محمدصادق افراسیابی
ضرورت توجه به سواد رسانهای در ایران امروز
در شرایطی که شاهد گسترش ضریب نفوذ شبکه های اجتماعی و ماهواره ای در میان اعضای جامعه ی ایرانی هستیم، عدم برخورداری از سواد رسانه ای مشابه رانندگی در یک اتوبان پرخطر بدون داشتن گواهینامه ی رانندگی است.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »، محمدصادق افراسیابی*- هر چند بر اساس تعریف ارائه شده از سوی یونسکو، یکی از شاخصه های با سواد بودن افراد در جهان امروز برخورداری از سواد رسانه ای و اطلاعاتی است، شرایط و مقتضیات خاص حاکم بر جامعه ی ایرانی ضرورت توجه به موضوع سواد رسانه ای را دو صد چندان کرده است. هر چند تعاریف متفاوتی از سواد رسانه ای وجود دارد اما در کل میتوان گفت سواد رسانه ای عبارت است از توانایی اعتبار سنجی رسانه ها، تجزیه و تحلیل تبلیغات و پیام های رسانه ای و در نهایت تشخیص سره از ناسره.
بر همین اساس در شرایطی که شاهد گسترش ضریب نفوذ شبکه های اجتماعی و ماهواره ای در میان اعضای جامعه ی ایرانی هستیم، عدم برخورداری از سواد رسانه ای مشابه رانندگی در یک اتوبان پرخطر بدون داشتن گواهینامه ی رانندگی است. چرا که سواد رسانه ای به ما یاد می دهد که کدام پیام رسانه ای امن و کدام پیام انحرافی و خطرناک است و در نقطه ی مقابل، بی سوادی رسانه ای باعث می شود تا ندانیم کدام پیام قابل اعتماد و کدام پیام فریبکارانه، جعلی و دروغ است؟
شاید بسیاری از ما فکر می کنیم که مشکلات ناشی از بی سوادی رسانه ای تنها گریبانگیر کشورهای جهان سوم و یا در حال توسعه است اما نتایج پژوهشی که در سال 2002 میلادی توسط موسسه دختران پویا در آمریکا انجام شد بیانگر این موضوع بود که دختران آمریکایی علیرغم برخوداری از دانش و مهارت کافی برای استفاده از فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی، در همان زمان از نظر سواد رسانه ای با ضعف های عمده مواجه هستند و همین امر باعث بروز نگرانی های جدی در میان دولتمردان و اعضای جامعه ی آمریکایی شده بود.
در حقیقت هر چند تاریخچه پیدایش سواد رسانهای به سال 1965 میلادی باز میگردد، اما تا اوایل سال 2000 میلادی هنوز اروپا و آمریکا هم نتوانسته بودند سواد رسانه ای را به یک نهضت سواد آموزی عمومی تبدیل کنند و از همین رو در آن زمان نتایج عدم برخوداری از سواد رسانه ای آن قدر اسفناک بود که طبق اعلام ژورنال های علمی در اروپا و آمریکا بسیاری از نوجوانان و جوانان اروپایی و آمریکایی به اشکال مختلف قربانی بی سوادی رسانه ای شده بودند و حتی در برخی موارد شاهد فروپاشی خانواده ها و یا کاهش سرمایه ی اجتماعی دولت ها در اثر بی سواد رسانه ای اعضای خانواده ها بودیم. به عنوان مثال در برخی از موارد شاهد بودیم که برخی دختران در ایالت نیویورک، شهرهای کالیفرنیا، لندن، لیورپول، برلین، تورنتو و سایر شهرهای اروپایی و آمریکایی به دلیل نداشتن سواد رسانه ای و اعتماد بیش از حد به رسانه های نوین مجازی به قرارهای اینترنتی تن داده و ابژه ی روابط ناخواسته و بعضا آزارهای جنسی همراه با پخش فیلمهای مربوطه در فضای مجازی بودیم که البته با اطلاع رسانی و آگاه سازی عمومی از طریق رسانه های جمعی همراه بود و یا در مواردی دیگر کلاه برداری از طریق تبلیغات اینترنتی و حتی شبکه های ماهواره ای باعث خسارت های مادی فراوان شده بود که مواردی از آن در ایران هم اتفاق افتاد و فردی که مدعی انرژی درمانی عمومی از طریق شبکه های ماهواره ای بود در مقاطعی خاص در ایران حضور پیدا میکرد و با اخذ مبالغ کلان از افراد و بیماران خصوصی خود با همکاری و پشتیبانی تبلیغاتی و رسانه ای مدیران شبکه های ماهواره ای فارسی زبان موفق به کسب درآمدها چند صد میلیاردی نامشروع شده بود.
تقریبا از همان زمان و در همان سال ها بود که موضوع گسترش سواد رسانه ای در جوامع اروپایی و آمریکایی به عنوان یکی از مهمترین اولویت های سیاستگذاری فرهنگی و اجتماعی در دستور کار قرار گرفت. اکنون هم در ایران رفته رفته شرایطی را تجربه می کنیم که در ابتدای سال 2000 کشورهای اروپایی و آمریکایی درگیر آن بودند. در شرایطی که از یک سو شاهد گسترش شبکه های اجتماعی، بازی های رایانه ای و سایر رسانه های نوین در جامعه ی ایرانی هستیم و از سوی دیگر برنامه ریزی مدونی برای گسترش سواد رسانه ای طراحی نشده است، در صورت عدم توجه جدی به موضوع سواد رسانه ای در آینده نه چندان دور شاهد عواقب وخیمی از جمله فروپاشی خانواده ها، افزایش فاصله ی ملت و دولت از یکدیگر و کاهش اعتماد مردم به رسانه های داخلی همراه با افزایش استفاده از رسانه های بیگانه از جمله شبکه های ماهواره ای خواهیم بود.
اما در این میان علیرغم تمام تهدیدها و هشدارها، خوشبختانه تجربه ی تاریخی نظام جمهوری اسلامی ایران بیانگر این است که پس از وقوع انقلاب شکوهمند اسلامی برخوداری از رهبری هوشمندانه ی امام راحل (ره) و مقام معظم رهبری (مد ظله العالی) باعث تبدیل تهدیدهای ترسناک به فرصت های جدی و امیدوارانه شده است و این موضوع در خصوص فضای مجازی هم صدق می کند. چنانچه مقام معظم رهبری در تاریخ 14 شهریور ماه سال 1394 هجری شمسی همزمان با انتصاب اعضای جدید شورای عالی فضای مجازی، ۱۰ وظیفه و مأموریت مهم برای شورای عالی فضای مجازی در نظر گرفتند که یکی از آنها ترویج سبک زندگی اسلامی ایرانی و ممانعت از آسیبهای فرهنگی و اجتماعی از طریق ارتقای فرهنگ کاربری و سواد رسانه ای جامعه بود.
بنابراین اکنون که موضوع ترویج سواد رسانه ای در دستور کار شورای عالی فضای مجازی قرار گرفته است لازم است بیش از گذشته به این مسئله توجه کرده و با طراحی یک برنامه ی مدون و همه جانبه اولا مانع از گسترش آسیب های بی سواد رسانه ای شد و ثانیا با افزایش سواد رسانه ای جامعه ی ایرانی تهدیدها را به فرصت تبدیل نمود. همایش ملی سواد رسانه ای و مسئولیت اجتماعی قصد دارد تا با همکاری تمامی مردم نهادهای فعال در عرصه ی سواد رسانه ای، نخبگان، فعالان و وزارتخانه ها و دستگاه های عضو شورای عالی فضای مجازی گامی مهم در زمینه ی تبدیل موضوع یادگیری و آموزش سواد رسانه ای به یک مسئولیت اجتماعی عمومی بردارد و این اتفاق تنها با همکاری تمامی رسانه های جمعی از جمله سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مطبوعات، خبرگزاریها، سایتهای خبری و صاحبان رسانه های اجتماعی، نهادهای علمی آموزشی خصوصا وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت آموزش و پرورش، وزارتخانه ها و سازمان های مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات از جمله سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، نهادهای متولی ساماندهی مسائل و امور جوانان از جمله وزارت ورزش و جوانان و در نهایت شهرداری های سراسر کشور خصوصا شهرداری تهران محقق خواهد شد انشاء الله.ن
* مدرس دانشگاه و دبیر کل همایش سواد رسانه ای و مسئولیت اجتماعی