نظر مراجع تقلید در باره ربا/ عاقبت ربا خواری چیست؟
ربا، مال حرامی است که فرد و جامعه را به نابودی میکشاند.
به گزارش خبرنگار حوزه قرآن و عترت گروه فرهنگی باشگاه خبرنگاران جوان؛ ربا در لغت به معنای زیادی است که معامله دو کالای همجنس با زیادی دریک طرف، یا قرض دادن به شرط زیادی را ربا می گویند که از آن، در باب تجارت سخن گفته اند.
مراجع از ربا می گویند
آیت الله جوادی آملی
آیت الله جوادی آملی با بیان اینکه حقوق کارمندان بانک های ربوی حرام است، در این باره می گوید: زیرا حقوق حلال در برابر کار حلال گرفته می شود؛ هزاران تن علف از برزیل با کشتی وارد ایران شده است در صورتی که می توان با دوری از اختلاس ها و دزدی ها از سرمایه های گسترده نظام اسلامی استفاده مطلوب کرده و مشکل بیکاری و اقتصاد را کاهش دهیم. اقتصاد مقاومتی فنی نیست بلکه فرهنگی بوده و در این اقتصاد به ایستادگی در برابر مشکلات توجه ویژه شده است و اگر بخواهیم در برابر بیگانه نه بگوییم، باید وضعیت اقتصادی مناسبی داشته باشیم؛ ملت بدون ثروت مادی فقیر بوده و ستون فقرات او شکسته است؛ اکنون این ثروت ها در بانک های ربوی جمع آوری شده در صورتی که ظرفیت های بسیاری در نقاط مختلف کشور نیازمند این سرمایه هاست.
آیت الله نوری همدانی
آیت الله نوری همدانی با بیان اینکه خداوند در هفت سوره قرآن، ربا را حرام اعلام کرده است، می گوید: خداوند ربا را خانمان برانداز و توام با مفاسد فراوان دانسته، لذا آن را عملی حرام معرفی کرده است.
وی با بیان اینکه استفاده از پول برای پول بدست آوردن، مفاسد زیادی وجود دارد، در تبیین علت آن گفت: برای اینکه صاحب پول در خانه اش نشسته و بدون اینکه دردسر ساختن کارخانه یا در افتادن با کارگرها را داشته باشد، پول بدست می آورد ولی اگر مساله بهره و سود در کار نباشد آن شخص مجبور است پول خود را در راه عمران، آبادانی، صنعت و کشاورزی به کار گیرد. از طرفی آن کسی که مقروض است، روز به روز مقروض تر می گردد، لذا اسلام با این کار مخالف است.
آیت الله نوری همدانی گفت: بانک ها باید هر آنچه که به عنوان بهره گرفتند، پس بدهند.
این مرجع تقلید با تاکید بر این که اقتصاد مد نظر اسلام اقتصاد مبتنی برتولید است و اسلام با این طرز استفاده از پول مخالف است، گفت: اسلام دین کار است، و می گوید برای بدست آوردن پول یا باید کار کنید و یا مثل مضاربه و امثال اینها سرمایه خود را در خدمت کاری قرار دهید.
آیت الله سبحانی
آیت الله سبحانی هم یکی دیگر از مراجع عظام تقلید، عنوان کردند سود بانکی خلاف شرع است و باید از دریافت و پرداخت آن جلوگیری شود. این مرجع تقلید، با اشاره به داستانی در خصوص جریان فتح عربستان توسط پیامبر(ص) و درخواست اهل طائف برای مجاز دانستن ربا در مراودات اقتصادی این منطقه، خاطرنشان کرد: سود مصداق ربا است و در هر جایی باشد باید از بین برود. اگر اقتصاد ما دچار رکود است به خاطر این بوده که همه پول خود را در بانک گذاشته اند و سود می گیرند، مردم نباید به بانک ها سود بپردازند ، گرفتن و پرداختن سود به بانک مشکل دارد.
بانکداری اسلامی
آغاز بانکداری اسلامی به دغدغه یکی از کشورهای غرب در مورد رواج گسترده بانکداری ربوی بر می گردد که در نتیجه آن شهید محمدباقر صدر در این باره تحقیقات جامعی به عمل آورد. علت طرح موضوع هم این بود که مسلمانان استقبال چندانی از تودیع پول در بانکداری ربوی نداشتند و سرمایه های خود را به طور معمول در این بانک ها سپرده گذاری نمی کردند.
