نگاهی به تئاتر "ترور"؛

ابن ملجم خوب، ابن ملجم بد، ابن ملجم زشت!

کدخبر: 2002654

گویا ابن ملجم مرادی که در محاکمه تاریخ گرفتار آمده همه را در شقاوتش مقصر می داند جز خودش؛ از قطام تا اشعث بن قیس کندی و یاران خوارجش!

گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »- "ترور" حمیدرضا نعیمی هر چند پیرامون یکی از مشهورترین روایت های تاریخ دینی یعنی ماجرای به شهادت رساندن امیر مومنان(ع) است اما تقریبا می توان گفت اثری تاریخی نیست؛ تلاشی برای شناخت و فهم علل سقوط یک انسان و چرایی تقابل او با حق و عدالت است. شاید بیراه نباشد اگر بگوییم "ترور" بیش از آن که ناظر بر گذشته و روایتی صرف از یک رویداد تاریخی باشد، تلاش می کند با استفاده از نماد و استعاره در مورد حال و شرایطی که اکنون در آنیم سخن بگوید؛ از نام نمایش که واژه ای امروزی و دارای بار معنایی خاص است تا طراحی لباس شخصیت های مختلف داستان که یا کاملا امروزی هستند یا بخشی از آن متعلق به دنیای مدرن. نعیمی در اثرش می خواهد بگوید که چگونه یک نفر دست به "ترور" می زنند و "تروریست" می شود. در این نمایش بر خلاف سایر آثاری که به ماجرای ضربت خوردن امیرالمومنین(ع) پرداخته اند ما با شخصیتی که بناست ترور شود مواجه نمی شویم؛ حتی وصف او و سجایای اخلاقی اش را هم کم می شنویم بلکه در عوض ابن ملجم مرادی به روایت حمیدرضا نعیمی را می بینیم. مهمترین ویژگی ابن ملجم در "ترور" آن است که به شدت در مورد او آشنایی زدایی صورت گرفته است؛ ابن ملجمی که در این اثر دیده می شود فردی تماما سیاه و پلشت نیست بلکه انسانی است که اسیر کشمکش های درونی خویش شده و نمی داند چه کند. ابن ملجم در این اثر کاملا سرگردان است، گاهی یک فرد بی مبالات و اراذل گونه به نمایش گذاشته می شود و گاهی در قامت یک روشنفکر؛ گاهی اسیر شهوات می شود و گاهی مقابل آنها می ایستد.

نمایش این کشمکش های درونی و فعالیت های کنش گران بیرونی برای سوق دادن عبدالرحمن مرادی به سوی اجرای خواسته های آنها باعث ایجاد جذابیت و کشش نمایش می شود و همین یکی از نقاط قوت این تئاتر است. نعیمی کاری را روی صحنه برده که مخاطبش اصل داستانش را بارها و بارها شنیده و می داند که پایان این کشمکش های ابن ملجم شکست او و ترور امیر مومنان(ع) است با این حال خلق موقعیت های گوناگون و روایت داستان این تروریست از زاویه ای دیگر سبب ساز آن می شود که بیننده دو ساعت را با اثر همراهی کند و تقریبا از دیدن آن خسته نشود.

هر چند که این خلق داستانی در جذب مخاطب موفق عمل می کند و نقطه قوت است اما از سویی دیگر می توان آن را نقطه ضعفی نیز دانست. کارگردان "ترور" می خواهد پیش داوری های منفی در مورد شخصیت ابن ملجم را کنار بگذارد و او را انسانی چون سایرین تعریف کند و پله پله عوامل انحطاطش را پیش چشم مخاطب به نمایش بگذارد اما ماحصل کار به جای آن که قطعیت انحطاط ابن ملجم را نشان دهد دچار نوعی اضطراب و سردرگمی است. ابن ملجم "ترور" در نهایت برای تماشاچی شقی ترین مردم و قاتل یکی از بهترین بندگان خدا نمی شود بلکه حداکثر می توان او را یک قربانی شرایط اجتماعی دانست یعنی همان چیزی که در گفتار غالب مجرمین می بینیم. همه قاتلین و جنایتکاران وقتی گرفتار می شوند و نزدیک به مکافات اعمالشان خود را قربانی شرایط اجتماعی و دوست ناباب و ... معرفی می کنند در نهایت همه مقصرند غیر خود شخص جنایتکار و در "ترور" هم ناخواسته چنین القا می شود. گویا ابن ملجم مرادی که در محاکمه تاریخ گرفتار آمده همه را در شقاوتش مقصر می داند جز خودش؛ از قطام تا اشعث بن قیس کندی و یاران خوارجش. هر چند به احتمال قوی نعیمی هرگز چنین قصدی را نداشته اما مخاطب در انتهای کار درگیر این سوال می شود که تقصیر خود عبدالرحمن در این جنایت چیست؟ این همان است که می گوییم برآیند "ترور" تا حدی به تبرئه نقش شخص ابن ملجم در جنایتش منجر می شود. یکی دیگر از نکات این نمایش آن است که اشتباه بودن این عملیات تروریستی نیز به خوبی برای مخاطب مشخص نمی شود یعنی بیننده باید با استفاده از داده های فرامتنی و آن چه که از قبل خود می دانسته ترور علی(ع) را امری خطا بداند در طول نمایش دلیلی برای این که چرا ابن ملجم نباید این کار را کند نمی یابیم یا کمتر می بینیم. خواهرزاده امیرمومنان(ع) نیز که به نظر تنها مدافع وی در این اثر است نیز کنشگر فعالی نیست و شاید بتوان گفت شخصیتی نه چندان مثبت دارد به بیان دیگر مقتول در این ترور مدافع ندارد؛ تنها علتی که شاید بتوان برای اقناع ابن ملجم برای عدم انجام این ترور بیابیم میل وی به زندگی بیشتر در گوشه ای از دنیا به همراه قطام است و نه چیز دیگر. در کنار این موارد، نمی توان از بازی ها گذشت. بازیگران با قدرت و قوت نقش خود را ایفا می کنند که همین باعث ایجاد حس همذات پنداری خوبی بین مخاطب و شخصیت ها می شود به ویژه در خصوص اشعث بن قیس کندی که بهزاد فراهانی با هنرمندی تمام در صحنه ظاهر شده و هر بیننده ای را وادار به تحسین می کند. با همه این تفاصیل "ترور"، تجربه ای نو از روایت وقایع تاریخی است و کارگردان نیز تلاش خود را به کار گرفته تا اثری در خور توجه خلق کند و احتمالا پس از این الهام بخش آثار بیشتری نیز خواهد بود.

ارسال نظر: