نعمت‌الله فاضلی:

جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی‌ تابند/ فضای نقد در درون دانشگاه مرده است

کدخبر: 2129518

رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: در درون دانشگاه فضای نقد، فضای مرده است، به این معنا مرده است که ما اشکال کنش‌ ها و ارزیابی ‌ها را در دانشگاه‌ ها داریم، مثلاً مجلات و مقالات را می‌ فرستیم ارزیابی می‌کنیم، نام اینها نقد نیست.

نعمت الله فاضلی رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نشستی که با عنوان «مسأله نقد دانشگاهی در ایران معاصر» در پژوهشگاه برگزار شد، با طرح این سؤال که در فضای دانشگاه­ های ایران با چه وضعیتی روبرو هستیم؟ گفت: پیش ­فرض من این است که گفتمان نقد در فضای دانشگاهی ما در تمام رشته ­ها، گفتمان خلاق، سازنده و بالنده ­ای نیست، در ابتدا باید بگویم منظورم از موقعیت مسأله­ مند چیست؟ منظورم موقعیتی از تنش­ ها، تضادها، کاستی­ ها و چالش ­های موجود در فضای دانشگاه است که اجازه و امکان این را نمی­ دهد که فرهنگ مناسب نقد شکل بگیرد.

وی با اشاره به تعریف فرهنگ نقد در کتاب «فرهنگ دانشگاه» افزود: فرهنگ نقد آن فضا یا آن نظام معنایی است که امکان گفت وگو، ارزیابی، ایجاد یک موقعیت بین­ الاذهانی، تعامل میان دانشگاهیان، میان دانشجویان و استادان و محققان شکل بگیرد، به نحوی که در این موقعیت بین ­الاذهانی امکان دیده شدن، تحلیل کردن، تعامل و گفت وگو به معنای دقیق کلمه درباره ایده ­ها، فعالیت ­ها، وضعیت و هویت دانشگاهیان میسر شود.

نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست

رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ابراز داشت: فرهنگ دانشگاهی در معنای مطلوب فضای گفتمانی است که امکان نقد در آن است، نقد را ماهیتاً یک کنش ارزیابانه می­ دانم، کنش ارزیابانه یعنی وقتی که ما فعالیتی انجام می­ دهیم، حال یا به صورت مکتوب یا به صورت شفاهی، یا به صورت دیداری یا در قالب همایش یا کتاب و یا هر چیز شکل دیگری که به ارزیابی و تحلیل ایده ­ها و فعالیت­ ها و موقعیت­ ها و تجربه­ های خود بپردازیم.

وی ادامه داد: یکی از دیدگاه­ ها در مورد دانشگاه این است که دانشگاه یک فضای گفتمانی یا یک اجتماع گفتمانی است، در حالی که اجتماع گفتمانی یک جایی است که گفتمان­ ها با هم رقابت می­ کنند، پارادایم­ های محدود شکل می­ گیرد و همدیگر را به چالش می­ کشند و کاستی ­ها تعارضات و موقعیت همدیگر را می­ بینند و به نحو دقیقی ارزیابی و تجزیه می ­کنند، به این چنین محیطی دانشگاه می­ گوییم.

فاضلی نقد برای دانشگاه را یک مولفه وجودی و ساختاری دانست و تصریح کرد: نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست، نقد برای دانشگاه یعنی ستون فقرات دانشگاه، شاخص و معیار تعیین­ کننده بالندگی یا عقب­ ماندگی دانشگاه فرهنگ نقد، فضای نقدو کیفیت نقد است.

فضای نقد در درون دانشگاه مرده است

وی وجود حوزه عمومی و فضای بیرون دانشگاه را نقد معرفتی جدی­ تر، کارآمدتر و مؤثرتر از دانشگاه توصیف کرد و ادامه داد: اخیراً آقای مقصود فراستخواه در کتاب گاه و بی­گاه دانشگاه به درستی توضیح داده که در ایران دانشگاه از لحاظ معرفتی از جامعه عقب­ تر است، به این دلیل که اتفاقاً در جامعه در فضاهای عمومی، در فضاهای مجازی، در مجلات، در مطبوعات، در همایش ­ها و در انجمن، گفت وگوها، ارزیابی ­ها انتقادی و گفتمان های رقیب به شکل جدی­ تری دارند، فعالیت می­ کنند.

رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: اما در درون دانشگاه فضای نقد، فضای مرده است، به این معنا مرده است که ما اشکال کنش ­ها و ارزیابی­ ها را در دانشگاه ­ها داریم، مثلاً مجلات و مقالات را می ­فرستیم ارزیابی می کنیم، نام اینها نقد نیست، یک نقد پنهان است، نقد بروکراتیک است، نقد تکنوکراتیک است، چون نه آن کسی که نقد می ­شود متوجه می ­شود نقد چیست، نه آن منتقد شناخته می­ شود و نه یک فضای گفت وگویی شکل می­ گیرد؛ به همین دلیل اساساً نباید به آنها به عنوان نقد آشکار، نقد سازنده، نقد مولد و نقد گفتمانی گفت.

در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی نیست

وی افزود: نقد از آنجایی صورت می ­گیرد که از فضای عمومی درون دانشگاه استادان، مکاتب، نحله­­ ها، نظریه ­ها و گفتمان­ های دانشگاهی در رشته­ های مختلف با همدیگر رقابت کنند، تیم­ های دانشگاهی، تیم­ های علمی و معرفتی مانند تیم ­های ورزش با همدیگر چالش کنند و هویت پیدا کنند، یعنی ما بدانیم که مثلاً در رشته مدیریت این 5 تیم است، این 5 تا گفتمان با همدیگر سخت درافتادند و بی­ شرمانه همدیگر را عریان می­ کنند!

فاضلی یکی از آداب نقد وجود بی­ شرمی در نقد بیان کرد و گفت: برخلاف آن چیزی که علی ­الاصول براساس نقد در حوزه عمومی و گفت وگوهای خانوادگی می­ گوییم، ادب را رعایت کنید، در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی مجو، هر چه دل تنگت می­ خواهد بگو، هر چه عریان ­تر، هر چه صریح ­تر، هر چه علنی­ تر و هر چه آشکارتر ارزشمند­تر، سازنده تر، منصفانه ­تر و دقیق ­تر و کارآمدتر است.

وی ادامه داد: نقد در درون دانشگاه نیاز به فضاهای معنایی نیاز دارد که از درون آن فضاهای ایده ­ها بجوشد، رقابت­ها را شکل دهد، تیم­ ها را سازمان دهد، داده­ های مرکزی گفتمان­ های معرفتی را شکل دهد، انگیزه و انرژی عاطفی برای دانشگاهیان ایجاد کند که بتوانند حول گفتمان­ ها کشف هویت کنند و با همدیگر رقابت کنند، قهرمان­ ها و اسطوره ­ها و نمادهای خودشان را معرفی کنند و بشناسند.

نقد از روی خلاء نمی آید

رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اینکه در فضای دانشگاهی ما منابع بسیار فقیر و کم­ مایه ­ای است، اظهار داشت: نقد از روی خلاء نمی آید، نقد از جایی سرچشمه می­ گیرد، یکی از جاهایی که نقد از آن سرچشمه می­ گیرد خود رشته ­ها هستند، رشته در ایران برخلاف تجربه جهانی خودش، قدرت شکل دادن و خلق انرژی عاطفی برای گفت وگو، ارزیابی انتقادی، شکل دادن تیم­ ها و برنامه ­های پژوهشی را نداشته است، رشته­ ها بیش از اینکه هویت بدهند و رقابت ایجاد کنند، قلعه­ های سنتی ­ای شدند که عده ­ای به نام دانشگاهیان در آنجا نان می خورند، حرفه و شغل دارند و کسب و کار می ­کنند، بیش از آنکه در این فضای درون­ رشته با هم رقابت کنند، ایده طرح کنند و به عنوان گفتمان ­های درون ­رشته ­ای امکان ارزیابی انتقادی را فراهم کنند.

