بررسی ترانههای بومی آذربایجانی در فرهنگسرای مهر
ترانههای بومی ریشه در فرهنگ و تاریخ ملل دارند/ نگاهی به آیین شمنگرایی کهن
فرهنگسرای مهر با برگزاری سومین برنامه جستاری در موسیقی آذربایجانی این بار به بررسی ترانههای بومی آذربایجانی پرداخت. دو برنامه پیشین این فرهنگسرا به بررسی موسیقی عاشیقی و موغامی اختصاص داشت.
به گزارش خبرنگار موسیقی فارس، در این برنامه که در سالن نمایش فرهنگسرای مهر و با حضور جمع کثیری از علاقمند به فرهنگ و هنر آذربایجانی و با مشارکت انجمن ادبی صابر برگزار شد، انواع ترانه های آذربایجانی از جمله قوشما، لایلا، اوخشاما، دوزگو، سایا و گونه های متفرق و پراکنده دیگر با سخنرانی اساتید و ارائه چند مقاله و نمونه از انواع ترانه های بومی بررسی شد. در ادامه این برنامه گروه موسیقی فولکلوریک آذربایجانی " ایلقار" به اجرای برخی از این ترانه ها پرداخت.
ترانه های محلی اولین پایه موسیقی هر ملتی است
سعید رنجبریان، مدیر فرهنگی هنری منطقه 19 و رییس فرهنگسرای مهر در آیین افتتاح این برنامه درباره موسیقی نواحی گفت: موسیقی نواحی گونه ای از موسیقی است که به نغمه ها و سازها و نواهای مناطق و نواحی ایران نظر دارد و از زمانی که مطالعات و پژوهش ها درباره آن انجام شده، نام هایی چون موسیقی محلی و فولکلور و اقوام و مقامی هم به این گونه موسیقایی نسبت داده شده است. رییس فرهنگسرای مهر گفت: ترانه های محلی اولین پایه تجربی موسیقی هر کشوری به شمار می روند، غم ها، شادی ها و شکست ها و پیروزی های قهرمانان و شخصیت های برجسته مردم به این موسیقی راه می یابند و از ارزش ویژه ای برخوردارند.
رنجبریان معتقد است که سرمایه اصلی موسیقی یک کشور را باید در موسیقی ها و نغمه های محلی و بومی آن کشور جست وجو کرد. رییس فرهنگسرای مهر با تاکید بر اینکه موسیقی فولکلوری برای مردم ایران یک وسیله ساده تفریحی یا منبع ارضای روحی نیست، گفت: موسیقی فولکلوریک ایران از تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم زندگی مردم در طول قرون متمادی سرچشمه می گیرد و با اعمال و رفتار روزمره افراد جامعه ارتباط دارد. او در بخشی از صحبت های خود فرهنگ، زبان و هنر اقوام مختلف ایرانی را فرصتی به منظور رشد و توسعه فرهنگی و تعامل بهتر با کشورهای همسایه دانست.
رشته های پیوند فرهنگی و معنوی ملت ها گسست ناپذیر است
در ادامه این برنامه دکتر حسین محمدزاده صدیق، استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی دانشگاه های کشورمان سخنرانی کرد. او گفت: رشته های پیوند فرهنگی و معنوی ملت ها گسست ناپذیر است زیرا که در اعماق قرون و اعصار و تکوین مدنیت های تاریخ بشر ریشه دارد. در هر دوره از تاریخ و در هر منطقه از جهان، اگر دولتی و حکومتی توانسته است به این حبل متین چنگ بزند انسان ها در آرامش و آسایش به ایجاد عناصر و ارزش های معنوی و مادی دست زده اند.
این استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی کشورمان گفت: ترانه ها و سخنان منظوم مردمی، همگی در این مقوله می گنجند که در کشور عزیز ما ایران، در میان اقوام ایرانی به گویش های مختلف در درازنای قرون و اعصار سینه به سینه و نسل اندر نسل انتقال یافته است. ترانه های بومی ترکی آذری بخشی از این مجموعه است.
