وقتی توسل به فمنیسم افراطی درام را از نفس میاندازد
نگاه «نسیم» به "جامهدران"؛ حاکمیت اغراقهای فمنیستی از یک طرف و پیش بردن داستان و اجرا بر مدار کلیشهها از طرف دیگر باعث شده اولین تجربه سینمایی حمیدرضا قطبی در حد اثری کمتر از متوسط جلوهگر شود
گروه فرهنگی خبرگزاری «نسیم»- آغاز کارگردانی و بخصوص ساخته نخستین اثر به عنوان کارگردان به میزان مستقیمی به سن و سال کارگردان ربط دارد. کارگردانی که نتواند نهایتا تا انتهای دهه سوم زندگی خویش نخستین فیلم بلندش را بسازد ممکن است دچار سرخوردگی شده و همین سرخوردگی در دهه های بعدتر کار دستش بدهد. البته تفاوت است میان کارگردانی مانند حمید سمندریان که سالها در تئاتر کار کرده و در 58 سالگی اولین فیلم بلندش را می سازد با چهره ای چون حمیدرضا قطبی که بعد از مدتها تلاش نافرجام، تازه در 53 سالگی فرصت می یابد فیلم بلند بسازد. امثال سمندریان در تئاتر سعی و خطاهای خود در اجرا را تجربه کرده اند و وقتی وارد سینما می شوند آن قدر بی اشتباه پیش می روند که با همان آثار محدود سینمایی خود الگویی میشوند حتی برای بزرگان سینما اما قطبی که سالها پیش و در میانه دهه 60 به عنوان بازیگر در فیلم "صعود" فریدون جیرانی بازی کرده بود آن قدر دیر کارگردان می شود که اولین اثرش پر میشود از تردید و و دودلی از متن گرفته تا اجرا.
*تردیدهایی که از انتخاب متن تا انتخاب ساختار وجود داشته "جامه دران" حمیدرضا قطبی پیشتر قرار بود در دوره ریاست جواد شمقدری بر سازمان سینمایی ساخته شود اما به دلیل آنچه عدم دریافت مجوز خوانده می شد این فیلم پروانه ساخت نگرفت تا تغییر دولت و حضور حجت الله ایوبی بر ریاست سازمان سینمایی که پروانه ساخت اثر صادر شد و فیلم تولید شده و در جشنواره سی و سوم هم به نمایش درآمد. اکران فیلم هم یک ماهی است در سینماهای کشور آغاز شده و البته که به نسبت تیم بازیگرانی که در آن حضور دارند فروش قابل توجهی نداشته است. در این کم فروش یا کم مخاطب بودن بیشتر از هر چیز همان تردید و دودلی نقش دارد که کل اثر را گرفتار خود کرده؛ تردید از انتخاب متن و رهایی آن در ساختار اپیزودیک و رفت و برگشتهای زمانی گرفته تا انتخاب بازیگران و حتی کارگردانی، گریبان "جامه دران" را گرفته است.
*اشتباه در انتخاب متن... از متن شروع می کنیم؛ فیلم به عنوان اقتباسی از یکی از داستانهای ناهید طباطبایی تولید شد و امیدهای فراوانی می رفت بر اینکه زمینه ای باشد برای تعامل بیشتر میان سینما و ادبیات اما مسأله اینجاست حتی داستانی که منبع اقتباس قرار گرفته نه بلحاظ سوژه و نه بلحاظ فرم، داستان درجه اولی در ادبیات ایران نیست و اگر پاره ای نگاههای تحسین آمیز فمنیستی را کنار بگذاریم این رمان حتی در واقعه نگاری اجتماعی برهه های زمانی خاصی که برای روایت برگزیده هم موفق نیست. حالا قطبی بدون توجه به ضعفهای داستان "همایون" از مجموعه داستان "جامه دران" طباطبایی کوشیده عین آن را با حداقل تغییر نسبت به منبع به فیلمنامه بدل کند. شاید برای طباطبایی دم زدن از زیر پا گذاشته شدن حقوق زنان آن هم به صورت افراطی و کاملا اغراق شده عاملی باشد برای کسب محبوبیت در میان برخی منتقدان فمینیست اما برای قطبی که سابقه دستیاری آدمهایی چون خسرو معصومی و محمدعلی سجادی را داشته این داستان چه جاذبه ای داشته مشخص نیست. ماجراهای پیرامون عقیم بودن یک زن و باز شدن پای همسر دوم به زندگی مرد داستان آن قدر کلیشه و تکراری است که قبل از حتی امثال طباطبایی این فیلمفارسی سازان بودند که به آن پرداختند. در سالهای بعدتر در سریالهای تلویزیونی نیز چنین سوژه کلیشه ای بارها دستمایه پر کردن آنتن شد... اینکه چرا قطبی هم در اولین تجربه کارگردانی اش که بعد از مدتها روی داده باز هم سراغ چنین سوژه ای رفته جای سوال دارد و البته به تردیدهایی بازمی گردد که او برای ساخت فیلم اولش داشته و سعی کرده برای غلبه بر آنها بر سهل الوصول ترین مسیر گام بگذارد.
*اجرای بدون خلاقیت در سینمای دنیا و حتی کشور خودمان کارگردانانی را داریم که وقتی سراغ سوژه های تکراری می روند هم چنان اجرای تازه و به روزی از آن ارائه می کنند که تازگی اجرا، تکراری بودن سوژه را می پوشاند. به عنوان نمونه رسول ملاقلی پور وقتی در بحبوحه دهه هفتاد و ساخت آثار تکراری با نقد رفتارهای طبقه نوکیسه برآمده از سازندگی به سراغ چنین سوژه ای رفت و "قارچ سمی" را ساخت سعی کرد چه در متن و چه در اجرا چنان تصاویر متفاوتی را ارائه کند که کمترین کسی شائبه ای درباره تکراری بودن داستان به خود راه ندهد. احمدرضا معتمدی کارگردان دیگری بود که با همین سوژه "دیوانه ای از قفس پرید" را ساخت و البته اثرش در زمره آثار دارای نگاه متفاوت به آفات برآمده از سرمایهزدگی برآمده از دوران سازندگی خود را عرضه داشت. یقینا قطبی هم اگر اندکی خلاقیت را چاشنی کار خود می کرد می توانست حتی همین داستان ازدواج دوم یک مرد به دلیل عقیم بودن همسر اول را هم گره بزند به تعارضات سیاسی-اجتماعی دوران حاکمیت پهلوی و البته یک درام عاشقانه دارای بار سیاسی خلق کند اما صد افسوس که این فیلم اولی میانسال همه چیز را در سطح و با حداقل نوآوری پیش برده است باز هم شاید به خاطر تردیدهایی که او را محاصره کرده و نگذاشته به تصمیم گیری درستی در اجرا برسد.
*درگیر فمنیسم افراطی قطبی آن قدر درگیر فمنیسم افراطی برآمده از داستان منبع شده یادش رفته که در روزگار پست مدرن حتی مخاطبانی که اوقاتشان را با سریالهای شبکه های فارسی زبان ماهواره ای پر می کنند نیز علاقه چندانی به تماشای روابط خطی و قطب بندی های ثابت و بی اوج و فرود ندارند. مخاطبان روزگار ما بیش از علاقه به قطبهای مثبت و منفی به شخصیتهای خاکستری که وجهی منطقی تر بر رفتارشان حاکم باشد علاقمند هستند اما حمیدرضا قطبی بی توجه به این علاقمندی چنان در خط کشی میان کاراکترها و مظلوم قرار دادن برخی و ظالم جلوه دادن برخی دیگر پیش رفته که اثرش در حد یک تلهفیلم ابتدایی جلوه گر شده است.
*کپی برداری از سینمای خسرو معصومی در تصویرسازی و بخصوص رنگ بندی نماهای مختلف فیلم چه بخشهایی که در روزگار نو می گذرد و چه بخشهایی که چند دهه عقبتر روایت می شود شاید حضور علیمحمد قاسمی فیلمبردار شناخته شده ایرانی بوده که باعث شده "جامه دران" قابهایی قابل تحمل باشد اما اگر نیک بنگریم در همین تصویرسازیها و بخصوص بخشهایی که مربوط به لوکیشنهای شمال است نوعی گرته برداری از سینمای خسرو معصومی و آثاری چون "رسم عاشق کشی" و "باد در علفزار می پیچد" وجود دارد. یعنی قطبی حتی در این بخش هم نتوانسته از خیر کلیشه ها بگذرد و به جای آن که شرایط بدعت و نوآوری را در ترسیم لوکیشنهای کمتر دیده شده برای تصویربردار خویش فراهم کند او را به سمت کلیشه های دیده شده سوق داده است؛ این هم معلولی دیگر از تردیدی که دست و پای این فیلم اولی میانسال را بسته است...
*آیا در آینده دست از کلیشه ها برخواهد داشت؟ حاکمیت اغراقهای فمنیستی از یک طرف و پیش بردن داستان و اجرا بر مدار کلیشه ها از طرف دیگر باعث شده "جامه دران" در حد اثری زیر حد متوسط جلوه گر شود که مطمئنا نمی تواند امیدی را پیش روی مخاطب بگذارد بر آینده کارگردانش مگر آن که قطبی در سالهای آینده دست از این همه کلیشه برداشته و به سمت نوآوری و بدعت برود.