نیست؛ برای محرم و نامحرم فرق نمیکند. مگر پیغمبر (ص) نفرمود "من تشبّه بقوم فهو منهم" کسی که به جامعه و مردمی تشبه پیدا کند از همان ها است؛ این فرمایش در خصوص لباس و آرایش است؛ چرا که لباس و آرایش، ظاهری است که باطن ما را هم در بر میگیرد.
ما آشکارا معماری و شهرسازی خود را که فضای حیاتی ما را تشکیل می دهد غربی کردهایم
در مرحلة بعد، معماری و شهرسازی است که فضای حیاتی ما را شکل میدهد؛ و ما این امور را نیز آشکارا غربی کردهایم. به ساختمانها و تأسیسات جدید شهری نگاه کنید. از برج هایی که به طرز غیر اصولی کنار یکدیگر سبز شدهاند، تا شهربازی ها و نوع امکانات تفریحی خردسالان و بزرگسالان. من نمی گویم فورا همه چیز تغییر کند، که البته با چنین مبانی نظری و ذوقی، عملی نیست؛ بلکه میخواهم بگویم فقط بدانیم که به طرز ناجوری عوض شدهایم، و بهتر است به جای دورخیز برای تغییر جهان، به فکر مسائل بغرنج حال و آیندة خودمان باشیم؛ که اگر در حل آنها توفیق یافتیم، خود به خود دیگران به دنبال ما حرکت خواهند کرد.
به دلیل عدم توجه به مبانی و ریشه های عمیق قضایا، همیشه در سطح حرکت می کنیم
مشکل ما این است که به دلیل عدم توجه به مبانی و ریشه های عمیق قضایا، همیشه در سطح حرکت می کنیم که طبعاً تعارضات بسیاری ایجاد می کند. برخلاف این که برخی دائماً اظهار میدارند علم و از جمله علوم انسانی در همه جا علم است و تفاوتی ندارد، تکنولوژی هم ربطی به ملیت و تاریخ و فرهنگ ندارد، حداقل آگاهی از وضع علم و تکنولوژی امروز جهان، آشکار میسازد که جدا از حوزههای ضد و نقیض علوم انسانی، حتی بسیاری از قطبهای صنعتی جهان نیز دارای تفاوتهای بارزی در تکنولوژی هستند که ناشی از شخصیت فرهنگی و تاریخی آنها است؛ چنان که تکنولوژی آلمانی دارای خصایص متفاوت با تکنولوژی دیگر کشورها است و همین طور تکنولوژی انگلیسی، فرانسوی، آمریکایی، روسی و ژاپنی. این در حالی است که همة آنها با وجود هویتهای گوناگون، دارای ماهیت مشترک فرهنگی هستند.
نسیم: تحقیق ریشه ای در چه قالبی باید رخ دهد؟ برخی معتقدند تولید علم با مقاله نویسی حاصل نمی شود.
رجبی دوانی : اگر مقاله استاندارد درستی داشته باشد، کمتر از کتاب نیست. کتاب مهم است؛ اما زیاد سابقه داشته است که یک مقالة علمی حرف جدیدی داشته و جهان علم را به هیجان آورده و راه جدیدی را گشوده است. ولی این که جلوی دانشگاه ما مقاله و پایان نامه میفروشند، واقعا فاجعه است؛ در هیچ جای دنیا این گونه نیست که آشکارا مقاله و رساله و حتی مدرک بفروشند.
خانمی در ادارهای جلوی من را گرفت و کمک خواست و گفت: چون در آستانة بازنشستگی هستم و با مدرک دیپلم مزایای بازنشستگی ام بیشتر خواهد شد، هشت میلیون تومان به آموزش و پرورش داده ام و مدرک دیپلم را با تأییدیة آن دریافت کردهام؛ ولی با وجود اینکه افراد بسیاری این کار را انجام دادهاند، نمیدانم چرا فقط یقه من را گرفتهاند که مدرک تو قلابی است؟!