قوشماها، ترانه های بومی ترکی آذری
او گفت: ترانه های بومی ترکیآذری که به طور عموم«قوشما»Qoshma بر آن ها اطلاق می شود، مانند ترانه های عامیانه ی دیگر، ساده، ملهم از طبیعت ملموس، عاری از تکلف و تصنع، و در قالب های موزون هجایی ریتمیک سروده شده و سینه به سینه و نسل به نسل به یادگار، به ما رسیده است. دکتر صدیق گفت: به طور کلی قوشماها یا سخنان مؤزون و آهنگین ترکی، به بخش ها و انواع بایاتی (دوبیتی های حزن آور)، ماهنی (اشعار نشاط انگیز)، لایلا (لالایی)، اوخشاما یا آغی (مرثیه)، دوزگو یا قوشماجا (اشعار تکراری)، سایا (سرودهای مقدس) و گونه های متفرق و پراکنده ی دیگر تقسیم می شوند. به گفته حسین محمدزاده صدیق، کوتاه ترین قوشماهای جفت، چهارهجایی و بلندترین آن ها شانزده هجایی اند. و قوشماهای فرد هم میان 3 تا 15 هجایی قرارگرفته اند. این استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی ادامه داد: در میان این اوزان، وزن هفت هجا یی رایج تر و شناخته تر و معروف تر از دیگر اوزان است. تا جا یی که در بسیار ی موارد، اوزان رایج به این وزن تعدیل می شوند. دکتر صدیق بایاتی لار و لایلالار را لطیف ترین ترانه های بومیدانست و ادامه داد: ترانه های ایام مخصوص سال، تاپماجا ها، ترانه های کودکان، کلمات قصار و ضرب المثل ها و غیره بیشتر در این وزن گنجانده شده اند. [1]
سایاچی لار نوید دهندگان بهار
حسین محمدزاده صدیق درباره سایاها توضیح داد: سایاها در همین وزن هستند. این سرود ها عموماً در سینه های سایاچی ها محفوظ است. او گفت: سایاچی ها که بلا استثنا در دهات و میان کوه نشینان می زیند، در اواخر زمستان و آغاز بهار به مدخل اوبه ها و درب خانه ها می روند و در حالی که شکلکی به اسم« تکم»Təkəm را می گردانند و دو چوب در دست به هم زنان نوعی رقص می کنند و می گردند، سرود های سایا را می خوانند و آرد، گندم، پنیر، بره، پول و جز آن جمع می کنند. دکتر صدیق ادامه داد: سایاچی در این مراسم، اول از همه مردم را ندا درمی دهد و از آمدن خود به میان آن ها آگاهشان می کند: « درود بر شما، سروران من! سروران برتر از هم سایاچی در رسید، ببینید! درودش را پاسخ گویید. » و بعد، آغاز به باز گو کردن سرود های سایا می کند: « سایا یی که خوب است، که جایگاهش سنگ تخته ها و کوهستان هاست و حرف های زیبایش خفتگان را بیدار می کند و آرامش می بخشد. »
نگاهی به آیین شمن گرایی کهن
به گفته دکتر حسین محمدزاده صدیق، علاوه بر سرود های سایا، در برخی دیگر از آثار فرهنگ عامه ی آذری، به جا پای آئین شمن گرایی کهن برمی خوریم. برخی از مراسم محلی که در ایام بخصوصی اجرا می شود، بازمانده ی این دوران است. نظیر بشارت بهار: در آغاز بهار در دهات، شخصی خود را به طرز خاصی با برگ و شاخه های گیاهان می آراید و به در خانه ها می رود و این شعر را می خواند:« از زمستان درآمدیم، وارد بهار می شویم، بدهید، بدهید، به ابر ها پیرهن بخریم. »
"دوزگو" ها را هر آذربایجانی از کودکی آموخته است
دکتر حسین محمدزاده صدیق، توضیح داد: در فولکلور ترکی آذری، در بخش ترانه های بومی؛ دسته ای از سخنان منظوم موجود است که روی اصل تداعی معانی ابداع می شوند و گردآورندگان به آن ها نام«دوزگو» Düzgüیا قوشماجا یعنی «تکراری» داده اند و هر آذربایجانی آن ها را از کودکی به خاطر می سپارد که اغلب با مصراع «اوشودوم ها اوشودوم» آغاز می شود.
دکتر صدیق گفت: در نظر اول- چنان که برخی از گردآوران انگاشته اند*- این دوزگو ها از انواع بسیار متأخر متل هایی هستند که برای سرگرمی بچه ها و تقویت حافظه ی آنان ساخته می شوند. اما، اندک توجه به چند خط از این دوزگو، باب تحقیقات را به راه دیگری باز می کند: « ائر کج قازاندا قاینار، قنبر یانیندا اوینار. » یعنی: «بز توی دیگ می جوشد، قنبر در اطرافش می رقصد. »
این استاد زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی ادامه داد: گاهی هم شباهت های عجیبی با سایا ها دارند و بعضی وقت ها به نظر می رسد که این ها نیز فقط خط های پراکنده ای از سرود های سایا هستند. و در هر حال، این امکان را به ما می دهد معتقد باشیم که در این شعر ها نیز نشانه هایی از گذشته ی خانه به دوشی مردم وجود دارد.
او گفت: « سایا» از مصدر« سایماق» Saymap است به معنای شمردن و به حساب آوردن، ستودن و احترام کردن، و درست معنای« سرود ستایش» را می دهد. به گفته دکتر صدیق، به هر جهت، این بخش از فولکلور آذربایجان- که در اصطلاح مردم به«سایا چی سؤزلری» یعنی سرود های سایا چی معروف است- عین و همانند و بازمانده ی سرود های مقدسی ا ست که مردم عهد آئین شامان گرایی در ستایش یاوران مقدس بزرگ حیاتشان یعنی حیوانات اهلی، خورشید، کوه، زمین، آب، باران، ستارگان، گیاهان و مانند آن سروده اند.
در این برنامه انواع ترانه های آذربایجانی ارائه شد و گروه موسیقی فولکلوریک ایلقار به اجرای چندین ترانه بومی آذربایجانی پرداخت.
منبع: فارس
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.