نعمتالله فاضلی:
جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی تابند/ فضای نقد در درون دانشگاه مرده است
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی گفت: در درون دانشگاه فضای نقد، فضای مرده است، به این معنا مرده است که ما اشکال کنش ها و ارزیابی ها را در دانشگاه ها داریم، مثلاً مجلات و مقالات را می فرستیم ارزیابی میکنیم، نام اینها نقد نیست.
نعمت الله فاضلی رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نشستی که با عنوان «مسأله نقد دانشگاهی در ایران معاصر» در پژوهشگاه برگزار شد، با طرح این سؤال که در فضای دانشگاه های ایران با چه وضعیتی روبرو هستیم؟ گفت: پیش فرض من این است که گفتمان نقد در فضای دانشگاهی ما در تمام رشته ها، گفتمان خلاق، سازنده و بالنده ای نیست، در ابتدا باید بگویم منظورم از موقعیت مسأله مند چیست؟ منظورم موقعیتی از تنش ها، تضادها، کاستی ها و چالش های موجود در فضای دانشگاه است که اجازه و امکان این را نمی دهد که فرهنگ مناسب نقد شکل بگیرد.
وی با اشاره به تعریف فرهنگ نقد در کتاب «فرهنگ دانشگاه» افزود: فرهنگ نقد آن فضا یا آن نظام معنایی است که امکان گفت وگو، ارزیابی، ایجاد یک موقعیت بین الاذهانی، تعامل میان دانشگاهیان، میان دانشجویان و استادان و محققان شکل بگیرد، به نحوی که در این موقعیت بین الاذهانی امکان دیده شدن، تحلیل کردن، تعامل و گفت وگو به معنای دقیق کلمه درباره ایده ها، فعالیت ها، وضعیت و هویت دانشگاهیان میسر شود.
نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ابراز داشت: فرهنگ دانشگاهی در معنای مطلوب فضای گفتمانی است که امکان نقد در آن است، نقد را ماهیتاً یک کنش ارزیابانه می دانم، کنش ارزیابانه یعنی وقتی که ما فعالیتی انجام می دهیم، حال یا به صورت مکتوب یا به صورت شفاهی، یا به صورت دیداری یا در قالب همایش یا کتاب و یا هر چیز شکل دیگری که به ارزیابی و تحلیل ایده ها و فعالیت ها و موقعیت ها و تجربه های خود بپردازیم.
وی ادامه داد: یکی از دیدگاه ها در مورد دانشگاه این است که دانشگاه یک فضای گفتمانی یا یک اجتماع گفتمانی است، در حالی که اجتماع گفتمانی یک جایی است که گفتمان ها با هم رقابت می کنند، پارادایم های محدود شکل می گیرد و همدیگر را به چالش می کشند و کاستی ها تعارضات و موقعیت همدیگر را می بینند و به نحو دقیقی ارزیابی و تجزیه می کنند، به این چنین محیطی دانشگاه می گوییم.
فاضلی نقد برای دانشگاه را یک مولفه وجودی و ساختاری دانست و تصریح کرد: نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست، نقد برای دانشگاه یعنی ستون فقرات دانشگاه، شاخص و معیار تعیین کننده بالندگی یا عقب ماندگی دانشگاه فرهنگ نقد، فضای نقدو کیفیت نقد است.
فضای نقد در درون دانشگاه مرده است
وی وجود حوزه عمومی و فضای بیرون دانشگاه را نقد معرفتی جدی تر، کارآمدتر و مؤثرتر از دانشگاه توصیف کرد و ادامه داد: اخیراً آقای مقصود فراستخواه در کتاب گاه و بیگاه دانشگاه به درستی توضیح داده که در ایران دانشگاه از لحاظ معرفتی از جامعه عقب تر است، به این دلیل که اتفاقاً در جامعه در فضاهای عمومی، در فضاهای مجازی، در مجلات، در مطبوعات، در همایش ها و در انجمن، گفت وگوها، ارزیابی ها انتقادی و گفتمان های رقیب به شکل جدی تری دارند، فعالیت می کنند.
