حقوق مستندسازان در ترازوی عدالت سازمان سینمایی

گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »- کمپین «نمایش فیلم مستند رایگان نیست»، بیانیه ای را منتشر کرده که امضا کنندگان آن به شرایط بد قراردادهای تولید مستند و عدم رعایت حق پخش فیلم های مستند اشاره شده است. در بخشی از این بیانیه آمده است: «مستندسازان غالباً مجبور به امضای قراردادهایی بدون درنظرگرفتن حق پخش می شوند. در پخش و بازپخش و استفاده از فیلم ها در رسانه ها و مراکز علمی و آموزشی حق پخش وجود ندارد. جشنواره های مستند به بهای جذب مخاطب از خیر فروش بلیط گذشته و نمایش فیلم مستند را به ناگزیر رایگان برگزار می‌کنند. متاسفانه در چنین شرایطی آثار برگزیده نیز در پخش های رسمی با برچسب رایگان به مخاطب عرضه شود. برای محاسبه حق پخشِ متناسب با نوع پخش و نوع استفاده از فیلم مبنایی وجود ندارد. شیوه های موجود در دراز مدت بر تولید، کیفیتِ آثار و ذائقه مخاطبان نیز اثر سوء خواهد داشت».

امضا کنندگان در انتها 3 درخواست را مطرح کرده اند که عبارتند از:

۱- جهت تامین حق و حقوق مادی و معنوی فیلم مستند و مستندساز، ساز و کاری قانونی تدارک دیده شده و در پخش فیلم های مستند، برای هر پخش حقوقی مادی برای صاحبان آثار درنظر گرفته شود.

۲-ایجاد قوانین الزام آور و تعیین حقوق مناسب پخش در شکل گیری رسانه های جدید و دیگر استفاده کنندگانِ فیلم مستند همچون مراکز دانشگاهی، علمی، تحقیقاتی و سازمان های دولتی، عمومی و خصوصی.

۳-تدوین آیین نامه اجرایی جهت درنظر گرفتن حق پخش در تمامی جشنواره ها، سمینارها، برنامه های فرهنگی و دیگر برنامه هایی که در آن فیلم مستند پخش خواهد شد.

مستندسازان در یک حرکت گروهی که به مدد شبکه های اجتماعی در حال گسترش است پرچم عدالت خواهی و تضمین منافع را برافراشته اند. این حرکت شاید ناشی از یک هیجان آنی باشد اما می تواند زمینه ساز تغییراتی در نوع نگاه به مستند در بین عموم باشد.

از زمان تصویب کنوانسیون برن که هدفش حمایت از حق مولف بود بیش از یک قرن می گذرد. در ایران نیز 47 سال پیش قانونی برای رعایت حقوق مولفین و مصنفین تصویب شد که تاکنون نیز پابرجا است. کشورمان هنوز به کنوانسیون نپیوسته و حتی قانون داخلی نیز نتوانسته است در مرحله عمل حمایت جدی از هنرمندان داشته باشد. بزرگترین مشکل اجرایی نشدن این قانون، جا افتادن فرهنگ غلطی است که در آن هر گونه کپی کاری، تکثیر، پخش و اکران مجاز دانسته می شود. امضای کمپین «نمایش فیلم مستند رایگان نیست»، پیش از آنکه اقدامی برای تامین حقوقی منافع مستندسازان باشد، تلنگری است برای اصلاح فرهنگ غلطی که اکنون نه تنها در مراجع رسمی مانند اکران های محفلی، دانشگاهی و خصوصی بلکه در دسترسی های غیر مجاز از قبیل دانلود فیلم از طریق اینترنت نیز دیده می شود.

پژمان مظاهری پور، مستند ساز و از امضا کنندگان کمپین «نمایش فیلم مستند رایگان نیست»، درباره اکران های رایگان در دانشگاه ها می گوید: مشکل اینجاست که در این مکان ها اکران مستند به صورت رایگان انجام می گیرد. برای اکران و نمایش هر اثری در حوزه فیلم داستانی حق پخش گرفته می شود و میانگینی در این زمینه وجود دارد درحالیکه نمایش فیلم مستند در هیچ جا حق پخش ندارد و ما حتی نمی توانیم رقمی را در این حوزه به عنوان میانگین اعلام کنیم.

اهالی سینما در حوزه سینمای داستانی سال ها است تلاشی را برای احقاق حقوق خود آغاز کرده اند، اغلب چهره های شناخته شده سینما در تیزر های تبلیغ رعایت حقوق مولف شرکت کرده ودر مراسم امحای لوح های فشرده فیلم های غیر مجاز شرکت می کنند. در عوض سینمای مستند به دلیل اینکه کمتر دارای چهره های شناخته شده است، از این فضا سازی های رسانه ای بی بهره بوده است.

در دهه 40 برای اولین بار در میان هیاهوی فیلمفارسی یک مستند بر پرده سینماها نقش بست. مستندی که ذاتا با فضای سینمای آن زمان در تضاد بود. «خانه خدا» اولین حضور دوربین مستندسازان ایرانی در سرزمین وحی بود. «خانه خدا» توانست با اقبال عمومی که مردم نسبت به اکران فیلمی درباره مناسب حج داشتند، فروش خوبی پیدا کند. این تجربه با گذشت حدود نیم قرن از آن روزگار هنوز تکرار نشده. اما اکران مستند در گروه سینمایی هنر و تجربه باعث شد دوباره مستند ها بر پرده سینماها ظاهر شوند. تکرار تجربه فرانسوی ها در اکران فیلم های هنری و مستند در سالن های کوچک سینماها، در قالب گروه هنر و تجربه، باعث شد تا چند مستند به اکران عمومی برسند و از فروش نسبتا خوبی نیز برخوردار شوند. در کنار هنر و تجربه اکنون زمزه ایجاد سامانه VOD( سند یا سامانه نمایش درخواستی) نیز به گوش می رسد. وزارت ارشاد پیشاپیش از موفقیت VOD ابراز خرسندی می کند اما هنوز خبری از اجرایی شدن آن نیست. در صورت راه اندازی VOD سینمای مستند یکی از محصولاتی است که قرار است از این طریق در اختیار مشتریان قرار گیرد. اگرچه راه اندازی VOD و استقبال احتمالی مردم از آن باعث می شود مستند هم در چرخه اقتصادی قرار گیرد، ولی گروه هنر و تجربه از سرنوشت مستند های این گروه در دوران پساVOD نگران است.

امیرحسین علم الهدی دبیر شورای سیاست‎گذاری هنروتجربه می گوید: « به نظرم حضور VOD می‌تواند تیر خلاصی برای اکران مستند باشد. درست مثل زمانی که ویدیو و بعدها ماهواره آمد و رفته رفته تعداد مخاطبین سالن‌های سینما را کمتر کرد. VOD ارزان است و با آمدنش دیگر کمتر کسی ممکن است سینما برود. اگر بخواهیم از آن بهره درست ببریم نیاز است تا تبلیغات و آگاهی گسترده‌ای در رابطه با آن انجام دهیم. باز هم می‌گویم که سینمای مستند راهی جز ورود به بازار خارجی و به رسمیت شناختن سرمایه‌گذاری خارجی ندارد».

تجربه حضور در هنر و تجربه را نمی توان یک حرکت مداوم دانست به طوری که از هم اکنون نگرانی ها از رکود اکران های این گروه پس از رونق VOD را مشاهده کنند. از طرف دیگر شبکه مستند سیما مدتی است سیاست درهای باز را برای مستندسازان اجرا کرده و با تعریف مستند های تک قسمتی و ارزان قیمت تلاش می کند بر رونق بازار مستند بیفزاید. این شبکه که تا مدت ها بدهکار مستندسازان همکارش بود اکنون در حال تسویه کردن بدهی هایش نیز هست.

مثلث تلویزیون- سینما- VOD برای فعالیت حرفه ای مستندسازان و امید کسب درآمد از محل فروش بلیت، حق پخش و حق اشتراک را به همراه می آورد. اما در نهایت هنوز هم فرهنگ عمومی نسبت به رعایت حق مستندسازان چندان قانون مدار عمل نمی کند. کمپین « نمایش مستند رایگان نیست» باید وزارت ارشاد را مجاب کند که همان گونه که از حقوق هنرمندان سینما دفاع می کند برای رعایت حقوق قانونی دیگر هنرمندان عرصه سینما نیز حرکتی جدی تر داشته باشد.