وی با بیان اینکه رشته ­ها در ایران به دلیل اینکه ماهیتاً از ابتدای تأسیس علم در ایران، در یک پارادایم انتقال علم اتفاق افتاده است، گفت: ما علم را به نوعی درس دادن به عنوان چیزی که از یک جهانی و از یک جای دیگری خلق شده است بگیریم و اینجا درس بدهیم و ارائه کنیم فهمیدیم، رشته در ایران اساساً به عنوان یک فضای گفتمان، اندیشیدن، خلق کردن به عنوان یک فضای چالشی که می­ خواهیم موقعیت تاریخی و فرهنگی خودمان را ارزیابی کنیم و به چالش بکشیم و بفهمیم صورت نگرفته است.

لازمه نقد انقلاب علم علیه خودش است

فاضلی لازمه نقد را انقلاب علم علیه خودش دانست و خطرنشان کرد: در فضایی که اساساً رشته چنین رسالتی برای خودش تعریف نمی­ کند و بیش از آن رشته به عنوان یک قلعه سنتی یا برای کاسبی است یا برای خلاقیت­ کشی، طبیعی است که رشته نمی ­تواند منبع نقد باشد. دیگر اینکه رشته ­ها در ایران از همان ابتدای دارالفنون تا کنون به عنوان رشته­ های تکنیک و تکنیسین فهمیده شدند تا تفکر، به همین دلیل در فضایی که ما دانش را تکنیکی می ­فهمیم اساساً نقد معنی ندارد.

«رشته» در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت

وی با اشاره به اینکه «زبان» در فضای شکل گیری رشته­ ها در ایران جایگاهی پیدا نکرد، ادامه داد: رشته در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت که بر اساس آن علم را در ساخت فرهنگی ـ اجتماعی خلق کنیم، بلکه به عنوان یک مدل خطی فهمیدیم که گویی در جای دیگری تولید می ­شود.

رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دومین منبع نقد را ایده میان­ رشته ­ای بیان کرد و گفت: ایده میان ­رشته ­ای از سال ­های 1960 به بعد در جهان گسترش پیدا کرد، در ایران میان­ رشته­ ای کمتر از 5 درصد است که آن را به صورت جزیره و به صورت قلعه فهمیدیم، رشته­ ها به عنوان کسب وکارهایی شناخت شد که مدرک می فروخت و با این طرف و آن طرف قرارداد می­ نوشت، رشته ­ها در درون دانشگاه نتوانستند ارتباط برقرار کنند، نتوانستند دانشگاه­ ها، دانشکده­ ها و گروه ­ها با همدیگر انواع پیوندهای گوناگونی که حول معرفت را شکل بدهند، در حالی که معرفت از چند رگه شدن دانشگاه­ ها، رشته­ ها و دپارتمان­ ها، دانشکده ­ها و گروه ­ها به وجود می­ آید.

جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی ­تابند

وی با بیان اینکه در جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی ­تابند، افزود: پس نقد از تعامل رشته ­ها با جامعه می ­آید، نقد در فضایی شکل می­ گیرد که رشته­ ها در مقابل جامعه احساس مسئولیت می­­ کنند، پرسش ­های اخلاقی یا پرسش­ های سیاسی در برابر خودش قرار می­ دهند، نقد از آنجایی می ­آید که هر رشته از خودش می ­پرسد کار من به عدالت و برابری چقدر خدمت می­ کند یا چقدر ضربه می ­زند؟ اگر شما امروز به هر رشته ­ای نقد بکنید که کنش شما در تاریخ صد سال گذشته چقدر نابرابری تولید کرده است، به شدت عصبانی می ­­شوند که آقا چه می گویید؟!

در جامعه ­ای که علم را ستایش می­ کند، نقد صورت نمی­ گیرد

فاضلی بیان داشت: نقد از رویکرد ما به علم می آید، در جامعه ­ای که علم را ستایش می­ کند، نقد صورت نمی­ گیرد، به ما در دانشگاه ­ها وارونه یاد می­ دهند، در دانشگاه ­های ما نقدآموزی نیست، معرفت ­آموزی نیست، ریشه همه اینها برمی­ گردد که در دانشگاه، آموزش و یادگیری که قلب دانشگاه است قربانی شده است، در جامعه ­ای که پژوهش به معنای تکنوکراتیکش بر آموزش و یادگیری و یاددهی غلبه پیدا کند، نقد معنا ندارد.

منبع: فارس

مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاع‌رسانی خود را در این رابطه انجام می‌دهد.

ارسال نظر: