یادداشت اختصاصی شهریار زرشناس درباره سال اقتصاد و فرهنگ
هسته مرکزی سیستم فرهنگی شبه مدرنیزم ایرانی را روشنفکران از یک سو و آموزههای سکولار اومانیستی علوم انسانی از سوی دیگر تشکیل میدهد/ ارتجاع نئولیبرالیست در پی آن است که با مسلط شدن بر دو سیستم فرهنگ و اقتصاد و قرار دادن آنها در مسیر اغراض خود، رکن سوم یعنی سیستم سیاسی را تصرف کند
شهریار زرشناس، عضو هیائت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در یادداشتی با عنوان "چرا اقتصاد؟ چرا فرهنگ؟" که در اختیار «نسیم»، قرار داد به بررسی علت نامگذاری سال جاری به "اقتصاد و فرهنگ، با عزم ملی و مدیریت جهادی" پرداخته است. متن زیر مشروح این یادداشت است: حیات بشر دارای وجوه و شئون و سطوح مختلفی است و این وجوه و شئون و سطوح حیاتی، در اوقات مختلف به صور متفاوت، عینیت و فعلیت مییابد. بشر از آغاز زندگی بر روی زمین، صاحب وقت گردیده است و به تبع وقتی که داشته است،تاریخ او رقم خورده است. زیرا تاریخ چیزی جز ظهور و فعلیت یافتن اوقات و تطور آنها نیست. انسان با هر وقتی و در هر وقتی، عهدی می بندد و در مسیر تبعیت از ولایت سلوک می کنند. بشر، ذاتا و نوعا اهل ولایت و پیرو ولایت است و آنچه که افراد انسان و عوالم و ادوار تاریخ بشر را از یکدیگر متمایز می نماید، این است که آدمی با عهدی که می بندد آیا اهل و پیرو ولایت الهی می گردد یا اهل و پیرو ولایت طواغیت. بشر با پیروی از ولایت الهی، در ساحت وقت رحمانی قرار می گیرد و در صورت گردن نهادن بر ولایت طاغوت، اسیر وقت ظلمانی میشود. تاریخ انسان در هر حال (چه با پیروی از ولایت الهی و چه با اسارت در ولایت طاغوت) با وقت آغاز می شود و بسط مییابد و در متن و بطن هر وقت، ولایت و عهد بستن با حق و یا شیطان نهفته است. وقت بشر (چه رحمانی باشد و چه ظلمانی) ماهیت تاریخیای متناسب با حقیقت خود پدیدار می سازد و هر ماهیت تاریخی، در ذیل خویش عوالم مختلف تاریخی و تمدن ها و جماعتها را فعلیت و عینیت می بخشد. همه صور متفاوت و متکثر حیات جمعی بشر (اعم از مدینههای غرب باستان، یا جماعات غرب قرون وسطی، یا اجتماعات مدرن، و نیز صور مختلف حیات جمعی در تاریخ شرق و نیز امتهای دینی) دارای ارکان و وجوه بنیادینی اند که وظیفه فعلیت بخشی و ساماندهی این حیات جمعی را بر عهده دارند. سیستم فرهنگ، سیستم اقتصاد، سیستم سیاست را می توان در زمره اصلی ترین ارکان فعلیت بخش و سامان دهنده حیات مدینهها و جماعات و اجتماعات و جوامع دانست. فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن که از اوایل قرن بیستم میلادی توسط استعمار غرب مدرن بر ایران مستولی گردید نیز دارای سه سیستم اصلی بوده است: سیستم فرهنگی، سیستم اقتصادی، سیستم سیاسی. رژیم پهلوی هسته اصلی سیستم سیاسی و تجسم اراده محوری و سامان دهنده اصلی فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن در ایران بود.سیستم سیاسی و کانون مرکزی آن (یعنی رژیم پهلوی) نقش بسیار مهم و تعیین کنندهای در تأسیس و نهادینه کردن غرب زدگی شبه مدرن در ایران داشته است.در واقع، با ظهور رژیم پهلوی و در چارچوب آن، حرکت سازمان یافته برنامه ریزی شده گستردهای به منظور دگرگون کردن ارکان هویت و سیستمهای سازنده تمدن کلاسیک ایران پس از اسلام آغاز گردید. استعمار غرب مدرن با محوریت استعمار انگلستان به دنبال کوششهایی که از اوایل قرن نوزدهم آغاز کرده بود، با تأسیس رژیم پهلوی کوشید تا بیش از پیش، مؤلفهها و ساختار و وجوه بنیادین تمدن کلاسیک اسلامی-ایرانی را تخریب نماید و به جای آن، فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن و مؤلفههای وجودی آن را جایگزین سازد. با ظهور انقلاب اسلامی ایران، رژیم پهلوی و حاکمیت سیستم سیاسی فرماسیون غرب زده شبه مدرن در هم شکسته شد و دچارفروپاشی گردید اما فراسیون غرب زدگی شبه مدرن در ایران، دو سیستم دیگر نیز داشت: سیستمهای فرهنگی و اقتصادی. هسته مرکزی سیستم فرهنگی شبه مدرنیزم ایرانی را روشنفکران و آراء روشنفکری از یک سو و آموزههای سکولار-اومانیستی علوم انسانی از سوی دیگر تشکیل می دهد. در پی ظهور انقلاب اسلامی ایران، سیستم فرهنگی غرب زدگی شبه مدرن دچار فروپاشی نگردید، بلکه آسیبهایی دید و موقتا تا حدودی (و فقط تا حدودی) غیرفعال گردید و البته از اوایل سالهای دهه 1360 مجددا بازسازی و فعالیت ان توسط حلقههای پنهان روشنفکر نئولیبرالیست ایرانی آغاز شد. سیستم اقتصادی جامانده از فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن نیز در پی پیروزی انقلاب دچار اختلالاتی گردید و آسیبهایی دید، اما کم و بیش به حیات خود ادامه داد. در سالهای دهه 1360 و پس از آن به موازات فعال شدن حلقههای روشنفکری نئولیبرال و کوششی که مهاجمین فرهنگی و نیز تکنوکرات - بوروکراتهای نئولیبرالیست در مسیر بازسازی سامانههای به جا مانده از فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن به عمل آوردند سیستم اقتصادی شبه مدرن نیز تا حدودی بازسازی شد. چرا جریان سیاسی- فرهنگی نئولیبرالیست که به صورت آشکار و پنهان، خود را در مقام آلترناتیو نظام اسلامی مطرح کرده و می کند، به دنبال آن است که از طریق جنگ نرم(جنگ فرهنگی-سیاسی) به بازسازی محتوایی غرب زدگی شبه مدرن در قلمرو فرهنگ و اقتصاد بپردازد؟ آن ها به دنبال چه هستند؟ و می خواهند در سامانههای فرهنگ و اقتصاد کشور چه تغییراتی پدید آورند؟ برای پاسخ به این پرسش باید ببینیم که سامانههای اقتصاد و فرهنگ شبه مدرن چه مضمونی دارند که این جریان به دنبال احیا و بازسازی آن است؟ محتوا و مضمون اقتصاد و فرهنگ شبه مدرن فرماسیون غرب زدگی شبه مردن در ایران توسط استعمار انگلستان و عمدتا با کارگزاری رژیم پهلوی پدیدار گردیده است. هدف استعمار از تأسیس فرماسیون غرب زدگی، شبه مدرن و حاکم کردن آن بر ایران و گماردن رژیم دست نشانده پهلوی به کارگزاری و مجری گری در جهت تأسیس و تحکیم و نهادینه کردن شبه مدرنیزاسیون در ایران، تأمین منافع و پیشبرد اغراض اقتصادی و سیاسی و فرهنگی شان بود. در واقع نظام جهانی استکبار مدرن (با محوریت انگلستان در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، و پس از آن با محوریت آمریکا در اکثر دهه های قرن بیستم) و به منظور پیشبرد اغراض خود نیازمند آن بود که در کشورها و سرزمینهایی که تحت سلطه قرا می دهد، تغییرات ساختی و ساختاری بنیادینی پدید آورد که این تغییرات، این کشورهای تحت سلطه را به اقمار و طفیلی رژیمهای سرمایه داری امپریالیستی(نظیر آمریکا و انگلستان و فرانسه و آلمان و ایتالیاو...) بدل سازد. استکبار مدرن اومانیستی با محوریت رژیمهای سرمایه داری استعمارگر انگلستان و آمریکا و شرکا، یک نظام پیچیده و درهم تنیده پدید آورده است که در این نظام جهانی، کشورهای استکباری لیبرال و نئولیبرال در مرکز و کانون، قرار دارند و بقیه کشورها به صورت کشورهای پیرامونی و حاشیه ای، وابسته و تابع و تحت سلطه این بلوک کشورهای استعمارگز مرکزی اند. هدف استعمارگران از بر سر کار آمدن رژیم پهلوی در ایران نیز چیزی جز این نبود که با ایجاد تغییرات ساختی(سیستمی و بنیادین) و ساختاری در شرایط اقتصادی و فرهنگی و سیاسی و اجتماعی ایران، از طریق منهدم کردن سامانهها و ساختارهای کلاسیک و سنتی جامعه ایرانی و حاکم کردن ساختها و ساختارهای غرب زده شبه مدرن به جای آنها، ایران را نیز به یک کشور اقماری تابع و تسلیم نظام جهانی سلطه استکبار اومانیستی بدل نماید. امری که استعمارگران غربی از طریق بر سرکار آمدن رژیم پهلوی و حاکم کردن فرماسیون غرب زده شبه مدرن در ایران، آن را عملیاتی و اجرایی نمودند. ظهور و دامن گستری انقلاب اسلامی ایران، پروژه استعماری غرب زدگی شبه مدرن را از جهاتی نابود کرد و در زمینههایی دیگر متوقف نمود. اندک زمانی پس از پیروزی انقلاب و فروپاشی رژیم پهلوی، مجموعه ای از حرکتهای ارتجاعی از ناحیه روشنفکران و طیفی از تکنوکرات-بوروکراتها و سرمایه داران سکولاریست در داخل، و حمایت ها و نقش آفرینیهای قدرتهای استکباری در خارج آغاز گردید که هدف همه این تحرکات، بازگرداندن سیطره ظالمانه و استبدادی فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن بر ایران بود. فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن، یک سیستم سیاسی سکولار- شبه مدرنیست سراپاوابسته داشت که در قالب رژیم پهلوی تبلور و عینیت می یافت. به موازات آن، یک سیستم فرهنگی سکولار- شبه مدرنیست و یک سیستم اقتصادی سکولار-شبه مدرنیست نیز داشت. سامانه سیاسی غرب زدگی شبه مدرن (یعنی رژیم پهلوی) معمار اصلی فرماسیون شبه مدرنیست در ایران و تجسم اراده سیاسی آن بود که از طریق سرکوب فوق خشن تمام عیار، ضمن پیشبرد پروژه شبه مدرنیته در ایران سر پل سیاسی وابستگی ایران به نظام جهای سلطه اومانیستی با مرکزیت آمریکا بود. سامانه اقتصادی فرماسیون غرب زدگی شبه مدرن نیز از وجهی دیگر، حفاظت از منافع سرمایه داری جهانی و تداوم و تعمیق وابستگی ایران را عهدهدار بود. مضمون تاریخی سیستم اقتصادی فرماسیون غرب زده شبه مدرن ایران، سلطه مطلق العنان نوعی سرمایهداری پیرامونی شبه مدرنیست سکولار بود. سیستم سرمایه داری شبه مدرنیست ایران، سر پل وابستگی اقتصادی ما به نظام جهانی سلطه بود و به گونهای طراحی شده بود که بخش عمده سرمایه تولیدی در کشور(که عمدتا محصول فروش نفت بود) را در مدار کشورهای بلوک مرکزی سرمایه داری جهانی قرار می داد و برای بخش بزرگی از مردم ما رهآوردی جز فقر و بیعدالتی نداشت. سیستم اقتصادی شبه مدرن ایران، ساختاری نامتوازن و ماهیتی وابسته داشت. این سیستم به گونه ای طراحی شده بود که بخش مولد آن ضعیف و بخش غیرمولد آن(که به خدمات و دلالی و اردات اختصاص داشت) نیرومند بود و روز به روز بر این عدم توازن ساختاری به نفع بخش غیرمولد و به ضرر بخش مولد افزوده می شد. سیستم فرهنگی غرب زدگی شبه مدرن نیز مضمونی سکولار- اومانیستی داشت و وظیفه آن ترویج و تعمیق هر چه بیشتر فرهنگ و مشهورات مدرنیستی و شبه مدرنیستی و پیشبرد اغراض دین ستیزانه و اخلاقگریزانه و رواج بی بند و باری و ابتذال و حاکم کردن سطحیترین صور منحط زندگی غرب مدرن در ایران بود. اگر سیستم سیاسی فرماسیون شبه مدرن در ایران را دربار و دولتمردان رژیم شاه نمایندگی میکردند، سیستم اقتصادی شبه مدرن را سرمایهداران سکولار- مدرنیست ایرانی(که بخش مهمی از آنها از دربارین و وابستگان و مرتبطان آنها بودند) نمایندگی می کردند. این سرمایه داران سکولاریست ایرانی در پیوند و ارتباط تنگاتنگ با سرمایهداران غربی و بنگاهها و انحصارات مالی و تجاری و صنعتی آنها قرار داشتند. سیستم فرهنگی غرب زدگی شبه مدرن در ایران، نوعا بر ترویج جهان بینی مردن و انواع ایدئولوژیهای سکولار-اومانیستی و مبارزه با دین و اخلاق و معنویت و تخطئه استقلال و خودباوری و ترویج تقلید از غرب و غربیان و کوشش به منظور پیشبرد سبک زندگی سکولار-مدرنیستی (در مرتبه شبه مدرن آن) و جایگزینی آن به جای هر نوع مدل زندگی الهام گرفته از آموزههای اسلامی و یا مبتنی بر اخلاق و سنتهای معنوی قرار دارد و سامان یافته است. درواقع پروژه شبه مدرنیزاسیون در ایران از طریق روشنفکران و زمینهسازی در جهت شکل گیری نوعی سیستم فرهنگی(در اوایل قاجاریه) است که آغاز میشود و پس از آن در زمان نهضت عدالتخانه و کوشش روشنفرکان به منظور منحرف کردن آن به سمت نوعی مشروطه لیبرالی و نیز در زمان شکل گیری سلطنت پهلوی و پس از آن نیز، روشنفکران در پیشبرد پروژه استعماری شبه مدرنیزاسیون در ایران نقشی کلیدی و محوری داشتهاند. سیستم فرهنگی شبه مدرنیستی در ایران، جهان بینی مدرن و مشهوارت آن و سکولاریسم اومانیستی را از دو محور ترویج میکند: الف) ترویج مشهورات مدرنیستی روشنفکرانه در قلمرو آثار ادبی و مطبوعات و رسالهها و نقدهای سیاسی و اجتماعی و ..... ب) ترویج جهان بینی مدرن و سکولار- اومانیسم از طریق نظام آکادمیک و دانشگاهی علوم انسانی نیروی اصلی پیشبرنده سیستم فرهنگی غربزدگی شبه مدرن در وجه الف روشنفکران(ژورنالیستها، داستان نویسان، مترجمان، منتقدین ادبی، شاعران، سینماگران و مقاله نویسان مدرنیست خارج از فضای داشگاهی و....) هستند، و نیروی اصلی پیشبرنده سامانه فرهنگی غربزدگی شبه مدرن در وجه ب را روشنفکر- تکنوکراتها و بوروکرتهای دانشگاهی(آن دسته که با تمایلات مدرنیستی در رشتههای علوم انسانی تدریس میکنند) تشکیل میدهند. کانون اصلی تهاجم فرهنگی علیه انقلاب و نظام اسلامی نیز در این دو محور جریان دارند و روشنفکران و تکنوکرات- روشنفکرهای مروج شبه مدرنیزم، مبلغ و مروج و عامل و مجری و کارگزار آن هستند. حقیقت این است که اندک زمانی پس از ظهور پیروزمندانه انقلاب اسلامی، عناصر و گروهها و همه بازماندگان و متعلقان غرب زدگی شبه مدرن در دو سیستم اقتصاد و فرهنگ کوشیدند تا به نوعی و با انجام پارهای تغییرات ساختاری به بازسازی سیستم اقتصاد شبه مردن و سیستم فرهنگ شبه مدرن (که هر یک تا حدودی آسیب دیده بود، اما متلاشی نشده بود و هنوز هم کم و بیش فعالیت میکرد)بپردازند. کوششی به منظور بازسازی و تجدید ساختار اقتصاد و فرهنگ شبه مدرن، در گام اول از نخستین سالهای دهه 1360 از طریق یک هسته مرکزی محفلی نئولیبرالیست پنهان کار(حلقه عبدالکریم سروش و مدیرانش) در قلمرو فرهنگ آغاز شد. آنها کوشیدند تا در گلوگاههای استراتژیک فرهنگی کشور(وزارت ارشاد، وزارت علوم، شورای عالی انقلاب فرهنگی، مطبوعات، کتابخانه سیاسی قم و...)تدریجا مستقر شده و نقش تعیین کننده در سیاستگذاریها را در این جایگاههای کلیدی به دست آورند(که با حمایت بوروکراتهای کابینه میرحسین موسوی و برخی عوامل دیگر) به انجام آن موفق شدند، در ادامه کوشیدند تا جریان خزنده و پنهان تهاجم فرهنگی را در زمینههای متعدد و فعالیتهای فرهنگی و هنری(سینما،تئاتر،موسیقی،صدا و سیما، بازارنشرکتاب، مطبوعات، نظام دانشگاهی به ویژه در حوزه علوم انسانی....) نهادینه کرده و گسترش داده به جذب نیرو و تکثیر بپردازند و این مرحله از پروژه را پیش بردند. از سال 1368 تکنوکراتهای دولت توسعه با تبعیت از نسخههای نئولیبرالیستی اقتصادی(خواسته یا ناخواسته) بازسازی سیستم اقتصادی شبه مدرن را در دستور کار قرار داده و تا حدودی و تا پان جا که ظرفیت و بضاعت اقتصاد بیمار شبه مدرنیستی ایران اجازه میداد، آن را پیش برده و عملیاتی کردند. در پی بازسازی سیستم فرهنگی فرماسیون غربزدگی شبه مدرن با محوریت روشنفکران التقاطی به ظاهر دینی و روشنفکران آشکارا غیردینی( وهردوی آنها سکولاریست) و تکنوکرات- روشنفکران آکادمیسین(متأسفانه حاکم بر نظام دانشگاهی) از یک سو، و بازسازی سیستم اقتصادی فرماسیون غرب زده شبه مدرنیست ایران با مرکزیت طبقه نو ظهور سرمایهداران سکولاریست و صاحبان حجم عظیم نقدینگی و بخش طفیلی آنها در لایه فوقانی طبقه متوسطه مدرن ایران و تکنوکرات- بوروکراتهای متوسط و میانی از سوی دیگر، دو سیستم فرهنگ و اقتصاد ایران (اگرنگوییم تحت کنترل شبه مدرنیستها و نئولیبرالیستهای سکولاریست در آمد می توان گفت) تحت تأثیر شدید و مؤثر و گاه تعیین کننده نیروهای فرهنگی و اقتصادی شبه مدرنیست و نئولیبرالیست درآمده اینگونه است که تقابل نیروهای انقلاب و ضدانقلاب در عرصههای فرهنگی و اقتصادی اهمیتی بسیار تعیین کننده و سرنوشت ساز برای تداوم حیات وبالندگی انقلاب، و(یا خدای ناکرده) موفقیت ارتجاع روشنفکری-نئولیبرالیستی پیدا کرده است. ارتجاع نئولیبرالیست در پی آن است که با مسلط شدن تام و تمام بر دو سیستم فرهنگ و اقتصاد و قرار دادن آنها در مسیر اغراض خود، با تکیه بر آن دو رکن، رکن سوم یعنی سیستم سیاسی را تصرف کند و یا اگر نمیتواند حداقل و تا جایی که ممکن است سهم نیروهای انقلابی و ارزشی و استکبارستیز را در سیستم سیاسی(به ویژه در لایه حاکمیتی) کاهش دهد تا از این طریق انقلاب و نظام را در مسیر استحاله قرار دهد.این گونه است که امروز، دو عرصه اقتصاد و فرهنگ به آوردگاه تعیینکنندهای بدل گردیده است که جوانان مؤمن و نیروهای انقلابی باید بکوشند تا با حضور فعال و رزمنده در این دو عرصه، راه را بر مهاجمان و رهزنان بربندند و ضمن کور کردن خط کودتای نرم دشمن، دو عرصه فرهنگ و اقتصاد را به میدان شکوفایی خلاقیتها و توامندیها و قابلیتهای بی پایان انقلاب اسلامی برای تعالی و پیشرفت بدل نمایند و تحقق این امر نیازمند مدیریت جهادی و عزم ملی است و در این باره انشاءالله سخن خواهیم گفت.