بنابراین، باید استاندارد قرار دهیم و آن را رعایت کنیم؛ در بررسی مقالات و کتب علمی سخت گیر باشیم و سرسری بررسی نکنیم. حدود سه دهه پیش شخصی کتابی را به عنوان تألیف به وزارت ارشاد ارائه داد که مورد تشویق و حمایت ارشاد نیز قرار گرفت. کتاب به اندازهای جذاب بود که تصمیم گرفتند به عربی ترجمه کنند. در آن زمان در دمشق نمایشگاه کتاب برگزار می شد و این کتاب نیز به غرفة ایران در آن نمایشگاه بردند. اما یک مؤلف سوری شروع به داد و بیداد کرد که این کتاب من است. معلوم شد که اصل کتاب به عربی بوده و مترجم ایرانی آن را با همان طرح جلد، ترجمه و به عنوان تألیف فارسی خود ارائه کرده است. ارشاد هم به ترجمة عربی آن همت گماشته و به عنوان زیره به کرمان برده است!
نسیم: کتاب سال شده بود؟
رجبی دوانی: به یاد ندارم کتاب سال شد یا خیر، ولی از کتاب های برگزیده بود. از این دسته گل ها زیاد به آب دادهایم و میدهیم و متاسفانه برخی آن را مباح میشمارند. وقتی استادی هم برای رسالة دکتری و تألیفات خود چنین کرده است، از دانشجو چه توقعی است؟ وقتی رییس بانک مرکزی ما دزد از آب در می آید، از رئیس شعبه چه توقعی داریم؟ خدا به ما رحم کند. باز هم تاکید میکنم، عمیق ترین ریشه ها را باید جست و مسائل را باید همه جانبه نگریست.
تمام مسائل جامعه ما از جمله فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی همانند اعضای بدن ما عناصر به هم پیوسته است
پوستر چاپ کردن، همایش برگزار کردن، ستاد درست کردن، مصوبه گرفتن، فیلم و سریال ساختن، مجلات و روزنامههای متعدد درآوردن و ... کارساز نیست؛ سی سال است این اقدامات را انجام می دهیم، چه نتیجة دلخواهی حاصل شده است؟ باید توجه داشت تمام مسائل ما از جمله مسائل فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و ... ، همانند اعضای بدن، با یکدیگر ارتباط ارگانیک دارند. اگر می خواهیم مسئلهای را مطرح کنیم، باید کاملا توجه داشته باشیم که «چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار».
نظر بنده در مورد علوم انسانی که موضوع پرسش شما است، برمیگردد به این امر که علم به فلسفه اتکا دارد و فلسفة حقیقی که برآمده از تفکر مستقل و آزاد است و تکرار سخن دیگران نیست، به فرهنگ در معنای عام آن که «صورت نوعی تاریخی» زندگی جمعی و فردی هر جامعه است، ارتباط پیدا میکند.
معانی مختلف فرهنگ
معنای اعم فرهنگ، راه و رسم و روش زندگی است که در هر دوران تاریخی تطور میپذیرد، و به همین جهت مترادف با مفهوم «صورت نوعی تاریخی» است که بر تمام شئون نظری و عملی و ذوقی آن دوران اثر دارد. بنابراین، هیچ گروه انسانی وجود نداشته است که به این معنا «بیفرهنگ» باشد. آنهایی هم که در غارها زندگی می کنند، راه و رسم و روشی برای زندگی خود دارند؛ اما «تمدن» زمانی متحقق است که این فرهنگ رشد یابد و به طرز گستردهای تثبیت شود و بخصوص عینیت جغرافیایی پیدا کند. لذا واژة Civilization را ما به تمدن که مشتق از «مدینه» به معنی شهر است، ترجمه کرده ایم و اعراب به حضارت ترجمه کردهاند، که «حضر» در مقابل سفر است؛ لذا کوچ نشینان فرهنگ دارند، ولی تمدن ندارند. آنها فرهنگ دارند؛ زیرا دامداری میکنند، فرآوردههای لبنی و پشمی و چرمی و گیاهی دارند، صنایع دستی می سازند، شعر می گویند، موسیقی دارند و ...؛ ولی زمانی که در یک مکان مشخص مستقر شوند و روستاها و شهرهایی بنا میکنند،، دارای تمدن میگردند
این معنای اعم فرهنگ است که بنیاد تمدن می شود؛ ولی خود فرهنگ هم اساسی دارد که عبارت از دیدگاهی است که هر قوم نسبت به عالم و آدم و مبدا عالم پیدا می کند. این وجهه نظر، البته «حضوری» است و از طریق تجلیات عینی اش قابل درک و تحلیل «حصولی» میگردد؛ چنان که تمام انسان ها به اصول فلسفی هوهویت، علیت، موجبیت، عدم تناقض و ... حضوراً شناخت و اعتقاد دارند؛ ولی جز اندکی از آنها قادر به درک و بیان حصولی آن نیستند. حتی نوزاد انسان نیز با لمس بخشی از صورتش، لب خود را به همان سمت بازمی گرداند تا تغذیه کند، یعنی از معلول به سراغ علت میرود؛ ولی اگر در بزرگسالی از او بخواهید اصل علیت را توضیح دهد، تا مطالعة فلسفی نداشته باشد، قادر نخواهد بود.