بانکداری بدون ربا از دیدگاه شهید صدر
شهید صدر دو بحث در ایجاد بانکداری غیرربوی بیان داشت، اول اینکه در اساس و به طور پایه ای، بانکداری چگونه اسلامی می شود، و دوم اینکه چه کنیم تا در صورت عدم تغییر وضع موجود، نوعی بانکداری رواج یابد که لااقل شبهه ربوی نداشته باشد، یعنی از اساس و بنیان، بانکداری اسلامی مطرح نشود که با مشی حکومت مطابق نباشد، بلکه به گونه ای باشد که بتوان با حفظ شیوه بانکداری متعارف فعلی (ربوی) و حذف نقاط منفی آن (ربوی بودن) از طریق استناد به فتاوای مشهور و همچنین حفظ نقاط قوت این بانکداری همانند نقل و انتقال پول به اصلاح آن پرداخت.
شهید صدر روش دوم را پیشنهاد کرد؛ وی اجرای روش اول را که شامل ایجاد تغییرات اساسی در ساختار و بنیان بانکداری است به دلیل نبود شرایط کافی، مناسب ندانسته و بنابراین بانکداری بدون ربا را مطرح می کرد. این نوع نظام بانکداری بدون ربا ریشه در ایدئولوژی و ارزش های اقتصاد اسلامی دارد و تحقق آن مستلزم استقرار عدالت اقتصادی و اجتماعی و نیز توزیع عادلانه درآمد و ثروت در جامعه است. بنابراین، منظور از بانکداری اسلامی نوعی سیستم بانکداری است که مبتنی بر قوانین اسلامی و نظریات اقتصاددانان و کارشناسان علوم بانکی و علمای اسلام است.
اگر مولفه های اصلی بانکداری اسلامی را حذف کنیم و ربا از تمامی عملیات بانکی و انطباق عملیات بانکی با موازین شرعی بدانیم، اساس بانکداری اسلامی، تسهیم سود، مشخص بودن مسیر مصرف منابع و نظارت بر عملیات بانکی خواهند بود. بر این اساس، در بانکداری سنتی (ربوی) بین بانک و مشتری و گیرنده تسهیلات یک رابطه مستقیم وجود دارد و بواسطه وجود همین رابطه مستقیم، رابطه دائن و مدیون بوجود می آید، اما در بانکداری اسلامی وجوه سپرده گذاران طبق موازین شرعی و حقوقی و درقالب عقود معین سرمایه گذاری می شود. در مبحث بانکداری اسلامی موضوع سود و حداقل سود مورد انتظار پیش کشیده می شود که با ربا (بهره)، به معنی دریافت هر مبلغ اضافه بر روی دین مشروط بر اینکه قبلاً شرط شده باشد، تفاوت هایی اساسی دارد.
دیدگاه مقام معظم رهبری درباره بانکداری اسلامی
«بانکدارى اسلامى مسئله بسیار مهمى است. اگر بتوانیم این حقیقت را به معناى جامع کلمه در جامعه به وجود بیاوریم، فتح عظیمى در دنیا خواهد بود. فتح، فقط فتح قلعه ها و سنگرها نیست.» (دیدار با جمعی از آزادگان، مسوولان بنیاد مستضعفان و جانبازان ۱۳۶۹/ ۶/ ۷).
«خصوصیت بانکداری اسلامی و از لوازم آن ، دادوستد پول بر اساس غیر ربا، تنظیم مبادلات پولی بر اساس قوانین اسلامی و معاملات اسلامی صحیح است که در آنها ظلم و استثمار و کنز و تبعیض و اختلاف طبقاتی و امثال اینها به وجود نمی آید.
توصیه مهم در زمینه اقتصاد مقاومتى، یکى توصیه به بانک هاست؛ بانک ها باید برای اجرای سیاست های اقتصاد مقاومتی، نقش مثبت ایفا کنند و خود را با این سیاست ها و برنامه ریزی های دولت برای اجرای آنها، تطبیق دهند.» (دیدار مسوولان با مقام معظم رهبری۹۳/ ۴/ ۱۲).
احکام ربا
زیادی ای که در معامله یا قرض ربوی شرط می شود، یا عین است یا منفعت، مانند سکونت در خانه ای یا عملی که مالیت دارد، مانند دوختن لباس یا چیزی که در آن منفعت است، مانند شرط مصالحه یا بیع محابات و یا چیزی که در آن غرض عقلایی وجود دارد، مانند شرط نظافت مسجد. شرط زیادی عینی یا حکمی که مالیت دارد، مانند قسم دوم و سوم موجب تحقق ربا می شود. در تحقق ربا با شرط زیادی حکمی که مالیت ندارد، اختلاف است؛ چنان که در ثبوت ربا در شرط زیادی حکمی که از ناحیه اجل قرار دادن برای یکی از دو عوض در بیع نسیه حاصل می شود، اختلاف است؛ هرچند مشهور قائل به تحقق ربا با آن هستند. پول هایی که امروزه در بازار جریان دارد از جنس نقدین به شمار نمی روند؛ از این رو، ربا در آنها جریان ندارد.
ربا در شرع بر دو قسم است: ربای قرضی ، ربای در معامله .
ربای قرضی آن است كه كسی مالش را به ديگری قرض دهد به شرطی كه پس از مدتی زيادتر از آن چه داده پس بگيرد، خواه زيادی از جنس باشد، مثل اين كه ده تومان بدهد و شرط كند يازده تومان بگيرد يا اين كه زيادی در كار باشد مثل اين كه ده تومان قرض بدهد و شرط كند كه علاوه بر پس دادن ده تومان لباسش را هم بدوزد و هم چنين است زيادی نسبت به بهره و منفعت مثل اين كه ده تومان قرض دهد به شرطی كه يك سال مجانی در خانه اش بنشيند و يا اين كه زيادی از قبيل وصف باشد مثل اين كه ده مثقال طلای نساخته قرض بدهد بعد ده مثقال طلای ساخته پس بگيرد.
ربای در معامله آن است كه معامله بريك جنس صورت بگيرد يعنی عوض و معوض از يك جنس باشند مثل اين كه برنج را به برنج بفروشد يا روغن را به روغن و آن جنس هم در داد و ستد كشيدنی يا پيمانه ای باشد با زيادی معامله شود مثل اين كه يك كيلو گندم را به دو كيلو معامله كند. يا يك پيمانه شير را به دو پيمانه بفروشد. اما ربا در اجناسی كه بصورت عددی خريد و فروش می شوند مثل گردو و يا تخم مرغ حرام نيست.
فرقی در حرمت معامله ربوی نيست بين اينكه عوض و معوض هر دو از جميع جهات برابر باشند يا يكی سالم و ديگری معيوب يا يكی بهتر از ديگری باشد مثل اين كه يك كيلو گندم اعلا بفروشد به دو كيلو گندم درجه پايين و نيز فرقی هم نيست بين اين كه زيادی از همان جنس باشد و يا از جنس ديگر يك كيلو گندم بفروشد به دو كيلو گندم يا يك كيلو گندم بفروشد به يك كيلو گندم با يك سير برنج و همچنين فرقی نيست كه زيادی عينی باشد مثل همين كه گندم بفروشد به بيشتر يا حكمی باشد مثل اين كه يك كيلو گندم را بفروشد به يك كيلو گندمی كه دو ماه ديگر مي گيرد.
موارد ربای حلال
در چند مورد ربا حلال است که عبارتند از:
1- اگر مسلمان از کافری که در پناه اسلام نیست ربا بگیرد، اشکال ندارد؛
2- زن و شوهر دائمی اگر از یکدیگر ربا بگیرند، حرام نیست؛
3- پدر و فرزند اگر از یکدیگر ربا بگیرند حرام نیست، لیکن بین مادر و فرزند، مشهور از فقها فرموده اند، ربا حرام است.
احاديثی درباره ربا
« قَالَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ(ع:) آكِلُ الرِّبَا و َمُؤْكِلُهُ وَ كَاتِبُهُ و َشَاهِدُهُ فِيهِ سَوَاءٌ »؛ امام علی(ع) می فرمايند: «خورنده (گيرنده) ربا و كسی كه ربا می دهد و كسی كه شاهد و ناظر ربا است و كسی كه نويسنده ربا است در اين كه كار حرام انجام می دهند، مساوی هستند».
