رضا داد: تفاوتمان با قبلیها همان لبخند است
دبیر جشنواره سیوسوم فیلم فجر در گفتگویی چالشی با مجله "نقد سینما" از نگاه غیر منصفانه جریاناتی که خود را به نظام نزدیکتر میدانند سخن گفته و اینکه دلیل برخی حواشی مشکل فیلمها نیست
به گزارش «نسیم»؛ مجله نقد سینما در شماره چهار خود به سراغ «علیرضا رضاداد» مشاور ارشد سازمان سینمایی و مرد نخست جشنواره فیلم فجر در دو سال اخیر که سابقه سالها مدیریت در سینمای ایران دارد رفته است. عدهای معتقدند نقش رضاداد در سازمان سینمایی خیلی فراتر از برگزاری یک جشنوارهی فجر است، اما با این حال، گفتگوی چالشی نقد سینما فارغ از این زمزمهها، فقط پیرامون ریز و درشت جشنواره سیوسوم فجر شکل گرفته است. آنچه میخوانید مشروح این گفتگوی داغ و پرتیتر است.
از اینجا شروع کنیم؛ روز دوم یا سوم جشنواره سی و سوم شما جملهای را گفتید که بازخورد رسانهای زیادی هم داشت: «اوضاع جشنواره سی و سوم به طرز مشکوکی آرام است!» حقیقتاً هم به نظر میرسد جشنواره امسال بیسروصداتر سپری شد. فکر میکنید مدیریت شما این آرامش را رقم زده یا اتفاق دیگری؟
رضاداد: نه، اساساً سینما سال آرامی را گذراند و فکر میکنم ریشهاش در همین بود.
اما در سال 93 سه، چهار فیلم پرحاشیه و توقیفی داشتیم.
رضاداد: فیلمهایی که جنجالی شدند، مربوط به تولیدات سال 93 نبودند. فضای تولید سینما در سال 93 فضای آرامی بود و تولیدات سینمایی سال 93 در فضایی آرام و با اعتماد به فیلمسازان ساخته شدند و مدیریت، هم در پروانهی ساخت و هم در وجوه حمایتی آن کاملاً مشهود بود. اگر سال 92 را سال تغییر مدیریت ارزیابی کنیم، سال 93 اولین سال تثبیت مدیریت بود؛ لذا متناسب با آن تولیدات سینمای ایران در شرایط آرامی ساخته شدند. درنتیجه همین آرامشی که بر شرایط تولید در سینمای ایران حاکم بود، در جشنواره هم خود را نشان داد. لذا فکر میکنم نه چندان به تدابیر جشنواره بستگی داشت و نه به ملاحظات منتقدین و جریاناتی که میخواستند فضا را ناآرام کنند.
واژه مشکوک در جمله ام کاربرد طنز داشت
اما شما از واژهی «مشکوک» استفاده کردید!
رضاداد: بخشی از آن که طنز بود. البته از بعضی منتقدان هم انتظار داشتیم بعضی از ویژگیها را بهطور طبیعی بزرگنمایی کنند، ولی آنها هم فکر کردند بهتر است آرامششان را حفظ کنند.
شاید هم فیلمسازها فیلمهای کمحاشیهتری ساخته بودند.
رضاداد: شاید؛ قضیه دو سویه است. همیشه در اولین سال جابهجایی مدیریت نوساناتی وجود دارد. چون دو، سه دوره جابهجایی مدیریت را تجربه کردهام، زمان تغییر وزارت از آقای «مسجدجامعی» به آقای «صفارهرندی» هم تقریباً چنین اتفاقی افتاده بود ولی وقتی مدیریت مستقر میشود، خودبهخود شرایط آرامتری ایجاد میشود. بهنظرم آرامش در تولید فیلمها هم خود را نشان داد و بارز بود. فضای اعتماد به سینما تأثیری گذاشته بود که آنها خودشان هم شرایط را به سمت آرامش پیش بردند. ادبیات گفتگو با سینما تغییر کرده و سینماگران دوران جدید را متعلق به خودشان میدانند و همانقدر که نسبت به قبل واگرایی داشتند، با دوران جدید احساس همگرایی میکنند.
فکر میکنید اوضاع در ادامه هم همینطور آرام میماند؟ چون آقای «ایوبی» در نطقی که در اختتامیه داشت، نگران عدم تداوم این آرامش به نظر میرسید؛ بهویژه از جهت بولتنهایی که بعد از جشنواره قرار است منتشر شود.
رضاداد: نقد و نگاه سیاسی و حتی جناحی به جشنواره را همیشه داشتهایم، بهخصوص از ناحیهی جریاناتی که خودشان را بیشتر به نظام متعلق و وابسته میدانند. معمولاً دولتها که عوض میشوند، مدیران سابق دیگر کاری به مدیریتها ندارند. مثلاً در دورهی قبل، خود ما وقتی از فارابی رفتیم، دیگر کاری نداشتیم. نه برای کسی بولتن درست کردیم، نه سایت زدیم، نه دستک و دنبک درست کردیم بلکه رفتیم در گوشهای و کاری را که از دستمان برمیآمد، برای سینما انجام دادیم؛ منتهی بعضیها رویهشان این نیست. نمیگویم درست است یا غلط. بعضی از سایتها را در دو ماه اخیر نگاه کنید؛ گویی تا وقتی خودشان بودند جشنواره خوب بوده است و از وقتی خودشان نیستند، جشنوارهی فجر دیگر نه لازم است، نه با انقلاب نسبت دارد و نه ضروری است و هر کسی که در آنجا جایزه گرفته، الان نابود شده یا از بین رفته است. معلوم است که این یک رفتار تلافیجویانه است. آقا! شما که الان دیگر مدیر نیستی، خب برو و یک کار حسابی انجام بده. اگر هم کاری میتوانستی بکنی، کردهای. الحمدلله خدا را هم باید شکر کنی که خدای متعال فرصتی را در اختیارت قرار داد تا خودت را آزمایش کنی. الان فرصت در اختیار یک برادر مومن دیگرت است. اجازه بده آن برادر مومن دیگرت هم توانمندی خود را برای ادامهی مسیر فرهنگ به منصهی ظهور برساند. نباید مانعتراشی کنیم. ممکن است اردوگاههای سیاسی و فکری مختلفی داشته باشیم، ولی در مسلمان بودن که با هم اتفاق نظر داریم. شرط مسلمانی این است که به برادر مومنت فرصت بدهی، همانطور که برادر مومنت به تو فرصت داد و تو را تخریب و برایت هم مانعتراشی نکرد.
نگاه جریاناتی که خود را به نظام نزدیکتر میدانند، نگاه منصفانهای نیست
شما دارید یک جریان خاص سابقاً دولتی را میگویید؟
رضاداد: نمیدانم که یک جریان هستند یا یک حلقهی کوچک. ما همیشه در پایان جشنوارهها و در بولتنها دیدهایم نگاه جریاناتی که خود را به نظام نزدیکتر میدانند، نگاه منصفانهای نیست و بیشتر عیبجویانه است و در دورههای مختلف متفاوت میشود. همان چیزهایی که یک روزی ممدوح است، بعداً مذموم میشود. تحلیلها، برداشتها، نوع رمزگذاری و رمزگشاییشان در فیلمها نیز با پیشداوری همراه است. بههرحال فیلم و یک اثر هنری تحلیلپذیر است و خیلی فرق میکند چه کسی فیلم را میبیند و تحلیل و تفسیر میکند و این تحلیل چه تأثیری بر کسانی بگذارد که آنها را قبول دارند. درمورد بسیاری از فیلمها در این سالها با این پدیده روبهرو هستیم.
فکر میکنید بخشی از جنجالهای سال گذشته مربوط به این بود؟
رضاداد: بله، در سال گذشته بخش زیادی از جنجالها مربوط به این بود.
