بررسی ترانه‌های بومی آذربایجانی در فرهنگسرای مهر

ترانه‌های بومی ریشه در فرهنگ و تاریخ ملل دارند/ نگاهی به آیین شمن‌گرایی کهن

کدخبر: 2118350

فرهنگسرای مهر با برگزاری سومین برنامه جستاری در موسیقی آذربایجانی این بار به بررسی ترانه‌های بومی آذربایجانی پرداخت. دو برنامه پیشین این فرهنگسرا به بررسی موسیقی عاشیقی و موغامی اختصاص داشت.

به گزارش خبرنگار موسیقی فارس، در این برنامه که در سالن نمایش فرهنگسرای مهر و با حضور جمع کثیری از علاقمند به فرهنگ و هنر آذربایجانی و با مشارکت انجمن ادبی صابر برگزار شد، انواع ترانه های آذربایجانی از جمله قوشما، لایلا، اوخشاما، دوزگو، سایا و گونه های متفرق و پراکنده دیگر با سخنرانی اساتید و ارائه چند مقاله و نمونه از انواع ترانه های بومی بررسی شد. در ادامه این برنامه گروه موسیقی فولکلوریک آذربایجانی " ایلقار" به اجرای برخی از این ترانه ها پرداخت.

ترانه های محلی اولین پایه موسیقی هر ملتی است

سعید رنجبریان، مدیر فرهنگی هنری منطقه 19 و رییس فرهنگسرای مهر در آیین افتتاح این برنامه درباره موسیقی نواحی گفت: موسیقی نواحی گونه ای از موسیقی است که به نغمه ها و سازها و نواهای مناطق و نواحی ایران نظر دارد و از زمانی که مطالعات و پژوهش ها درباره آن انجام شده، نام هایی چون موسیقی محلی و فولکلور و اقوام و مقامی هم به این گونه موسیقایی نسبت داده شده است. رییس فرهنگسرای مهر گفت: ترانه های محلی اولین پایه تجربی موسیقی هر کشوری به شمار می روند، غم ها، شادی ها و شکست ها و پیروزی های قهرمانان و شخصیت های برجسته مردم به این موسیقی راه می یابند و از ارزش ویژه ای برخوردارند.

رنجبریان معتقد است که سرمایه اصلی موسیقی یک کشور را باید در موسیقی ها و نغمه های محلی و بومی آن کشور جست وجو کرد. رییس فرهنگسرای مهر با تاکید بر اینکه موسیقی فولکلوری برای مردم ایران یک وسیله ساده تفریحی یا منبع ارضای روحی نیست، گفت: موسیقی فولکلوریک ایران از تاریخ، فرهنگ و آداب و رسوم زندگی مردم در طول قرون متمادی سرچشمه می گیرد و با اعمال و رفتار روزمره افراد جامعه ارتباط دارد. او در بخشی از صحبت های خود فرهنگ، زبان و هنر اقوام مختلف ایرانی را فرصتی به منظور رشد و توسعه فرهنگی و تعامل بهتر با کشورهای همسایه دانست.

رشته های پیوند فرهنگی و معنوی ملت ها گسست ناپذیر است

در ادامه این برنامه دکتر حسین محمدزاده صدیق، استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی دانشگاه های کشورمان سخنرانی کرد. او گفت: رشته های پیوند فرهنگی و معنوی ملت ها گسست ناپذیر است زیرا که در اعماق قرون و اعصار و تکوین مدنیت های تاریخ بشر ریشه دارد. در هر دوره از تاریخ و در هر منطقه از جهان، اگر دولتی و حکومتی توانسته است به این حبل متین چنگ بزند انسان ها در آرامش و آسایش به ایجاد عناصر و ارزش های معنوی و مادی دست زده اند.

این استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی کشورمان گفت: ترانه ها و سخنان منظوم مردمی، همگی در این مقوله می گنجند که در کشور عزیز ما ایران، در میان اقوام ایرانی به گویش های مختلف در درازنای قرون و اعصار سینه به سینه و نسل اندر نسل انتقال یافته است. ترانه های بومی ترکی آذری بخشی از این مجموعه است.

قوشماها، ترانه های بومی ترکی آذری

او گفت: ترانه های بومی ترکیآذری که به طور عموم«قوشما»Qoshma بر آن ها اطلاق می شود، مانند ترانه های عامیانه ی دیگر، ساده، ملهم از طبیعت ملموس، عاری از تکلف و تصنع، و در قالب های موزون هجایی ریتمیک سروده شده و سینه به سینه و نسل به نسل به یادگار، به ما رسیده است. دکتر صدیق گفت: به طور کلی قوشماها یا سخنان مؤزون و آهنگین ترکی، به بخش ها و انواع بایاتی (دوبیتی های حزن آور)، ماهنی (اشعار نشاط انگیز)، لایلا (لالایی)، اوخشاما یا آغی (مرثیه)، دوزگو یا قوشماجا (اشعار تکراری)، سایا (سرودهای مقدس) و گونه های متفرق و پراکنده ی دیگر تقسیم می شوند. به گفته حسین محمدزاده صدیق، کوتاه ترین قوشماهای جفت، چهارهجایی و بلندترین آن ها شانزده هجایی اند. و قوشماهای فرد هم میان 3 تا 15 هجایی قرارگرفته اند. این استاد زبان و ادبیات فارسی و ترکی ادامه داد: در میان این اوزان، وزن هفت هجا یی رایج تر و شناخته تر و معروف تر از دیگر اوزان است. تا جا یی که در بسیار ی موارد، اوزان رایج به این وزن تعدیل می شوند. دکتر صدیق بایاتی لار و لایلالار را لطیف ترین ترانه های بومیدانست و ادامه داد: ترانه های ایام مخصوص سال، تاپماجا ها، ترانه های کودکان، کلمات قصار و ضرب المثل ها و غیره بیشتر در این وزن گنجانده شده اند. [1]