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: اما در درون دانشگاه فضای نقد، فضای مرده است، به این معنا مرده است که ما اشکال کنش ها و ارزیابی ها را در دانشگاه ها داریم، مثلاً مجلات و مقالات را می فرستیم ارزیابی می کنیم، نام اینها نقد نیست، یک نقد پنهان است، نقد بروکراتیک است، نقد تکنوکراتیک است، چون نه آن کسی که نقد می شود متوجه می شود نقد چیست، نه آن منتقد شناخته می شود و نه یک فضای گفت وگویی شکل می گیرد؛ به همین دلیل اساساً نباید به آنها به عنوان نقد آشکار، نقد سازنده، نقد مولد و نقد گفتمانی گفت.
در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی نیست
وی افزود: نقد از آنجایی صورت می گیرد که از فضای عمومی درون دانشگاه استادان، مکاتب، نحله ها، نظریه ها و گفتمان های دانشگاهی در رشته های مختلف با همدیگر رقابت کنند، تیم های دانشگاهی، تیم های علمی و معرفتی مانند تیم های ورزش با همدیگر چالش کنند و هویت پیدا کنند، یعنی ما بدانیم که مثلاً در رشته مدیریت این 5 تیم است، این 5 تا گفتمان با همدیگر سخت درافتادند و بی شرمانه همدیگر را عریان می کنند!
فاضلی یکی از آداب نقد وجود بی شرمی در نقد بیان کرد و گفت: برخلاف آن چیزی که علی الاصول براساس نقد در حوزه عمومی و گفت وگوهای خانوادگی می گوییم، ادب را رعایت کنید، در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی مجو، هر چه دل تنگت می خواهد بگو، هر چه عریان تر، هر چه صریح تر، هر چه علنی تر و هر چه آشکارتر ارزشمندتر، سازنده تر، منصفانه تر و دقیق تر و کارآمدتر است.
وی ادامه داد: نقد در درون دانشگاه نیاز به فضاهای معنایی نیاز دارد که از درون آن فضاهای ایده ها بجوشد، رقابتها را شکل دهد، تیم ها را سازمان دهد، داده های مرکزی گفتمان های معرفتی را شکل دهد، انگیزه و انرژی عاطفی برای دانشگاهیان ایجاد کند که بتوانند حول گفتمان ها کشف هویت کنند و با همدیگر رقابت کنند، قهرمان ها و اسطوره ها و نمادهای خودشان را معرفی کنند و بشناسند.
نقد از روی خلاء نمی آید
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اینکه در فضای دانشگاهی ما منابع بسیار فقیر و کم مایه ای است، اظهار داشت: نقد از روی خلاء نمی آید، نقد از جایی سرچشمه می گیرد، یکی از جاهایی که نقد از آن سرچشمه می گیرد خود رشته ها هستند، رشته در ایران برخلاف تجربه جهانی خودش، قدرت شکل دادن و خلق انرژی عاطفی برای گفت وگو، ارزیابی انتقادی، شکل دادن تیم ها و برنامه های پژوهشی را نداشته است، رشته ها بیش از اینکه هویت بدهند و رقابت ایجاد کنند، قلعه های سنتی ای شدند که عده ای به نام دانشگاهیان در آنجا نان می خورند، حرفه و شغل دارند و کسب و کار می کنند، بیش از آنکه در این فضای درون رشته با هم رقابت کنند، ایده طرح کنند و به عنوان گفتمان های درون رشته ای امکان ارزیابی انتقادی را فراهم کنند.
وی با بیان اینکه رشته ها در ایران به دلیل اینکه ماهیتاً از ابتدای تأسیس علم در ایران، در یک پارادایم انتقال علم اتفاق افتاده است، گفت: ما علم را به نوعی درس دادن به عنوان چیزی که از یک جهانی و از یک جای دیگری خلق شده است بگیریم و اینجا درس بدهیم و ارائه کنیم فهمیدیم، رشته در ایران اساساً به عنوان یک فضای گفتمان، اندیشیدن، خلق کردن به عنوان یک فضای چالشی که می خواهیم موقعیت تاریخی و فرهنگی خودمان را ارزیابی کنیم و به چالش بکشیم و بفهمیم صورت نگرفته است.
لازمه نقد انقلاب علم علیه خودش است
فاضلی لازمه نقد را انقلاب علم علیه خودش دانست و خطرنشان کرد: در فضایی که اساساً رشته چنین رسالتی برای خودش تعریف نمی کند و بیش از آن رشته به عنوان یک قلعه سنتی یا برای کاسبی است یا برای خلاقیت کشی، طبیعی است که رشته نمی تواند منبع نقد باشد. دیگر اینکه رشته ها در ایران از همان ابتدای دارالفنون تا کنون به عنوان رشته های تکنیک و تکنیسین فهمیده شدند تا تفکر، به همین دلیل در فضایی که ما دانش را تکنیکی می فهمیم اساساً نقد معنی ندارد.
«رشته» در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت
وی با اشاره به اینکه «زبان» در فضای شکل گیری رشته ها در ایران جایگاهی پیدا نکرد، ادامه داد: رشته در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت که بر اساس آن علم را در ساخت فرهنگی ـ اجتماعی خلق کنیم، بلکه به عنوان یک مدل خطی فهمیدیم که گویی در جای دیگری تولید می شود.
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دومین منبع نقد را ایده میان رشته ای بیان کرد و گفت: ایده میان رشته ای از سال های 1960 به بعد در جهان گسترش پیدا کرد، در ایران میان رشته ای کمتر از 5 درصد است که آن را به صورت جزیره و به صورت قلعه فهمیدیم، رشته ها به عنوان کسب وکارهایی شناخت شد که مدرک می فروخت و با این طرف و آن طرف قرارداد می نوشت، رشته ها در درون دانشگاه نتوانستند ارتباط برقرار کنند، نتوانستند دانشگاه ها، دانشکده ها و گروه ها با همدیگر انواع پیوندهای گوناگونی که حول معرفت را شکل بدهند، در حالی که معرفت از چند رگه شدن دانشگاه ها، رشته ها و دپارتمان ها، دانشکده ها و گروه ها به وجود می آید.
جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی تابند
وی با بیان اینکه در جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی تابند، افزود: پس نقد از تعامل رشته ها با جامعه می آید، نقد در فضایی شکل می گیرد که رشته ها در مقابل جامعه احساس مسئولیت می کنند، پرسش های اخلاقی یا پرسش های سیاسی در برابر خودش قرار می دهند، نقد از آنجایی می آید که هر رشته از خودش می پرسد کار من به عدالت و برابری چقدر خدمت می کند یا چقدر ضربه می زند؟ اگر شما امروز به هر رشته ای نقد بکنید که کنش شما در تاریخ صد سال گذشته چقدر نابرابری تولید کرده است، به شدت عصبانی می شوند که آقا چه می گویید؟!
در جامعه ای که علم را ستایش می کند، نقد صورت نمی گیرد
فاضلی بیان داشت: نقد از رویکرد ما به علم می آید، در جامعه ای که علم را ستایش می کند، نقد صورت نمی گیرد، به ما در دانشگاه ها وارونه یاد می دهند، در دانشگاه های ما نقدآموزی نیست، معرفت آموزی نیست، ریشه همه اینها برمی گردد که در دانشگاه، آموزش و یادگیری که قلب دانشگاه است قربانی شده است، در جامعه ای که پژوهش به معنای تکنوکراتیکش بر آموزش و یادگیری و یاددهی غلبه پیدا کند، نقد معنا ندارد.
منبع: فارس
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.