مشکل فیلمها نیست. مسأله این است که عدهای دنبال بهانه میگشتند که غوغا کنند
یعنی مثلاً فیلمهایی مثل عصبانی نیستم و خانهی پدری اشتباه فهمیده شدند و فیلمهای مشکلداری نبودند؟
رضاداد: مسأله، مشکل فیلمها نیست. مسأله این است که عدهای دنبال بهانه میگشتند که غوغا کنند. نمونهاش فیلم رستاخیز که اصلاً شایستهی فضایی نبود که برایش ساخته شد. بههرحال عدهی کمی به دلایل سیاسی که کاملاً هم واضح بود- سعی کردند متدینین را مخالف فیلم جلوه بدهند و با استفاده از احساسات مذهبی مردم آن بساط را برای فیلم درست کردند که نه شایستهی بچههای مذهبی بود، نه شایستهی آقای «درویش»، نه شایستهی فیلم و معلوم بود دارد از جایی مدیریت میشود. بعد از مسائلی که برای فیلم رستاخیز مطرح شد، خدمت بعضی از علما رفتیم و دیدیم خیلی راحتتر میشود دربارهی اشکالات احتمالی فیلم صحبت کنیم و برخورد شود. معلوم بود علیه آقای درویش جریانی دستاندرکار است. بالأخره هم دم خروس از یک جایی بیرون زد و گفته شد که این، انتقامِ ندادن فیلم رستاخیز در جشنوارهی سال قبل است. همهی جریانات مذهبی هم نبودند، چون درون مذهبیها و جریاناتی که به نظام نزدیکترند، در این موضوعات یکپارچگی وجود ندارد. البته در مورد یکی، دو فیلم اتفاق نظر وجود داشت. اما نحوهی برخورد با همانها هم فرق میکرد. میشد برای نظام هزینه درست نکنند. دربارهی اکثر فیلمها میشود تفسیرهای علمی و پژوهشگرانهی مختلفی کرد، اما پارسال بهطور مثال، یکمرتبه در مورد «سیگار» برجستهسازی صورت گرفت. ما که فیلمهای سال قبلش و دو سال قبلش را هم دیدهایم، میدانیم که از این نظرها همگی مثل هم هستند. نمیگویم خوب است ولی از این نظر تغییر فاحشی ایجاد نشده بود اما ناگهان میآیند و عنصری را برجستهسازی میکنند. رسانهها هم که امروز بیشترین کارشان همین است و به این شکل روی افکار عمومی -اعم از خاص و عام- تأثیر میگذارند؛ مثل همان سالی که باز -درست یا غلط- جریان «خیانت» در فیلمها بهعنوان یک استراتژی مطرح شد. غرضم این است که از روی نحوهی برخورد با مشکل میتوان انگیزهها را درک کرد.
برای ما که خودمان اهل بخیهایم معلوم است که دارند کار سیاسی میکنند
فکر میکنید منتقدان این انتقادات را متوجه دولت میدانند؟
رضاداد: نه، منتقدان اینها را متوجه دولت نمیدانند اما از این امکان برای زدن دولتها استفاده میکنند. یعنی با آنکه این انتقادات را متوجه فیلمسازها میدانند ولی بههرحال فضایی را درست میکنند. چون اگر بخواهند فیلمسازها را از نظرات خود مطلع کنند، راهش این نیست. خب وقتی این مسیر را انتخاب میکنند، برای ما که خودمان اهل بخیهایم معلوم است و معنایش این است که دارند کار سیاسی میکنند.
اما عملاً سال بعد از آن سال پرجنجال، فیلم «خیانتمحور» نداشتیم. سال گذشته هم سر فیلمهای سیاسی مسألهساز در جشنواره بحثهای زیادی شد و امسال فیلم سیاسی مسألهساز نداشتیم. یعنی پیام به فیلمساز رسیده.
رضاداد: مگر پارسال غیر از یک فیلم سیاسی فیلم دیگری هم داشتیم؟ فقط یک عصبانی نیستم بود دیگر.
سیاسی خواندن قصه ها خنده دار است
پارسال فقط سه فیلم مرتبط با فتنهی 88 داشتیم؛ بهجز عصبانی نیستم، آشغالهای دوستداشتنی بود که داخل جشنواره نشد و قصهها هم اشاراتی سیاسی داشت.
رضاداد: این نسبت به قصهها که کمی خندهدار است. این از همان چیزهایی است که دربارهاش اختلاف نظر داریم. اگر کسی بخواهد قصهها را سیاسی تفسیر کند...
صراحتاً بخشی از فیلم مربوط به زندانیان سیاسی و دانشجویان ستارهدار است. این بحثها معمولاً سیاسی است.
رضاداد: دیدگاه دارد ولی فیلم سیاسی نیست. یعنی اگر کسی فیلم قصهها را فیلم سیاسی بداند، باید در مورد فیلم سیاسی با هم گفتگو کنیم تا ببینیم فیلم سیاسی یعنی چه. قصهها فیلمی اجتماعی است. البته از فضای وقوع داستان و مسائلی که در آن فضا وجود دارد، اشاراتی در فیلم هست ولی فیلم سیاسی نیست. به همین دلیل اینکه برجستهسازی کنیم و به فیلم قصهها بهعنوان فیلمی سیاسی اتهام بزنیم، کار غلطی است.
ما هم قبول داریم که فیلم قصهها یک فیلم سیاسی تیپیک نیست ولی اشارات و دیالوگهای سیاسی فراوانی دارد که خیلی راحت امکان حذف آن وجود داشت. مثلاً امسال فیلم آقای تبریزی -طعم شیرین خیال- همین وضعیت را داشت. هیچکس ادعا ندارد که این فیلم سیاسی است ولی دو تا دیالوگ سیاسی داشت که در زمان نمایش فیلم در برج میلاد، این دو تا دیالوگ در مرحلهی ممیزی از فیلم حذف شدهاند. سوالم این است چرا همین اتفاق، سال گذشته درمورد قصهها نیفتاد؟ آیا بحثهای سیاسی پارسال موجب نشد که جشنوارهی امسال با مراقبت بیشتری برگزار شود؟
رضاداد: این سوال را ما باید از شما بکنیم! چون همین شورایی که امسال این دیالوگها را درآورد، پارسال آن را درنیاورد. چرا امسال به رأی این شورا احترام میگذارید اما پارسال به رأی همین شورا احترام نگذاشتید؟ این سوال ماست. مرجع تشخیص این موارد که من و شما نیستیم. مرجع تشخیص آن شورای پروانهی نمایش است. نه منِ دبیر نه شمای منتقد نمیتوانیم برای آنها تعیین تکلیف کنیم. فیلمساز فیلمی ساخته، شورای پروانهی نمایش هم با مقررات تطبیق میدهد و میگوید اشکال ندارد یا اشکال دارد.
سوالم را اینطور میپرسم که آیا شورای پروانهی ساخت پارسال همانقدر قاطعانه برخورد کرد که امسال؟ یعنی این یک سال تجربه، چیزی را عوض نکرد؟
رضاداد: تجربه قطعاً چیزهایی را عوض میکند، تغییر میدهد یا تحت تأثیر قرار میدهد ولی بحثم تجربه نیست، بلکه بحثم رفتار گروههای منتقد است. میگویم رفتار گروههای منتقد...
چه کسی منتقد بود؟ مجلس؟
رضاداد: هر کسی.
خب مجلس این شأن را دارد که بر همهی شوراهای این چنینی نظارت کند.
رضاداد: عیب ندارد. نظارت هم میکند ولی نکته، رفتار گروههای منتقد در پارسال و امسال است که متفاوت بود و درست هم هست که متفاوت باشد.
در مورد عملکرد تیم مدیریتی شما در رسانهها این نظر وجود داشت که امسال برخورد شما محافظهکارانهتر بود. یعنی سیاست شما به این سمت رفت که بهخاطر حفظ آرامش با ملاحظات و محافظهکاری بیشتری عمل کنید و مثلاً فیلمهایی مثل دلم میخواد یا نهنگ عنبر را -که جسارت بیشتری داشتند و ممکن بود جنجال شوند- در تعامل با فیلمساز به هر دلیلی از جشنواره کنار گذاشتید. حتی بعضی از آنها برای حضور در جشنواره ثبت نام هم نکردند که عجیب به نظر میرسد.. .
رضاداد: آنها که ثبت نام نکردند، واقعاً فکر میکردند فیلمشان به جشنواره نمیرسد و بعد از اینکه اسامی فیلمها را اعلام کردیم، اولین نسخهی نهنگ عنبر ، نصفهنیمه قابل بازبینی شد. یعنی اگر نهنگ عنبر میخواست بیاید، قطعاً بهموقع به هیأت انتخاب نمیرسید. اگر هم میرسید، ممکن بود مثل فیلم آقای «رافعی» یا فیلم آقای «قاریزاده» با شرایط خیلی ناقصی برسد و غیر قابل ارزیابی باشد. البته یک مقدار از این قضیه هم مربوط به محدودیت انتخاب بود، یعنی اگر امسال میخواستیم باز سیوسه فیلم انتخاب کنیم، شاید میگفتند رفتارشان محافظهکارانه نیست یا شرایط دیگری ایجاد میشد. ما نه پارسال رفتار افراطی داشتیم، نه امسال رفتار محافظهکارانه. بهنظرم هم پارسال رفتار عاقلانهای داشتیم هم امسال. معنای خاصی هم به نظر من نداشت. منتهی دو گروه که دنبال جنجال بودند، امسال را خنثی یا بهقول شما محافظهکارانه تعبیر کردند.
عدهای معتقدند شما به صاحبان آثار پرحاشیه گفتهاید برای اینکه فیلمتان در اکران به مشکل نخورد، در جشنواره شرکت نکنید. آیا این حرف درست است؟
رضاداد: نه، چنین حرفی درست نیست! گو اینکه بخشی از این حرف به دلیل رفتار نادرست و برداشت غلط گروهی از منتقدین درست است. این را یکی از منتقدین در برنامهی «هفت» هم گفت. این انگارهای است که امکان دارد در میان بعضی از فیلمسازها شکل گرفته باشد. بالأخره فیلمسازها نگران اکرانشان هستند و وقتی میبینند با فیلمشان مثل جشنواره رفتار نمیشود بلکه گاه برای اکرانشان خط و نشان میکشند، کمی نگران میشوند. یکی از خواص طبیعی جشنواره برای فیلمسازان دریافت بازخوردهای احتمالی فیلم در اکران است. اما برخی رسانههایی که ما از آنها با عنوان تندرو نام میبریم، گاه بهجای برخورد طبیعی و استفاده از این ظرفیت برای گفتگوی شایسته و منتقدانه با فیلمساز، فضاسازی و اتهامآفرینی میکنند. اما امسال در جشنواره هم چنین چیزی یا نداشتیم یا کمتر داشتیم. یعنی منتقدان حتی با فیلمهایی هم که دوست نداشتند، خیلی اخلاقی برخورد کردند. فقط در روز اول دربارهی یک فیلم -فیلم آقای الوند- رفتار منتقدین در برج میلاد کمی خلاف اخلاق بود. اما بقیهی روزها خود دوستان مراقبت کردند و اگر فیلم را دوست هم نداشتند، سعی کردند رفتارشان با فیلم خلاف اخلاق نباشد و احترام آن را نگه دارند و به فیلم بیاحترامی نکنند. اگر دوست داشتند، نشستند و اگر دوست نداشتند رفتند؛ ولی بیحرمتی نکردند. در مقابل یک برخورد فرهنگی اتفاق افتاد که ما از همه سپاسگزاریم.
ا گر بخواهید یک ارزیابی کلی در مورد جشنوارهی سیوسوم داشته باشید، بهویژه با توجه به شعار جشنواره یعنی « پیش به سوی یک اکران موفق» فکر میکنید این شعار چقدر تحقق مییابد و چقدر جشنواره رو به جلو بوده است؟
رضاداد: فکر میکنم متوسط فیلمها امسال رشد قابل پذیرشی -نمیگویم قابل توجه- داشت و این رشد برای سال اول دولت قابل قبول بود.
از چه نظر؟ مخاطب؟
رضاداد: از همه نظر. امسال فیلمهایی را که سطح ارتباط آنها با مخاطب بیشتر باشد، بیشتر داشتیم. فیلماولیهای پارسال را نگاه کنید. امسال چندین فیلم اول خوب داریم و تعدادی از فیلمهای اول هم به جشنواره نیامدند که از نظر ارتباط با مخاطب قابل قبول هستند.
کدام فیلمها؟ میشود نام ببرید؟
رضاداد: چهارشنبه 19 اردیبهشت ، جامهدران ، چاقی ، ناهید ، نزدیکتر ...
به نظر شما این فیلمها موفقاند؟
رضاداد: به نسبت فیلمهای سال گذشته دارم میگویم.
همین الان که گفتگو میکنیم، از فیلمهای پارسال ملبورن و سیزده را روی پرده داریم که اصلاً فروش خوبی ندارند. فکر نمیکنم اینها خیلی با هم تفاوتی داشته باشند.
رضاداد: پارسال در نگاه نو نوزده فیلم داشتیم که بهترین آنها چند متر مکعب عشق شد. بهترینِ پارسال را با بهترین امسال که چهارشنبه 19 اردیبهشت است، از نظر امکان ارتباط با مخاطب مقایسه کنید.
اما عمدهی فیلمهای امسال بهشدت ضد مخاطبند...
رضاداد: نکتهای را هم که گفتم در نظر بگیرید. بعضی از فیلماولیهایی هم که نیستند امکان ارتباط با مخاطب گسترده را دارند. مثل فیلم «سام قریبیان»، «علی ملاقلیپور» و تعدادی از فیلمهای اول که در جشنواره نبودند.
خب یک سوال همین جا پیش میآید. اگر شعار جشنواره اشاره به اکران موفق دارد، چرا فیلمهای داستانگویی مثل 360 درجهی سام قریبیان یا قندون جهیزیهِ علی ملاقلیپور کنار میمانند؟ مگر نه اینکه هر جشنواره بر اساس شعارش برنامهریزی میشود و انتخاب فیلم میکند؟
رضاداد: این شعار معنایش این است که سینما در جشنواره پایان نمیپذیرد و در اکران ادامه دارد، اما ما جشنوارهی فیلمهای صرفاً داستانگو که نیستیم، جشنوارهی فیلم فجر هستیم.
بله، ولی میشود حدس زد فیلم 360 درجه از تعداد زیادی از فیلمهای جشنواره در اکران موفقتر خواهد بود.
رضاداد: بله، خب ما هم همین را میگوییم. فیلم میرود و کارش را هم در اکران میکند. اما برای جشنواره باید در طرازی قرار بگیرد که هیأت انتخاب را به انتخاب متقاعد کند. مثل چهارشنبه 19 اردیبهشت . ما جشنوارهی سبد محصولات سینمایی ایران هستیم. پس هیأت انتخاب خودش را به کل محصولات سینمای ایران متعهد میداند. در آن صورت که شما میگویید، میشد جشنوارهی دیگری. مثلاً جشنوارهی فیلمهای پرمخاطب یا مثلاً جشنوارهی فیلمهای سینمایی قصهگو یا جشنوارهی سینمای ضد قصه، ولی جشنوارهی فجر سبد محصولات متنوع یک سال سینمای ماست و البته به تشخیص هیأت انتخاب هم بستگی زیادی دارد.
اما امسال چندان تنوعی در فیلماولیها وجود نداشت. الان به جز این سه، چهار فیلمی که اسم بردید، باقی ضد قصه یا خیلی مینیمال هستند.
رضاداد: همینها که نام بردم، نصف فیلمهای امسال بودند. من به نسبت سال گذشته میگویم؛ نوزده فیلم اول امسال را با نوزده فیلم سال گذشته مقایسه و منحنی آنها را رسم کنید، متوجه میشوید.
ولی به نظر میرسد فیلمهای ضد قصهی امسال خیلی رادیکالتر عمل کردند. نگران این نیستید که فیلمسازان فیلماولی چندان به فکر مخاطب نیستند؟
رضاداد: فیلمسازهای اولِ پیش از این هم نداشتند یا کمتر دغدغهی مخاطب داشتند. همهی عرضم این است که امسال فیلمسازان اول نسبتاً به سینمای حرفهای و مخاطب نزدیکتر شدهاند. من حتی آزادی مشروط را به ذائقهی مخاطب نزدیک میبینم و فکر میکنم در بین فیلمهای اول امسال کلاً مخاطب بیشتر دیده شده است. اتفاقاً یک بار فکر کردم از میان سیویک فیلمی که در بخش فیلم اول ثبت نام کردند و یازده تایی که آمدند و هشت تایی که نیامدند، از دوازده تا نوزده را با پارسالیها مقایسه کردم. نتیجه این بود که به نظرم مخاطب این نوزده فیلم چند برابر بیشتر از پارسالیها خواهد بود و ترکیب بهکارگیری نیروهای حرفهای سینما در این فیلمها هم به نسبت پارسال خیلی بیشتر بوده است. منتهی اینها باید خیلی دقیق پژوهش شوند و روی منحنی بیایند تا آدم بتواند جواب غیر ذوقی و قطعیتری بدهد.
سینما چند گروه مخاطب خاموش اهل فکر، اندیشه و مطالعه هم دارد
آ قای رضاداد! شما دبیری هستید که معتقدید جشنواره الگوهایی را به شکل مینیاتوری معرفی و نمونهسازی میکند. امسال به نظر میرسد روح حاکم بر جشنواره، تلقی «هنر و تجربه»ای از سینما است و کل جشنواره برای تقدیس یک مدل سینمای هنری اروپایی برگزار شده که سالها قبل این مدل سینما در اروپا امتحانش را پس داده و باعث ورشکستگی سینمای فرانسه و ایتالیا شده است. به طور مثال، وقتی به فیلم مردی که اسب شد جایزه داده یا فیلمی مثل روز مبادا تشویق میشود یا فیلمهای اول -غیر از سه چهار تا- عامداً ضد قصه و ضد روایت عمل میکنند، این تلقی پیش میآید که انگار آثار دارند خود شعار جشنواره را هم به باد تمسخر میگیرند و با این جوایز، در سالهای بعد هم تکثیر میشوند.
رضاداد: فکر میکنم اگر آدرسهای جشنواره را در نظر بگیرید، اینطور نیست. فیلمهایی را که نامزد یا برگزیده شدند در نظر بگیرید؛ فیلمهای رخ دیوانه ، دوران عاشقی ، ایران برگر ، عصر یخبندان و... که اینطور نبودند. 9 فیلم بودند که از پنج کاندید به بالا داشتند و اکثراً مخاطبپسند هستند. حتی امسال انتخاب مردم و داوران یکسان بود و انتخابهای دوم و سوم داوران هم به انتخابهای مردم نزدیک بود و این به نظرم فضای قابل قبولی است. البته من دلیل این چیزی را که شما دارید میگویید، میدانم. اگر ما امسال بخش «هنر و تجربه» را نمیگذاشتیم و همین فیلمها را به نمایش درمیآوردیم، این فضا اینقدر در جشنواره برجسته نمیشد. آن بخش را هم اتفاقاً فکر میکنم فرصت است، چون ما که نمیتوانیم این فضای متنوعسازی را تغییر بدهیم تا همهی فیلمسازان یک جور فیلم بسازند. فکر میکنم اتفاقاً این فضایی که برای هنر و تجربه ایجاد شده، میتواند آرامآرام بخشی از مشکلات سینما را حل کند و بگوید خیلی خب، اینها هم گروهی از مخاطبین هستند. سینما چند گروه مخاطب خاموش را فراموش کرده است؛ یک گروه اهل فکر، اندیشه و مطالعه هستند که از سینما چیزی علاوه بر سرگرمی انتظار دارند. این گروه قبلاً بهخاطر وضعیت نامناسب سالن سینماها و دلایل اجتماعی دیگر چندان علاقهمند نبودند که وقتشان را در سینما بگذرانند. این بخش هنر و تجربه میتواند با همان چهار، پنج سالن سینمای استاندارد بخش زیادی از این مخاطبین را در بر بگیرد. چه کسی فکر میکرد فیلم ماهی و گربه بتواند 500، 600 میلیون تومان فروش داشته باشد؟
گروه دیگری از مخاطبین خاموش هم به سینمای قصهگوی متعالی با مضامین اخلاقی و دینی و اینگونه مضامین علاقمندند و آنها هم آمادگی دارند که به سینما بیایند و ما فکر میکنیم در سال آینده این گروه مخاطب را فیلم محمد (ص) جذب خواهد کرد. بههرحال، تفسیر خودم این است که متوسط سینمای ایران رشد یافته است. البته اگر فیلم پیامبر (ص) را کنار بگذاریم که مقایسهی فیلمها با آن عادلانه نیست، امسال فیلمهای قله به آن معنا نداشتیم و با یک سری فیلمهای نزدیک به هم و همه برخوردار از یک رشد یکسان روبهرو بودیم.
اما به نظر میرسد الان به جای گروه هنر و تجربه، نیاز به حمایت از سینمای قصهگو باشد. فکر میکنم در خیلی از سینماهای بالندهی دنیا این حجم فیلم هنری و ضد قصه غیرطبیعی است.
رضاداد: ببینید سینماهایی مثل چین، هند و آمریکا در واقع از مخاطب سفارش میگیرند. در ایران 300 سالن داریم. در آمریکا یکمرتبه میبینید چند هزار سالن در دنیا برای افتتاحیهی یک فیلم اختصاص پیدا میکند. خب خیلی طبیعی است که در آنجا اقتصاد سینما سفارش را از مخاطب بگیرد، چون جواب آن مخاطب را باید بدهد. اینجا از کدام مخاطب و کدام پیشزمینه، کدام سالن و... میخواهد سفارش بگیرد؟ بهخاطر این محدودیتهاست که فیلمسازان ایرانی به سمت سینمای هنری بیشتر از سینمای بیگ پروداکشن میروند. وقتی محدودیت فرصت نمایش دارید، هر کسی مینشیند و دو دو تا چهارتای سرمایهگذاری و سودآوری میکند و میگوید هزینهی فیلم نباید از 500 میلیون تومان بیشتر شود. وقتی که فیلمی که میخواهد حرفهای باشد و از سینمای سطحی هم فاصله بگیرد، هزینهاش بلافاصله بالای یکی، دو میلیارد میرود، خب این هزینه در کدام گیشه و چرخه میخواهد جواب بگیرد؟ من میگویم این ماجرا را یک بار از منظر فیلمساز تحلیل کنید. فقط عُجب، غرور و بیمیلی به سینمای قصهگو نیست. فرصتهایی هم باید باشد که سینماگران تشویق بشوند که...
قبول. اما شما هم بیایید و یک بار مسأله را از این منظر تحلیل کنید. الان سام قریبیان دارد فکر میکند اگر فیلم بعدیام را پرمدعاتر و کممخاطبتر بسازم، احتمال موفقیتش بیشتر نیست؟! شما این بخش را گذاشتید که مخاطبین خاموش خود را پیدا کند اما عملاً باید به این هم فکر میکردید که از آن طرف هیچ مؤلفهای را تعریف نکردهاید که مثلاً آقای علی ملاقلیپور یا آقای سام قریبیان یا حتی آقای «حمیدرضا قطبی» که فیلم قصهگویی ساخته است، ضریبی بدهیم که فیلمهایشان بیشتر دیده شود.
رضاداد: از قضا من میگویم امسال چون این بخش ساماندهی شده است، برجستهتر به نظر میرسد. اگر سیوسه فیلم پارسال را مطالعه کنیم، بیست تای آنها از جنس هنر و تجربه هستند، منتهی پارسال چون هنر و تجربه نبود و جایزهای هم نبود، اینقدر برجستهسازی نشده بود. حالا این ساماندهی شده است و باید بپرسیم این ساماندهی خوب است یا بد؟ که من میگویم خوب است.
چون شما اعتقاد دارید که جشنوارهی فجر نمونهسازی میکند، ما میگوییم سال بعد باید منتظر باشیم که این هفت، هشت فیلم، بشود بیست فیلم.
رضاداد: برود در هنر و تجربه؛ عیبی ندارد. آنوقت بهطور طبیعی سودای سیمرغ خودش را به مخاطب عمومیتر نزدیک میکند. یکی از نکاتی که داریم بلندبلند با خودمان فکر میکنیم، این است که چقدر خوب است ظرف هنر و تجربه را آرامآرام از ظرف سودای سیمرغ جدا کنیم و بگوییم همانطور که چیزی به نام نگاه نو و مستند داریم، چیزی هم به اسم هنر و تجربه داشته باشیم تا بخشی از سودای سیمرغها به آنجا برود. با این کار تکلیف سودای سیمرغ کمی به مخاطب نزدیکتر میشود. البته نمیگویم الان داریم این کار را میکنیم ولی سیاست سازمان سینمایی دعوت مخاطب بیشتر به سینماست و دعوت مخاطبان بیرون مانده از این سبد.
اما ساماندهی در جهت بیشتر دیده شدن بوده. منظور ما هم همین است. سوالم این است که الان آنهایی که فیلم قصهگو ساختند از پایان شب اختتامیه راضیترند یا مثلا آقای «ثقفی»؟ یعنی نگران نیستید با این مونوپولی که برای هنر و تجربه ایجاد شده است، طرف بگوید این ظرف خلوتتر است. بهجای اینکه خودم را بکشم و فیلم داستانگو بگویم، میروم آن طرف.
رضاداد: آن طرف خلوتتر نیست. آن طرف چهار سالن است، اینجا بیست سالن و هر کس هم فیلم خودش را میسازد...
ما جشنواره را میگوییم.
رضاداد: میخواهم بگویم این یک زنجیره است. در جشنواره که میروی، گام بعدیات کجاست؟ گام بعدی این است که میخواهی فیلمت را اکران کنی. اینجا فیلمهای اول را دو هزار نفر و فیلمهای هنر و تجربه را 500 نفر دیدند. حرف را اینطور جمعبندی کنیم. اگر فیلم هنر و تجربه مسیر پروانهی ساخت را به سمت آثار هنر و تجربه سوق بدهد، این نگران کننده است، ولی اگر بر مبنای وضعیت فعلی، همان ظرفیتی را که وجود داشته است، تعریف کند منتهی سازمان یافته، این نگران کننده نیست.
به نظر میآید در بخش هنر و تجربه از لحاظ ممیزی، محافظهکاریها و مراقبتها کمتر بوده است و حتی در جوایز هم فیلم روز مبادا جایزه میگیرد که پر از ادا و کنایههای شاخص است و در جشنواره از حیث مضمونی جزء فیلمهای طعنه زننده به باورهای دینی و ارزشهای خانوادگی محسوب میشود. کل این فیلمها هم پایانهای تلختر و لحنهای یک مقداری...
رضاداد: شورای پروانهی نمایش که اینها را جداگانه ندیده و هیچکدام هم با تیتر هنر و تجربه آنجا نرفتهاند. همه را دیده و اظهار نظر کرده و پروانه داده و حس طعنه یا برداشت طعنهای که شما داری، او ندارد. البته بعضی از فیلمها را پروانهی نمایش میگوید که اکرانش برای هنر و تجربه بلامانع است، چون میگوید نوع مخاطبی که آن را میبیند، متفاوت است و مخاطب محدود میبیند ولی فیلمهای امسال وقتی به شورای نمایش رفته، با این تیترها نرفتهاند.
مگر این فیلمها الان پروانهی نمایش دارند؟
رضاداد: همگی پروانهی نمایش موقت دارند. ما چنین پیشداوریای نداشتیم که بگوییم چون هنر و تجربه است، شورا با دست بازتر یا بستهتر عمل کند. ضابطههایی دارند به هر حال...
داورانتان چطور؟ احساس نمیکنید به فیلمهای رادیکال جایزه دادهاند؟ خیلیها از دو جایزهی بخش هنر و تجربه متعجب شدند.
رضاداد: تجربیترین و هنریترین فیلم در هنر و تجربه به نظر شورای هنر و تجربه این دو فیلم بودند. اطلاق یا اتهام رادیکال را از روی فیلمها بردارید و بگویید تجربیترین فیلم و هنریترین فیلم در بین این فیلمها کدامها بودند؟ شما بهجای شورای سیاستگذاری هنر و تجربه انتخاب کنید. به نظرم هر کسی انتخاب کند، همینها را انتخاب میکند. به لحاظ ظرایف اجرای هنری، آیا فیلم امیرحسین ثقفی برترینِ این ده فیلم نیست؟
به نظر ما این فیلم همان چیزی است که بهجای هنری یا تجربی بودن، میشود برای آن تعبیر ضد مخاطب را بهکار برد.
رضاداد: عیب ندارد. حرف این است که اگر ما چهار نفر شورای سیاستگذاری هنر و تجربه بودیم -هنر و تجربه را میگویم نه داوری جشنوارهی فجر را، چون هر کسی دارد کار خودش را میکند- انتخاب بهتری داشتیم؟ شاید میتوانستیم انتخابهای دیگری داشته باشیم که به مخاطب نزدیکتر باشد.
دقیقاً! مثل در دنیای تو ساعت چند است؟ یا یحیی سکوت نکرد .
رضاداد: بله، ولی اگر بخواهیم در چهارچوب اساسنامهی گروه هنر و تجربه انتخاب کنیم، به نظرم هر کدام در جای آنها قرار میگرفتیم، با یک فاصلهی کوچکی ممکن بود انتخابهایمان همینها باشند.
هیأت داوران ترکیبی نیست که بگوییم به بهروز افخمی یا به ژانر خاصی بیتوجه است
شما در مصاحبهای راجع به جشنواره به نکتهی درستی اشاره کردید و آن هم اینکه جشنواره میتواند به ما بگوید چه ژانرهایی به صلاح سینمای ایران هستند و جای چه ژانرهایی خالی است و مثلاً فیلم اجتماعی حادثهای به اندازهای که نیاز مخاطب هست داریم یا نداریم؟ روباه، فیلم امسال آقای «افخمی» بعد از سالها ژانر پلیسی-جاسوسی را احیا کرده که ظرفیت داستانگویی خوبی هم دارد اما سالهاست که مغفول مانده. ما بسیاری از ترورهای سال 60 را میتوانیم در این قالب بریزیم و به مخاطب عرضه کنیم و او هم از همراه شدن با این روایت پرهیجان لذت ببرد. حتی اگر این فیلم متوسط بود، شاید توقع میرفت از این منظر به آن ضریبی داده شود. اما این فیلم به طرز مشکوکی حتی در یک رشته هم کاندیدا نشد...
رضاداد: نه، به داورها اتهام نادیدهانگاری نزنید. دقیق که بشوید حداکثر به این تحلیل می رسید که تشخیص آنها با تشخیصی که شما به آن علاقهمندید متفاوت است، چون عملکرد داوری نشان داد با کسی نبسته، نه مضمونگریزی کرده و نه مضمونپنداری بلکه فیلمها را همهجانبه دیده است. ترکیب هیأت داوران هم ترکیبی نیست که بگوییم به شخص بهروز افخمی یا به این ژانر بیتوجه است.
آیا به نظر شما جشنوارهی فجر نباید به فیلمهایی مثل روباه کمک کند که بیشتر دیده شوند؟
رضاداد: قطعاً همینطور است و برای همین هم هست که این فیلم در جشنواره هست. اما داوری فیلم مطلب دیگری است. ممکن است تشخیص شما با تشخیص داوران متفاوت باشد. جشنواره که کمک کرده است؛ بیست تا اکران گذاشته، فضا درست کرده، ... . امکان اکران نوروز فیلم ناشی از همین فضای ایجاد شده است. اما اینها با داوری متفاوت است. شما باید از خودت بپرسی اگر جای داورها بودی، چهکار میکردی؟ همیشه سوالتان باید این باشد که اگر جای داورها بودم، چهکار میکردم و چهکار نمیکردم؟
حداقل جایزهی ویژهی هیأت داوران را به روباه میدادم؛ بهخاطر مضمون راهبردیاش. فکر میکنم هیچ فاجعهای رخ نمیداد. همانطور که قبلاً سابقه نداشت هیأت داوران به تهیهکنندهای بهخاطر کمیّت جایزه بدهد و امسال داد.
رضاداد: سابقه هم نداشت یک تهیهکننده برای این تعداد فیلم، بدون پول دولت، خودش جذب سرمایه کرده باشد و این هم نکتهی بسیار مهمی است. جایزهی ویژهی هیأت داوران هم یعنی همین. یعنی شما به هیأت داوران اجازه میدهید که یک جایزه را بنا به تشخیص خودتان به یک وجه مهم بدهید. داوران این وجه را برجسته دیدند که در چنین شرایطی از جذب سرمایه و مدیریت سرمایه، کسی رفته بر مبنای ظرفیت جذب منابع خصوصی یا منابع بیرون سینما، امسال سه فیلم ساخته است. هیچکدام از آنها هم مستقلاً بهترین فیلم نمیتوانند باشند. کسی که این کار را کرده، هیأت داوران جایزهی ویژهاش را به او داده است. من هم واکنش منفی از طرف سازندگان نسبت به جایزهی آدمی ندیدم که در جشنواره سه تا فیلم دارد. یک جوری هم توجه به تهیهکنندگی بود.
فیلم خانهی دختر امسال حرف و حدیثهای زیادی درست کرد و مخالفان جدی بسیاری داشت. آیا این حواشی ارتباطی به اینکه فیلم در داوریها دیده نشد، داشت یا نه؟
رضاداد: دربارهی داوری صحب نکنید. ولی بههرحال یکی از کارکردهای جشنواره -که به نظر من خیلی هم خوب است- همین است که نمایشهایی صورت میگیرد و این نمایشها بازخوردهایی دارد که خود فیلمساز متوجه میشود در فیلمش آیا نکتهای وجود دارد که درست فهم نشود و ممکن است منظور خود او هم نبوده باشد و در اکران عمومی آن را اصلاح میکند. من با خود آقای «شاهحسینی» هم صحبت کردم و گفت چنین برداشتی از این فیلم نه مورد نظر من بوده است و نه مورد نظر آقای «شهبازی» و حتماً برای اکران این شائبه را از فیلم بیرون میآورم. یادداشت هر دو نفر را هم که دیدید. خوبی جشنواره به همین است که این دو هزار نفر که فیلم را میبینند، حسشان را به فیلمساز منتقل میکنند و فیلمساز میتواند برای نمایش عمومی تصمیمگیری کند.
احساس نمیکنید امسال مضمون «خیانت» دارد به سینمای ایران برمیگردد و به داستان اصلی تبدیل میشود؟ این سوال را از شما میپرسم چون نمیتوانیم این را به فیلمساز بگوییم.
رضاداد: فیلمساز در جایی فیلمی راجع به خیانت ساخته و خیانت را با جدیت محکوم کرده است، مثل فیلم چاقی ، یا دوران عاشقی ...
بله. ولی منتقد میتواند به یک مدیر سینمایی بگوید که این نوع فیلمها زیادند. هرکدام از این فیلمها ممکن است به نوبهی خود فیلمهای مضرّی نباشند اما کنار هم که قرار میگیرند، انسان احساس میکند این مضمون شاید ده، دوازده بار در فیلمها تکرار شده است؛ بعضیها به عنوان پیرنگ اصلی و در برخی، گوشه و کنارها و در قالب خردهپیرنگها. خیلیها هم فیلمهای شریفی هستند ولی بههرحال این مضمون در آنها هست و ممکن است دوباره از آن مسائلی بشود که آرامش اخلاقی جامعه را به هم بریزد.
رضاداد: وقتی در مذمت خیانت است، چرا به هم بریزد؟ خودتان هم میگویید خیلی فیلمهای شریفی هستند. طرح موضوع که نگران کننده نیست؛ تأییدش نگران کننده است. امسال برخلاف سه سال قبل -که دارید میگویید تمام فیلمها مستقیم یا غیر مستقیم به موضوع خیانت پرداختهاند- همه در مذمت خیانت است، یعنی برعکس نگرانیهایی که در چند سال پیش ایجاد شد. به نظر شما مذمت خیانت چیز بدی است؟
شورای پروانهی ساخت خوب است به تنوع موضوع اهمیت بیشتری بدهد
نه، ولی وقتی مجموعهای از فیلمها را میبینیم که حولوحوش این موضوع ساخته شدهاند، بعضی وقتها احساس ناامنی به مخاطب دست میدهد.
رضاداد: ما این فیلمها را کنار هم تماشا کردهایم، ولی مردم که پشت سر هم ده تا فیلم را با هم نمیبینند. همهی فیلمها را هم که همه نمیبینند. بعد هم این فیلمها در مذمت خیانت هستند. بله من هم تمایل داشتم تنوع موضوعی بیشتری در جشنوارهی امسال میبود. شاید بتوانیم از این گفتگو نقبی بزنیم که شورای پروانهی ساخت خوب است در سال آینده به تنوع موضوع اهمیت بیشتری بدهد. مدیریت سینمایی هم عملکرد خودش را ارزیابی میکند، چون همانطور که فیلمها تکتک به نمایش درمیآیند، آنها هم تکتک پروانهی ساخت میدهند، ولی وقتی سبد آثار را با هم میبینند، حس میکنند که در سال آینده باید دایرهی تنوع موضوع را وسعت بدهیم و یا برای هر موضوعی، محدودیت تعداد پروانهی ساخت بیشتری را قائل شویم.
به نظر میرسید امسال پایان فیلمها کمتر تلخ و حتی بعضی از آنها بهشکلی غیرمنطقی امیدوار کننده بودند. آیا این اتفاق با بخشنامه عملیاتی شده یا اینکه به نحو دیگری؟ چون عدهای از اصرار دولت بر حضور امید در فیلمها -و حتی از رئیسجمهور هم که پارسال آن پیام را به جشنواره داد و مطالبهی امید کرد- انتقاد میکنند.
رضاداد: خود اینکه شما میگویید پایانهای امیدوارکننده بیشتر بوده مهم است. تحلیل من این است که یک مقدار از قضیه به فرو نشستن التهابهای اجتماعی و سیاسی برمیگردد. اینکه میگویم امسال سینما آرامتر بود و بچهها با آرامش بیشتری سعی کردند، خودشان باشند و آنچه را بسازند که میپندارند. در کشور ما کسی به دنبال القای ناامیدی نیست. لااقل فیلمسازها به چنین سمتوسویی نمیروند. ما با رفتارهای غلطمان فیلمسازها را به لجاجت انداخته بودیم. وقتی فضای آرامی را ایجاد میکنید، دیگر کسی با کسی لجاجت نمیکند و آدمها به خودشان برمیگردند. این نشان میدهد که فضای سینما خیلی امیدوار کنندهتر شده است. فکر میکنم بیشتر از ما خود فیلمسازها دربارهی فضای ناامیدی نگرانند، منتهی نکتهی مهم نحوهی برخورد با این مسأله است. مهم این است که آنچه را که فکر میکنیم، چگونه میتوانیم به دغدغهی هنرمند تبدیل کنیم. باید برای هنرمند فرصتی را ایجاد کنیم که تبدیل به دغدغه شود و تبدیل به تهدید نشود. وقتی انتظار عمومی جامعه از هنرمند به شکل معقول به سمتوسویی میرود، هنرمند هم آرامآرام از جامعه و این انتظار تأثیر میپذیرد و خود را به آن سمتوسو و انتظار نزدیک میکند، چون او هم با مخاطب سر و کار دارد. اگر بتوانید به شکل درستی حرف مخاطب را در مقابل هنرمند به نمایش بگذارید، هنرمند هم با همان جامعه روبهروست و حس میکند این حرف قابل تأمل است. ضمناً هیچکس متعرض توصیهی آقای دکتر روحانی نشد که گفتند فیلمهای امیدوار کننده بسازید. کسی این توصیه را ناموجه نمیدانست.
اتفاقاً چرا. مثلاً آقای «پناهی» گفت آقای روحانی هم رگههای پوپولیستی دارد و خطرناکتر از احمدینژاد است. چون دارد با همین رگههای پوپولیستی شیوهای از سانسور را ایجاد میکند. امسال آقای «کاهانی» هم چیزی قریب به همین مضمون گفت...
رضاداد: آقای کاهانی که گفت فلانی ما را فریب داده است.
نه! گفت آقای روحانی همان آقای احمدینژاد است، فقط یک لبخند روی لبش دارد.
رضاداد: خب! ما هم که گفتهایم؛ تفاوتمان همان لبخند است.
پس شما قبول دارید؟
رضاداد: بله ما با دیگران در بسیاری از اصول نظام اشتراک نظر داریم. واقعاً این را قبول دارم که اختلاف ما با بعضی از دوستان که در دورههای دیگر مدیریت کردهاند، غالباً روی اصول نیست؛ روی روشهاست. یعنی با فرض اینکه اشکالی هم بود، میشد اشکال قانونی خانهی سینما را به شکل دیگری حل و واقعاً هم حلش کرد. آنها نخواستند حلش کنند؛ اشکال را بهانه کردند که تعطیلش کنند وگرنه اشکال قانونی قابل حل بود. روشها بسیار مهم هستند.
اما تحلیل خیلیها از صحبتهای انتخاباتی آقای روحانی این بود که با آمدن ایشان فضا باز میشود. عین همین جملات را هم دارند که فضا باز خواهد شد.
رضاداد: یعنی چهرههای عبوس تغییر مییابند. خود چهرهی عبوس که تغییر یابد، آدمها احساس خوبی پیدا میکنند و فضا باز میشود.
اما توقع سینماگران باز شدن فضا به شیوهی سال 76 بود. به هر حال، چه با لبخند فیلم را توقیف کنید، چه بیلبخند، فکر نمیکنم خیلی فرقی کند.
رضاداد: اصلاً شما وقتی لبخند روی لبت باشد فیلمی توقیف نمیشود. وقتی لبخند میزنی، گفتگو میکنی. در عصبیت است که فیلم توقیف میشود.
به نظر من فیلم غیر قابل اصلاح وجود ندارد
یعنی فیلمهایی که از جشنواره کنار ماندند، به نظر شما همینقدر بیمشکل بودند که فیلمهای داخل جشنواره؟
رضاداد: خیلیهایشان بله. ما اصلاً فیلم مشکلدار نداریم. به نظر من فیلم غیر قابل اصلاح وجود ندارد. چون ما هنر جادوگری در دستمان است. سینما یعنی توان این جادوگری. توان اینکه سکانسها را جابهجا کنی و مفهوم دیگری از فیلم در بیاوری.
اما شما راجع به آشغالهای دوستداشتنی میگفتید غیر قابل اصلاح است
رضاداد: این «نسخه» غیر قابل اصلاح است. آن را هم میتوانند بروند درستش کنند. از حرف اصلی دور نشویم و آن اینکه هنر مدیریت در همین است که شما بتوانی احساس مثبت را به مخاطب خود منتقل کنی و با کسی که همرأی شما نیست، پشت یک میز به تفاهم برسی برای فردای بهتر. این هم جز با لبخند به معنی عامش نمیشود.
تکلیف جایزهی ملی ریاست جمهوری امسال چه شد؟
رضاداد: ما چند پیشنهاد داشتیم و دادیم و هنوز هم منتظریم دوستان بتوانند جمعبندی کنند. شاید در آیین دیگری این اتفاق بیفتد ولی هنوز نمیدانم که آیا دوستان از پیشنهادهای ما چیزی را انتخاب کردهاند یا خیر؟
این جایزهای است که خود دکتر روحانی نظر میدهند یا تیم مشاوره دارند؟
رضاداد: پارسال بنا بود که یک هیأت داوری برایش تشکیل شود. امسال هم چند فیلم را پیشنهاد کردیم. ما حتی این جایزه را جایگزین جایزهی ملی کردیم. البته با وجود فیلم پیامبر (ص) ممکن است همه چیز جور دیگری بشود.
کاندیدای خودتان را نمیتوانید بگویید؟
رضاداد: نه...
امسال بحث مشارکت بانکها در فیلمها داغ بود و بعضی از رسانهها گمانهزنی کرده بودند که آقای «بلخاری» و «آقای مجیدی»، هم از طرف بانک پاسارگاد مورد مشاوره قرار میگیرند و هم داور جشنواره هستند...
رضاداد: آقای بلخاری داور بخش نگاه نو بودند و در نگاه نو هیچ فیلمی از بانک مذکور نبود. در سودای سیمرغ دو، سه تا فیلم داشتیم که بانک سرمایهگذاری کرده بود، ولی اصلاً ربطی به نگاه نو نداشت.
آقای مجیدی چطور؟
رضاداد: نه، آقای مجیدی اصلاً مشاور بانک نیستد و از خبرسازی دروغی هم که کردند، ناراحت شدیم.
فکر میکنید امسال چرا فیلمهای دفاع مقدس ضعیف شدهاند، بعد از سال پیش که درخشان بودند؟
رضاداد: ضعیف نشدهاند. در اندازههای خودشان بودند و در حد تعدادی از فیلمهای پارسال و سالهای قبل.
این آسانترین جوابی بود که میشد بدهید.
رضاداد: اما فیلم بزرگ دفاع مقدس نداشتیم، دلیلش هم این بود که امسال هیچیک از نهاد دفاع مقدسی برای ساخت فیلم جلو نیامد. اخیراً جایی خواندم که از مسئولین یکی از همین نهادها در این باره اظهار نظر کرده بود، به دوستی گفتم باید به او بگویند جشنوارهی فیلم فجر آیینهی عملکرد شما هم در این حوزه است. آثار دفاع مقدسی امسال تنها از سوی فارابی حمایت شدند و نهادهای مسئول دفاع مقدس امسال کاری نکردند. گفتم به آن دوستمان بگویند خودتان و عملکردتان را خوب تماشا کنید.
شیار 143 هم فیلم بزرگی نیست. حتی خانهای کنار ابرها هم فیلم بزرگی نیست، ولی بهتر از فیلمهای امسال هستند.
رضاداد: در حد این فیلمها بهویژه خانهای کنار ابرها که داشتیم، اما فیلم بزرگ به لحاظ تولید نداشتیم. امکان و آوردهی سازمان سینمایی هم حاضر بود، ولی هیچ نهادی هیچ چیزی را وسط نیاورد. آقای ایوبی در اردیبهشت ماه جلسه هم گذاشتد و گفتند ظرفیت و توان اقتصادی ما آماده است؛ بیایید وسط. هر کس طرح و ایدهی خوبی دارد بیاید؛ با آنکه وظیفهی دولت سرمایهگذاری مستقیم نیست بلکه وظیفهی دولت بسترسازی و مطالبه از نهادهای متولی و دارای سرمایه است. ولی ساختار و محدودیتهای نهادهای متولی بهگونهای بود که امسال سرمایهگذاری نکردند.
آقای ایوبی وقتی مسئولیت معاونت سینمایی را گرفتند، از یک سری از سینماگرها دعوت کردند بیایند و فیلم بسازند. شاید پنج سینماگر معروف و باسابقه بودند که دو نفرشان یعنی آقای «سینایی» و آقای «فرمانآرا» لبیک گفتند. کار آقای سینایی به استناد قضاوتهایی که شد و خود ایشان هم خیلی فروتنانه خواسته بودند بیرون قرار بگیرد، به لحاظ سینمایی و داستانی ضعیف بود، از آن طرف هم کار آقای فرمانآرا که مشخصاً گفته میشود که به احترام ایشان بیرون گذاشته شد.
رضاداد: به تقاضای خودشان نه به احترام ایشان.
ترس از این نبود که نمایش این فیلم در جشنواره، واکنشهایی مثل متروپل و اشباح در جشنوارهی سیودوم داشته باشد؟
رضاداد: چنین برداشتی ندارم و آن نگرانیکه شما فکر میکنید، فکر نمیکنم خاستگاه درخواست آقای فرمانآرا برای شرکت نکردن در مسابقه بوده باشد. از درخواست آقای فرمانآرا چنین استنباطی نکردم.
اگر این فیلم را به جشنواره میدادند، پذیرش میکردید؟
رضاداد: ما که پذیرش کردیم ولی فکر میکنم آقای فرمانآرا میخواست خودش را از حاشیههای فضای رقابتی بیرون بکشد.
اگر میخواستند فیلم را بدهند، قبول میکردید؟
رضاداد: بله میدادیم هیأت انتخاب.
به هر حال فیلم را پذیرش میکردید.
رضاداد: بله.
این را میپرسم چون ایشان چند سال پیش سیمرغهایش را به جشنواره برگرداند و با الفاظی که خیلی دوست ندارم تکرارشان کنم، جشنواره را نواخت. بهعنوان دبیر جشنواره فکر نمیکنید باید از شأن این جشنواره دفاع کنید؟
رضاداد: شأن جشنواره را فضای عصبیت سالهای قبل سینما مخدوش کرده بود. عصبیت است دیگر! در دعوا هم که حلوا پخش نمیکنند.
اصلاً دعوا به ایشان ربطی نداشت که بیاید وسط کار و سیمرغهایش را پس بدهد.
رضاداد: چرا، بخشی از آن به ایشان ربط پیدا کرد.
دعوا سیاسی بود. فکر نمیکنید کسی که یک بار بازی را به هم زده است، دیگر نباید در آن زمین بازی کند؟
رضاداد: نه. وقتی کسی خودش آمده و میخواهد کار کند، چرا باید بگوییم نه؟ گفت: «گر حکم کنند که مست گیرند/ در شهر هر آنچه هست گیرند». هرکسی یک جوری درگیر دعوا بوده و حسن تغییر دولتها پایان یافتن همین دعواهاست.
امسال یکی از کارهای خوبی که انجام شد حضور عوامل فیلمها در سینماهای مردمی بود...
رضاداد: اصلاً اهمیت جنبهی مردمی جشنوارهی فجر را به همین میدانم که مردم بیواسطه بتوانند با هنرمند گفتگو کنند. فقط هم برای هنرمند فایده ندارد، برای مردم هم فایده دارد. پرسشهای مردم و پاسخهای هنرمند ارتقای درک از فیلم را در مخاطب جشنواره و مآلاً در مخاطب عادی ایجاد میکند. امسال سانسها را در سینماهای مردمی هم دو ساعت و نیم کردیم که گفتگوی بین مردم با هنرمند در پایان فیلم هم شکل بگیرد. دوربین هم گذاشته بودیم که بتوانیم این گپوگفت، احساس، فهم و درک مردم را از آن فیلم بگیریم. خیلی جاها هم این اتفاق افتاد و تصاویرش ثبت و پخش شد. خود بچهها هم خیلی استقبال کردند از اینکه قبل از اینکه فیلم اکران شود، مردم استنباطهایشان را از فیلم و نقاط قوت و ضعف آن بگویند. جنبهی مردمی بودن جشنوارهی فجر، از این نظر ویژگی خوبی است و گاهی وقتها در تفاوت آشکار با جنبهی منتقدین است. اگر به منتقدین برنخورد، من بیشتر از جریان منتقدین و کاخ جشنواره، برای این جریان جشنواره اهمیت قائل هستم. اصلاً با مردم فیلم دیدن لطف دیگری دارد. در اکثر جشنوارههای دنیا داورها هم با مردم فیلم میبینند. اما ما هنوز که هنوز است میترسیم داورهایمان را ببریم که با مردم فیلم ببینند. نگران تأثیر مردم روی داورها نیستیم، ولی این عادت در ایران شکل نگرفته است که اگر داورها به سینماهای مردمی رفتند، سرشان نریزند و شلوغی و مزاحمت ایجاد نکنند. در کن که داورها میآیند و با بقیه فیلم تماشا میکنند. خانم «حاتمی» که پارسال داور کن بود، میگفت که یکی از چیزهایی که در ورقهی داوری یادداشت میکنند، زمان تشویق مردم پس از پایان فیلم است، ولی داورهای ما جداگانه فیلم میبینند.
از هر سه فیلم عذرخواهی کردم با آنکه شانسی نداشتند
در مورد اختتامیه؛ چرا آقای «عسگرپور» در شب اختتامیه روی سن نیامد و اصلاً در مراسم حضور نداشت؟
رضاداد: آقای «توحیدی» که خیلی هم دوستیم و عزیزند، در مصاحبهای گفتند که از میزان ارسال کارت برای خانهی سینما دلگیر شدند و ما هم نمیدانستیم. یعنی نگفتند. ولی فکر کردند ما اهمیت ندادیم. همکاران ما هم اصل ماجرا را توضیح دادند.
سال بعد دبیر هستید؟
رضاداد: باشیم؟
در صحبتهایتان گفتید سال بعد در جشنواره اینجوری میکنیم. آقای ایوبی پارسال در اختتامیه از شما خواستند دبیر دورهی بعدی باشید. امسال اما...
رضاداد: چون هنوز جشنواره تمام نشده و بخش بینالملل هنوز برگزار نشده.
آنجا خواهش میکنند؟!
رضاداد: البته آقای ایوبی در حاشیهی آیین تجلیل از داوران مطالبی فرمودهاند و اظهار لطف کردهاند. اما این جملهی آقای فرمانآر» زبان حال ما هم هست که «دیگر جان مسابقه دادن ندارم». واقعاً دوست دارم بچههای جوانتر بیایند و ما کنار دستشان بایستیم و کمک کنیم. اینکه میگویم سال بعد، با این حس میگویم. چون با آنها حتماً اتفاقهای بهتری میافتد. گفتمان نسل ما با گفتمان مخاطبین امروز سینما، فیلمسازان، فیلمداران و فیلمبازان متفاوت شده است. بچههای جوان و جدید با ما ارتباط عاطفی ندارند. نسل من نسل فیلمسازی افخمی و جوزانی و... این جریان است.
همین دو نفری که بایکوت شدند؟
رضاداد: نه! مجیدی و بقیهی داوران و «داوودی» و اکثر جایزهگرفتهها و همهی فیلمسازان دههی شصت و هفتاد هم هستند. منظورم این است که ما این نسل هستیم. فیلمهایی که بچههای نسل جدید دارند میسازند برایم شگفتانگیز است. وقتی جریان سینما دارد جریان جدیدی میشود، مدیران جوانتر مثل آقای «ایلبیگی» بیشتر به درد این زمانه میخورند، چون اینها فهم مشترک از همدیگر دارند.
و سوال آخر دربارهی آرای مردمی و حذف آن سه فیلم از نظرسنجیها توسط خانهی سینما؛ آقای افخمی در نشست خبری فیلم گفت که دبیر جشنواره از ما پوزش خواست.
رضاداد: از هر سه فیلم عذرخواهی کردم. با آنکه شانسی نداشتند ولی رأیگیریها یک جور بازخورد است و فارغ از نتیجهاش، برای فیلمسازان مهم است. واقعیت امر این است که بین زیرمجموعهی ما و خانهی سینما ناهماهنگیهایی ایجاد شد و من هم مطلع نبودم. با اینکه به تهیهکنندگان هم گفته بودند و جدول نمایشها هم از روز نهم بهمن روی سایت بود، تهیهکنندگان هم بیتوجهی کرده بودند و چون فیلمشان را هم دیرتر از زمان مقرر داده بودند، قصد اعتراض هم نداشتند. با اینهمه چون من مطلع نبودم، زمانی که من و آقای عسگرپور خواستیم کاری کنیم، دیگر امکانپذیر نبود. به همین جهت بهعنوان دبیر عذرخواهی کردم.