سایاچی لار نوید دهندگان بهار

حسین محمدزاده صدیق درباره سایاها توضیح داد: سایاها در همین وزن هستند. این سرود ها عموماً در سینه های سایاچی ها محفوظ است. او گفت: سایاچی ها که بلا استثنا در دهات و میان کوه نشینان می زیند، در اواخر زمستان و آغاز بهار به مدخل اوبه ها و درب خانه ها می روند و در حالی که شکلکی به اسم« تکم»Təkəm را می گردانند و دو چوب در دست به هم زنان نوعی رقص می کنند و می گردند، سرود های سایا را می خوانند و آرد، گندم، پنیر، بره، پول و جز آن جمع می کنند. دکتر صدیق ادامه داد: سایاچی در این مراسم، اول از همه مردم را ندا درمی دهد و از آمدن خود به میان آن ها آگاهشان می کند: « درود بر شما، سروران من! سروران برتر از هم سایاچی در رسید، ببینید! درودش را پاسخ گویید. » و بعد، آغاز به باز گو کردن سرود های سایا می کند: « سایا یی که خوب است، که جایگاهش سنگ تخته ها و کوهستان هاست و حرف های زیبایش خفتگان را بیدار می کند و آرامش می بخشد. »

نگاهی به آیین شمن گرایی کهن

به گفته دکتر حسین محمدزاده صدیق، علاوه بر سرود های سایا، در برخی دیگر از آثار فرهنگ عامه ی آذری، به جا پای آئین شمن گرایی کهن برمی خوریم. برخی از مراسم محلی که در ایام بخصوصی اجرا می شود، بازمانده ی این دوران است. نظیر بشارت بهار: در آغاز بهار در دهات، شخصی خود را به طرز خاصی با برگ و شاخه های گیاهان می آراید و به در خانه ها می رود و این شعر را می خواند:« از زمستان درآمدیم، وارد بهار می شویم، بدهید، بدهید، به ابر ها پیرهن بخریم. »

"دوزگو" ها را هر آذربایجانی از کودکی آموخته است

دکتر حسین محمدزاده صدیق، توضیح داد: در فولکلور ترکی آذری، در بخش ترانه های بومی؛ دسته ای از سخنان منظوم موجود است که روی اصل تداعی معانی ابداع می شوند و گردآورندگان به آن ها نام«دوزگو» Düzgüیا قوشماجا یعنی «تکراری» داده اند و هر آذربایجانی آن ها را از کودکی به خاطر می سپارد که اغلب با مصراع «اوشودوم ها اوشودوم» آغاز می شود.

دکتر صدیق گفت: در نظر اول- چنان که برخی از گردآوران انگاشته اند*- این دوزگو ها از انواع بسیار متأخر متل هایی هستند که برای سرگرمی بچه ها و تقویت حافظه ی آنان ساخته می شوند. اما، اندک توجه به چند خط از این دوزگو، باب تحقیقات را به راه دیگری باز می کند: « ائر کج قازاندا قاینار، قنبر یانیندا اوینار. » یعنی: «بز توی دیگ می جوشد، قنبر در اطرافش می رقصد. »

این استاد زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی ادامه داد: گاهی هم شباهت های عجیبی با سایا ها دارند و بعضی وقت ها به نظر می رسد که این ها نیز فقط خط های پراکنده ای از سرود های سایا هستند. و در هر حال، این امکان را به ما می دهد معتقد باشیم که در این شعر ها نیز نشانه هایی از گذشته ی خانه به دوشی مردم وجود دارد.

او گفت: « سایا» از مصدر« سایماق» Saymap است به معنای شمردن و به حساب آوردن، ستودن و احترام کردن، و درست معنای« سرود ستایش» را می دهد. به گفته دکتر صدیق، به هر جهت، این بخش از فولکلور آذربایجان- که در اصطلاح مردم به«سایا چی سؤزلری» یعنی سرود های سایا چی معروف است- عین و همانند و بازمانده ی سرود های مقدسی ا ست که مردم عهد آئین شامان گرایی در ستایش یاوران مقدس بزرگ حیاتشان یعنی حیوانات اهلی، خورشید، کوه، زمین، آب، باران، ستارگان، گیاهان و مانند آن سروده اند.

در این برنامه انواع ترانه های آذربایجانی ارائه شد و گروه موسیقی فولکلوریک ایلقار به اجرای چندین ترانه بومی آذربایجانی پرداخت.

منبع: فارس

مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاع‌رسانی خود را در این رابطه انجام می‌دهد.

ارسال نظر: