موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران متولی تاریخ نگاری انقلاب نیست

به گزارش خبرنگار فرهنگی « نسیم آنلاین »، دهمین نشست تخصصی تاریخ شفاهی ایران صبح امروز با حضور "موسی فقیه حقانی" دبیر علمی همایش، "یعقوب توکلی" پژوهشگر تاریخ معاصر، "محمدرضا کائینی" از دبیران تحریریه شاهد یاران، "سیروس سعدوندیان" اسناد و مطالعات اجتماعی و اقتصادی، "موسی نجفی" محقق حوزۀ تاریخ معاصر و "سید محمد میرکاظمی" عضو انجمن تاریخ شفاهی در سالن سوره حوزه هنری برگزار شد.

سید محمد میرکاظمی، عضو انجمن تاریخ شفاهی ایران در ابتدای این همایش در سخنانی، گفت: نخستین همایش تاریخ شفاهی در سال 1381 در دانشگاه اصفهان برگزار شد. بعد از آن نیز این همایش هرسال در طول برگزاری پربارتر و مداوم تر تا امروز برگزار شده است.

وی افزود: تا اینکه در سال گذشته همایش تاریخ شفاهی ایثار و شهادت توسط بنیاد شهید و امور ایثارگران برگزار شد. بر این اساس دهمین همایش تاریخ شفاهی ایران با عنوان انقلاب اسلامی و با همت انجمن تاریخ شفاهی و میزبانی موسسه تاریخ معاصر ایران برگزار شد.

عضو انجمن تاریخ شفاهی ایران ادامه داد: البته همانطور که می‌دانید کارهای مرتبط با ساماندهی و اجرای برگزاری چنین همایش هایی بسیار وقت گیر و دشوار است. بر این اساس دوستان و همکاران ما با علاقه و وظیفه شناسی خاصی کارهای مرتبط با برگزاری این همایش را پیگیری کردند تا در نهایت امروز شاهد برگزاری این همایش هستیم.

میرکاظمی خاطرنشان کرد: موسسه تاریخ معاصر از مراکز مهم تاریخ نگاری در ایران است. بر این اساس در این همایش "موسی حقانی" به عنوان دبیر علمی آن حضور دارد.

وی تصریح کرد: تاریخ انقلاب اسلامی در واقع تاریخ نیم قرن اخیر کشور محسوب می شود و این برهه از تاریخ به اندازه کل تاریخ ایران حرف و حدیث در خود جای داده است.

موسی فقیه حقانی رئیس موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و دبیر علمی همایش تاریخ شفاهی ایران در ادامه برنامه در سخنانی، گفت: موسسه تاریخ معاصر یکی از موسسات تاریخ نگاری در حال فعالیت در ایران است. اما این موسسه متولی تاریخ نگاری انقلاب اسلامی نیست.

وی افزود: ما در موسسه تاریخ معاصر عمدتا تاریخ 200 سال اخیر ایران را پیگیری و واکاوی می کنیم. بر این اساس از یک سال گذشته با پیشنهاد انجمن تاریخ شناسی قرار شد تا همایش تاریخ شفاهی ایران با همکاری موسسه تاریخ معاصر ایران برگزار شود.

دبیر علمی همایش تاریخ شفاهی ایران ادامه داد: تاریخ شفاهی به عنوان یکی از مستندات جدی تاریخ نگاری مدنظر است و در این موسسه تا امروز کارهای فراوانی انجام شده است.

حقانی خاطرنشان کرد: موسسات مختلفی در حال حاضر در داخل و خارج کشور در خصوص ثبت وقایع تاریخی کشور فعالیت می کنند و از آنجایی هم که تاریخ شفاهی در ثبت و ضبط وقایع پیشگام است موسسه ما یکی از مراکزی است که در امر انجام تاریخ نگاری در داخل کشور فعالیت های بسیار خوبی دارد.

وی اضافه کرد: امکانات و ظرفیت های بسیار خوبی در تاریخ شفاهی وجود دارد که موجب شده تا اهمیت آن دوچندان شود. در حقیقت در برخی مکتوبات تاریخی که کمی دیر دست به قلم شدیم تاریخ شفاهی ورود کرده و در این راه مستندات بسیار خوبی را هم تهیه کرده است.

دبیر علمی همایش تاریخ شفاهی ایران یادآور شد: انقلاب اسلامی ایران به عنوان مهمترین رویداد در تاریخ معاصر ایران مطرح است و پیرامون آن منابع فراوان و مختلفی منتشر شده است. این تعدد منابع موجب شده تا الزاماتی ایجاب کند که یک بررسی و ارزیابی در این منابع انجام بدهیم.

حقانی متذکر شد: ما در خصوص تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی با دو جریان روایتگر روبرو هستیم. نخستین جریان روایتگر از جانب ساقط شدگان و دومین جریان متعلق به ساقط کنندگان یا همان انقلابی ها است.

وی افزود: در روایت متعلق به ساقط شدگان شاهد چندین روایت هستیم. بر این اساس برخی ها شاه، برخی ها اطرافیان شاه و برخی ها هم ساواک را در شکل گیری و ایجاد انقلاب اسلامی مقصر می دانند.

دبیر علمی همایش تاریخ شفاهی ایران ادامه داد: در روایت ساقط کنندگان یا انقلابیون، آنها به موضوع پهلوی و زمینه هایی که موجب ایجاد و شکل گیری انقلاب اسلامی بوده است اشاره کرده اند.