ربا دين را از بين می برد
زراره می گويد به امام صادق(ع) گفتم: «اين كه خدا در قرآن می فرمايد خداوند كم می گرداند و بركت را می برد از مال ربائی و صدقات را زياد می كند در حالی كه كسی را می بينم كه ربا می خورد و مالش هم زياد می شود.» حضرت صادق(ع) فرمودند: «كدام كم شدن و بی بركتی بدتر از اين كه يک درهم ربا دين را از بين می برد و اگر توبه كند مالش می رود و فقيرمی گردد». (وسائل الشیغه، ج18، ص119)
ربا خوار، آتش می خورد
« و َقَالَ صلی الله عليه و آله مَنْ أَكَلَ الرِّبَا مَلَأَ اللَّهُ بَطْنَهُ نَاراً بِقَدْرِ مَا أَكَلَ مِنْهُ فَإِنْ كَسَبَ مِنْهُ مَالًا لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ شَيْئاً مِنْ عَمَلِهِ و َلَمْ يَزَلْ فِي لَعْنَةِ اللَّهِ و َالْمَلَائِكَةِ مَا دَامَ عِنْدَهُ مِنْهُ قِيرَاطٌ » ؛ پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «كسی كه ربا خورد، خداوند شكمش را به مقدار آن چه خورده، از آتش پر می كند، پس اگر از ربا مالی را به دست آورد، عملش را نمی پذيرد و هميشه مورد لعن خدا و ملائکه است، مادامی كه قيراتی از مال ربوی نزدش باشد». (مستدرک الوسائل، ج13، ص332)
عذاب برزخی ربا خواران
« قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَی السَّمَاءِ رَأَيْتُ أَقْوَاماً يُرِيدُ أَحَدُهُمْ أَنْ يَقُومَ و َلَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ عِظَمِ بَطْنِهِ فَقُلْتُ مَنْ هَؤُلَاءِ يَا جَبْرَئِيلُ قَالَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لايَقُومُونَ إِلّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ وَ إِذَا هُمْ بِسَبِيلِ آلِ فِرْعَوْنَ يُعْرَضُونَ عَلَی النَّارِ غُدُوّاً وَعَشِيّاً يَقُولُونَ رَبَّنَا مَتَی تَقُومُ السَّاعَةُ »؛ رسول خدا(ص) فرمودند: «در شب معراج جماعتی را ديدم كه هرگاه يكی از ايشان می خواست برخيزد، از بزرگی شكمش نمی توانست. از جبرئیل پرسيدم اين ها چه كسانی هستند؟ گفت: ربا خوارانند كه روز قیامت بر نمی خيزند مگر مانند جن زده ها، ناگاه ايشان را بر راه آل فرعون ديدم كه بامداد و شامگاه بر ايشان آتش عرضه می شود می گو يند خدايا چه وقت قيامت برپا می شود». (مستدرك الوسائل، ج13، ص329)
فلسفه حرمت ربا
« قال عَلِيَّ بْنَ مُوسَی الرِّضَا عليه السلام: وَ عِلَّةُ تَحْرِيمِ الرِّبَا بِالنَّسِيئَةِ لِعِلَّةِ ذَهَابِ الْمَعْرُوفِ وَ تَلَفِ الْأَمْوَالِ و َرَغْبَةِ النَّاسِ فِي الرِّبْحِ و َتَرْكِهِمُ الْقَرْضَ و َالْقَرْضُ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ و َلِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْفَسَادِ و َالظُّلْمِ و َفَنَاءِ الْأَمْوَالِ »؛ امام رضا(ع) فرمودند: «علت تحريم ربا اين است كه خوبی ها از ميان جامعه می رودف ثروت های مردم تلف می شود، انسان ها به دنبال افزون طلبی در سود و منفعت می روند، به سبب رايج شدن ربا كسی به ديگری وام نمی دهد و موجب فساد و ظلم و ستم در اجتماع می شود». (وسائل الشيعة، ج18، ص117)
پست ترين شغل ها
« قال أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: قَالَ أَخْبَثُ الْمَكَاسِبِ كَسْبُ الرِّبَا »؛ امام باقر(ع) فرمودند: «پست ترين شغل ها، به دست آوردن درآمد از راه ربا است». (الكافي، ج5، ص144)
ربا، باعث زلزله« قَالَ النَّبِيُّ صلی الله عليه و آله: إِذا ظَهَرَتْ فِي أُمَّتِي عَشْرَ خِصالٍ عَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِعَشْرِ خِصالٍ إِذا كَثُرَ الرِّبا كَثُرَتِ الزِّلاْزلُ »؛ رسول خدا(ص) فرمودند: «هرگاه در بين امت من ربا زياد شود، زلزله هم زياد می شود. (جامع الاخبار، ص180)
نکاتی درباره ربا
برای دوری از ربا، لازم است كه افرادی كه اهل تجارت هستند طبق روايت وارده، از مسائل و احكام ربا مطلع باشند.
-كلمات و گفتار در ايجاد و عدم آن، نقش اساسی دارند؛ مثلا شخصی كالای را به صورت نسيه يا قسطی می خرد، فروشنده بعد از بيان قيمت نقدی، می گويد: اين قيمتش صد هزار تومان است و برای سه ماه ديگر سودش می شود صد و بيست هزار تومان، اين گونه گفتار شبهه ربا دارد اما اگر بگويد قيمت نقدی اين قدر و قيمت نسيه سه ماهی صد و بيست هزار تومان است بدون بكار بردن كلمه سود كه شبهه ربا ندارد و يا در خريد و فروش طلا، نبايد كلمه تعويض را بكار برد و بايد كلمات خريد و فروش مطرح شود. هم چنان كه در برخورد و گفتگو بين افراد جملات در معنی شايد يكی باشند ولی از جهت ظاهری بعضی جمله ها قشنگ هستند و بعضی جمله ها زشت
- گاهی امور بانكی قوانين آن از لحاظ شرعی صحيح است اما مجريان امور بانكی وارد نيستند يا حوصله بكارگيری آن را ندارند.
- جو و گندم يك جنس حساب می شوند پس اگر يك من گندم را به دو من جو بفروشد ربوی و حرام است.
برای رهائی از ربا اگر كسی چيزی را به جنس كمتر ضميمه كند و يا به هر دو طرف معامله ضميمه كند حلال است و يا دو معامله جدا گانه انجام دهند يعنی يك من گندم خود را بفروشد دو تومان و و يك من و نيم بخرد به دو تومان. و يا يكی جنسش را بفروشد و ديگری ببخشد يا صلح كند.
-ربا در صورتی حرام است كه از ابتدا شرط زيادی و سود شود ولی اگر از ابتدا شرط نبوده بلكه بعدا چيزی اضافه بصورت هديه يا چيز ديگر بدهد حرام نيست بلكه كار خوبی هم هست كه كسی كه از ديگری قرض می گيرد موقع تحويل قرض خود هديه ای هم به قرض دهنده بدهد تا سنت قرض دادن تشويق شود.
-همچنان كه ربا گرفتن حرام است ربا دادن هم حرام است بلكه شاهد و كاتب و نويسنده بيع و قرض ربوی هم حرام است.
- مالی را كه كسی با شرط ربا قرض مي گيرد چون قرض فاسد است مالك آن نمی شود و اگر در آن تصرف كرد و منفعتی در آن پيدا شد مال قرض دهنده و مالك اصلی می باشد مثلا اگر گندم را بصورت ربائی قرض كند و آن را بكارد گندمی كه برداشت مي كند مال قرض دهنده گندم است اما در صورتی كه قرض گيرنده يقين دارد كه اگر بشرط سود هم نبود قرض دهنده راضی بود كه در آن تصرف كند تصرفش اشكال نداد و مالك منفعت مي شود.
-كسانی كه ربا می خورد می گويند ربا هم يك نوع معامله است و فرقی بين آن ها نيست چون معامله حلال است ربا هم حلال است در حالی كه بين معامله و ربا بسيار فرق است زيرا معامله عبارت است از عوض كردن مالی كه از آن بی نياز است به مالی كه به آن نيازمند است و اين امری است عادلانه و عاقلانه و لازمه حيات اجتماعی انسان است اما ربا عبارت است از دادن مالی كه از آن بی نياز است به ديگری كه به آن نيازمند است به شرطی كه در موقع پس دادن همراه با زيادتی بدهد.
-ربا خوار از آثار خير و بركت معنوی كه در كسب و كار و جنبش و سعی در تحصيل معاش است محروم است چنان چه رسول خدا(ص) می فرمايند: «عبادت هفتاد قسم است و افضل اقسام آن طلب مال حلال است». و نيز فرمودند: «تاجر راست گفتار درست كردار با انبيا محشور است و صورتش مانند ماه شب چهارده می درخشد». مال ربوی هر چند فراوان باشد عاقبتش بی بركت است چنان چه تجربه ثابت كرده مال ربوی دوام ندارد و عذابش برايش می ماند.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاعرسانی خود را در این رابطه انجام میدهد.