این باور بنیادین حضوری، از دیدگاه قرآن مجید«ایمان» یا باور دینی تلقی میشود و لذا تمام آدمیان «دیندار» معرفی میگردند؛ با این تفاوت که دین آنها یا حق و یا باطل است. «لکم دینکم و لی دین» : دین شما از آنِ شما و دین من از آنِ من باد! ( سورة کافرون، آیة 6) و « قل بئسما یأمرکم به ایمانکم ان کنتم مؤمنین» : بگو چه زشت است آنچه ایمانتان شما را به آن فرمان میدهد؛ اگر شما ایمان دارید! ( سورة بقره، آیة 93) ابن بدان معنا است که کافر و مشرک نیز دین دارند، یعنی شیوه و راه و رسمی برای زندگی، بر اساس باور بنیادینشان از هستی و انسان و نسبت انسان با هستی، دارند که البته باطل و مشکلساز است.
فرهنگی که به این معنا سنگ اصلی و زیرین تمدن محسوب میشود، مظاهری دارد که فلسفه، علم، هنر، ادبیات، اخلاق، حقوق، تکنولوژی و... از آن جمله است. این، فرهنگ به معنای اعم است.
اما فرهنگ به معنای عام، بخشی از اجزای فرهنگ اعم است که جنبه مادی ندارند؛ هنر، علم، فلسفه، اخلاق و... را نیز فرهنگ می نامند. اینکه امروز «مشاغل فرهنگی» مصطلح شده است، به این معناست که گروهی اهل تدریس و تحقیق در فلسفه و علم و ادبیات و هنر ... هستند.
فرهنگ در معنای خاص هم استعمال میشود که عبارت از تعلیم و تربیت است و ناظر به اخلاق میگردد. اینکه میگویند فردی «بیفرهنگ» یا «بافرهنگ» است، به طور ساده یعنی فرد بیتربیت و بیادب یا با تربیت و با ادب است. در ایران قدیم فرهنگ به همین معنا بود و دلالت بر تربیت و تعلیم شایستة فرد یا گروهی میکرد که فرهنگیده، فرهنجیده، فرهیخته و یا فرزانه نامیده میشدند. آنچه امروز از آن به «فرهنگ عمومی» یاد میشود، قریب به همین معنا البته در مقیاس ملی آن است.
معنای دیگر فرهنگ در مفهوم اخص کلمه، عبارت از سیستم رسمی آموزشی عمومی و عالی هر کشور است که جدای از تعلیم و تربیت خانوادگی و آموزشهای وسایل ارتباط جمعی نظیر رسانههای مکتوب و سمعی و بصری و منبر مساجد و کلیساها و تریبون احزاب و کلوپها است. به همین دلیل در بسیاری از کشورها وزارت متکفل آموزش عمومی و عالی را «وزارت فرهنگ» مینامند. تا چهار دهة پیش نیز در کشور ما همین نام را به وزارتخانهای داده بودند که بعد به آموزش و پرورش و آموزش عالی تقسیم شد.
نسیم: مواجهه ما با علوم انسانی مدرن، از ابتدا تا کنون چگونه بوده است؟ چه شد که ما مدرن شدیم و روح مدرنیته در ما به وجود آمد؟
رجبی دوانی: آنچه در صدر تاریخ جدید ما رخ داد، این بود که برخی نظیر سیدجمالالدیناسدآبادی چنین تصور کردند که هرکجا قرآن به عقل و علم تأکید ورزیده است، با عقل و علم جدیدی تطبیق دارد که اساس دنیای جدید غرب است و اروپاییها به آن «عقل سلیم» یا «عقل بورژوازی» می گویند.
میرزا ملکم خان: دیدم ترویج عقل غربی در ایران امکان ندارد، لذا عقل غربی را با عقل دینی یکی انگاشتم
اما قبل از سید جمال، فردی به نام میرزا ملکم خان ارمنی، که فراموشخانه و فراماسونری را در ایران بنا گذاشت، در گفتاری که «بلنت» مأمور معروف انگلیسی در کتاب «تاریخ جنگهای افغانستان» از او نقل کرده است، اذعان داشته که چون دیدم ترویج عقل غربی در ایران امکان ندارد، لذا آنچه را می خواستم بگویم، در لفاف اسلام مطرح کردم و عقل غربی را با عقل دینی یکی انگاشتم تا مورد قبول واقع شود.
«اشتراک لفظی»ی عقل و علم جدید با عقل و علم دینی را «اشتراک معنوی» پنداشتن، آغاز سفسطه و مغلطهای بود که تا امروز ما را در مورد غرب و مدرنیته دچار سوء تفاهم ساخته و اشتباه قبلی نیاکانمان را در خصوص یکسان انگاشتن عقل و علم فلسفی یونانی با عقل و علم دینی، مضاعف نموده است. بنابراین، تصور کردیم که روانشناسی جدید همان علم النفسی است که در عرفان عملی ونظری و یا دستکم در فلسفة قدیم خود داشتهایم؛ و سایر علوم انسانی نیز هکذا معادل یکی از معارف دینی ما است.
شعار سیدجمال این بود که ما توصیة قرآن به عقل و علم را فروگذاشتیم، ولی اروپایی ها آن را بهکار بستند
شعار سید جمال و دیگران این بود که ما توصیة قرآن به عقل و علم را فروگذاشتیم، ولی اروپایی ها آن را به کار بستند؛ بنابراین اگر عقل و علم آنها را کسب کنیم، اسلام حقیقی را به دست آوردهایم.
بدین ترتیب بود که نه فقط فلسفه و علوم انسانی، که هر چیزی از غرب وارد شد، برای عدهای ناآگاه به عنوان امری که با اسلام تضادی ندارد، و حتی هماهنگ با حقیقت آن است؛ تلقی شد و چنان جا افتاد که فرصتطلبان عاقلتر، از جهل ما سوء استفاده کردند و «مشروطه» را که مأخوذ از واژة «شارت» فرانسه به معنای منشور بود، مشتق از «شرط» عربی وانمود ساختند و به معنای مشروط به احکام شرع, معرفی کردند و روحانیون مثلاً منورالفکر وقت نیز چنین سفسطهای را پذیرفتند. تنها شهید نوری بود که به تفاوت اساسی عقل و علم جدید با عقل و علم دینی تأکید میورزید؛ ولی گوش کسی بدهکار نبود.
از آن زمان تا کنون، متأسفانه کتاب های بسیاری از مذهبیهای صاحب قلم سرشار از خلط بین تشابهات لفظی و معنوی بوده و هست. به طور مثال، گفتة «ژانژاکروسو » را که ای انسان آزاد باش، چون آزاد به دنیا آمدهای؛ و شعار اباحیت محضی است که «آزادی» را عدم تابعیت انسان نسبت به احکام ماورای خویش میداند و او را یله و رها میشمارد؛ با کلام حضرت علی (ع) که فرمود:" فلاتکن عبد غیرک فقد جعلک الله حرا" بندة دیگری مباش که خدا تو را آزاد آفریده است؛ برابر دانستند؛ در حالی که حریت دینی به معنای بندگی و تسلیم در برابر حق، و آزادی از یوغ باطل است.
سیر علوم انسانی در ایران از ابتدا تا کنون، سیری توأم با غفلت بوده است
عملا می توان گفت سیر علوم انسانی در ایران از ابتدا تا کنون، سیری توأم با غفلت بوده است؛ تا آنجا که محال است از دانشگاهی بپرسید رشتههای علوم انسانی شما متعلق به کدام حوزة فکری است؟ و پاسخ روشنی دریافت کنید. در چنین فضایی، غریب نبود که بنی صدر که سالها در فرانسه به سر بردهبود و خود را جامعهشناس معرفی میکرد، تا اندازهای بیخبر از واقعیت علوم انسانی بود که مدام در سخنرانیها و مقالاتش تکرار میکرد «در جامعه شناسی ثابت شده است؛ در جامعهشناسی قانونی چنین میگوید؛ طبق قوانین جامعهشناسی . . .» بی آنکه مشخص باشد اولا، کدام جامعهشناسی مورد نظر است؟ ثانیا، «ثابت شده است» اصلا در عرف علوم انسانی و ازجمله جامعهشناسی به کار نمیرود، بلکه حداکثر از عبارت «تایید شده است» استفاده میکنند؛ و ثالثا، «قانون» تنها در علوم تدقیقی که دارای دقت ریاضی هستند، نظیر فیزیک و مکانیک و شیمی وجود دارد و در حیطة تحقیقات و نتایج احتمالی و نسبی علوم انسانی نیست.
این مطالب جزو الفبای مقدماتی علوم انسانی است که حتی در کتابهای دبیرستانی هم مطرح میشود و متأسفانه کسی نبود یا اگر بود از ترس غوغای عوامالناس سیاسی جرأت نمیکرد یا نمیخواست در برابر این همه مغلطه اعتراضی داشته باشد؛ جز مرحوم فردید که دائما متذکر میشد و مثل شهید نوری کسی شنوایش نبود.
ماجرا همان داستان مارکشی و مار نویسی است: فرد شیادی در دهکده ای وارد شد که همه بی سواد بودند، در آنجا ادعای علم می کرد و فتوا می داد؛ عالمی گذارش به دهکده افتاد و دریافت که این فرد شیاد سواد خواندن و نوشتن درستی هم ندارد. بیسوادی او را به اهالی روستا اطلاع داد. ولی فرد شیاد گفت که خود او بی سواد است و تقاضای «مناظره» کرد. داوران مناظره هم طبعا همان روستائیان بیسواد بودند. فرد شیاد از عالم خواست اگر باسواد است، بر روی دیوار بنویسد مار! او هم نوشت مار، و فرد شیاد هم به نوبة خود تصویر مار را کشید و از حضار پرسید: کدام نوشته، مار است؟ نتیجه، تصدیق «نوشته»ی او و کتک زدن و بیرون راندن عالم از روستا شد.
این مناظرههای تخصصی را که در دانشگاه می گذاریم، چه کسانی داوری میکنند؟ مناظره در صدا وسیما را چه کسانی داوری میکنند؟ پاسخ میدهند: افکار عمومی دانشجویان و مردم. ولی آیا مناظرة بین دو دانشجو را باید مردم قضاوت کنند، یا اساتید متخصص در آن موضوع؟ حال، مناظرة بین دو استاد متخصص را باید داشجویان قضاوت کنند یا اساتید برتر؟ چرا عبدالکریم سروش در میان دانشجویان فنی و پزشکی میگفت : حاضرم در برابر شما با آیتالله جوادی آملی مناظره کنم و با کف و هورا تأیید میشد؟ جز آن است که هنوز از آن روستا چندان دور نشدهایم؟!
گفتگو: علیرضا ملوندی - فاطمه مقدمی