حقانی خاطرنشان کرد: مقالات قابل توجهی به دبیرخانه این همایش ارسال شده است. بر این اساس 9 مقاله برای ارائه در این همایش و 30 مقاله هم برای چاپ در مجموعه مقالات همایش اتخاب و برگزیده شده اند.

وی تصریح کرد: البته باتوجه به ارزشی که گردآوری این مقالات دارد مهلت ارسال آثار تمدید شده است. نکته دیگر اینکه برگزاری این همایش حاصل یک سال کار و تلاش برای هماهنگ کردن تمامی جوانب برای برگزاری آن بوده است.

یعقوب توکلی، پژوهشگر تاریخ معاصر نیز که یکی از سخنرانان این همایش بود در سخنانی، گفت: در مجموعه مطالعاتی که در طی سال های گذشته در آثار پهلوی داشتم به چند جریان و نگاه عمومی در آثار و شخصیت های زمان پهلوی رسیدیم. البته این نگاه ها معطوف به این مسئله است که این شخصیت ها وقوع انقلاب اسلامی در ایران را به عنوان یک فاجعه تعریف می کردند.

وی افزود: نخستین نگاه عمومی شخصیت های متعلق به افراد حاضر در دستگاه های پهلوی در کتاب "پاسخ به تاریخ" است که انقلاب اسلامی را یک فاجعه محسوب کرده بودند. این فاجعه دانستن انقلاب اسلامی در سخنان و خاطرات بسیاری از مقامات دربار شاه وجود دارد.

این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: نکته دیگری که در این مجموعه منابع مشاهده کردم این مسئله است که هیچکدام از رجال دربار پهلوی برای خود در ایجاد زمینه های وقوع انقلاب اسلامی نقش منفی قائل نیستند.

توکلی خاطرنشان کرد: در حقیقت هیچکدام از مقامات پذیرای این واقعیت نشده اند که اشکالات و نواقص حکومت پهلوی عامل شکل گیری و بروز انقلاب اسلامی بود. بر این اساس "دکتر نصر" در خاطرات خود نوشته که حکومت پهلوی نتوانسته بود واقعیت های فکر مردم ایران در در ان زمان درک کند.

وی اضافه کرد: نکته مهم و جالب دیگری که باید به آن اشاره کنم این است که بسیاری از رجال دربار پهلوی حتی کتاب "ولایت فقیه" امام خمینی (ره) را هم نخوانده اند.

این پژوهشگر تاریخ معاصر تصریح کرد: اشرف پهلوی هم در کتاب "من و برادرم" نیز به هیچ یک از اشتباهات خود و حکومت پهلوی اشاره نکرده است. اشرف پهلوی حتی برخی از موارد عجیبی را هم که برای همه مشخص بود را هم عادی محسوب می کرد.

توکلی افزود: پهلوی ها در تمامی آثار خود برای وقوع انقلاب اسلامی متهم و مقصر پیدا کرده اند. در این رابطه می بینیم که محمدرضا پهلوی نیز انقلاب را ناشی از دخالت های کشورهای خارجی چون کشور انگلستان و حتی لیبی دانسته بود.

وی ادامه داد: اشرف پهلوی در خاطرات خود می گفت دلیل وقوع انقلاب اسلامی این بود که قدرت نظامی ایران در خاومیانه و خلیج فارس افزایش یافت و همچنین قیمت نفت هم بالا رفت. بر این اساس آمریکایی ها هم برای محدود کردن قدرت شاه اجازه رقم خوردن انقلابی را در ایران صادر کردند.

این پژوهشگر تاریخ معاصر متذکر شد: نکته دیگر اینکه ادعای اینکه این انقلاب را آمریکایی ها به راه انداختند هم بعد از انقلاب در داخل کشور هم طرفدارانی دارد. اما فریدون هویدا در کتاب خود علت اصلی انقلاب اسلامی را شخص شاه معرفی کرده بود. او گفته بود که شخص شاه آنقدر دارای مفاسد است که دیگر لازم نیست به دنبال دلایل دیگری بگردیم.

توکلی ادامه داد: اگر بخواهم به فرد دیگری در دربراه شاه اشاره کنم باید از "جهانگیر تفضلی" نام ببرم که در خاطرات خود از شاه حمایت کرده است. او اطرافیان شاه را به عنوان مقصران سقوط حکومت پهلوی در ایران نام برده است.

وی خاطرنشان کرد: علی امینی هم در خاطرات خود جبهه ملی و اقدامات و عملکرد اشتباه آن را عامل اصلی شکل گیری انقلاب اسلامی در ایران نام برده بود. زیرا او جبهه ملی را نماینده طبقه متوسط در ایران دانست که به شاه کمک نکرد تا در قدرت باقی بماند.

این پژوهشگر تاریخ تصریح کرد: عبدالمجید مجیدی شخص دیگری که در درباره پهلوی بود در خاطرات خود افزایش قیمت نفت را علت اصلی سقوط جکومت پهلوی دانسته بود. او در سخنان و خاطرات خود آورده بود که با افزایش قیمت نفت شاهد یک دوران ولخرجی در درباره شاه بودیم و شاهد طیف وسیعی از سفارشات نظامی را می دیدم.

توکلی در پایان گفت: برخی دیگر هم در دستگاه حکومت پهلوی بودند که حزب رستاخیز، ساواک، نبود آگاهی در مسئولان حاکمیتی، عناصر حزب توده و درنهایت چپی‌ها را عوامل شکل‌گیری انقلاب اسلامی می‌دانستند. اما هیچ‌کدام برای مردم ایران نقشی را در وقوع انقلاب دیده نشده بودند.