مسافر آستانه: دفاع مقدس را باید از حصار مناسبت‌ها خارج کرد

حسین مسافر آستانه کارگردان و بازیگر پیشکسوت تئاتر، دبیر اسبق جشنواره تئاتر دفاع مقدس و مدیر عامل موسسه رسانه های تصویری در گفتگو با «نسیم» به مشکلات تئاتر دفاع مقدسی پرداخت.

مدیر اسبق هنرهای نمایشی بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس، از نگاه مناسبتی مسئولان در این عرصه گله داشت و معتقد بود که دفاع مقدس را باید از حصار مناسبت ها خارج کرد تا به عنوان یک جریان فرهنگی مستمر در لحظه لحظه زندگی امروز ما جریان یابد. در ادامه شرح مفصل این گفتگو آمده است.

چرا تئاترهای با موضوع دفاع مقدس، فقط در زمان موضوعی آن هفته به روی صحنه می‌روند و ما در طول سال شاهد هیچ گونه اجرایی نیستیم؟

من فکر می کنم ما هنوز بحث فرهنگی دفاع مقدس را در سیستم سیاست گذاری و برنامه ای فرهنگی کشور به عنوان یک مناسبت نگاه می کنیم. یعنی نگاه ما به فرهنگ دفاع مقدس یک نگاه بنیادی، ریشه ای و تاثیرگذار در جریان عمومی فعالیت های فرهنگی و فکری جامعه امروز نیست. به عنوان یک مناسبت داریم از آن اسم می بریم، به عنوان یک مناسیت برای آن بزرگداشت می گیریم و برای آن احترام قائل می شویم، پول هزینه می کنیم و جشنواره برگزار می کنیم. به نظر من همه اینها یک نگاه لطمه زننده ای است که از عمق فهم فرهنگ دفاع مقدس برنمی آید . ما به دفاع مقدس به عنوان یک اتفاق تاریخی و یا صرف یک مناسبت بسیار محترم و ارجمند نباید نگاه کنیم. بلکه باید به عنوان یک جریان فرهنگی مستمر و ساری و جاری در لحظه لحظه های زندگی امروز باشد. همان طوری که به فرهنگ عاشورا نگاه می کنیم و همان طوری که می گوییم تمام زمین کربلاست و تمام روزها عاشورا. بنابراین من فکر می کنم این فرهنگ دینی و مذهبی منبعث از تفکر عاشورایی می باید در فرهنگ دفاع مقدس، ساری و جاری گردد. اگر این اتفاق بیافتد آن موقع شاهد این نخواهیم بود که دو سالی یکبار، برای موضوع دفاع مقدس جشنواره برگزار کنیم. دو سالی یکبار یادمان بیافتد که اگر فیلمی، تئاتری ویژه دفاع مقدس تولید شده ، صبر کنیم در هفته دفاع مقدس آن را به نمایش بگذاریم. اینها همه نگاه های مناسبتی است . دفاع مقدس را از حصار مناسبت ها باید خارج کرد. الان این واژه مناسبت، مثل یک زندانی برای فرهنگ دفاع مقدس عمل می کند و فرهنگ در این حصار زندانی شده است.

فکر نمی‌کنید انگیزه هنرمندانی که در این عرصه فعالیت داشته اند، کم شده باشد؟

تا آنجایی که من نسبت به هنرمندان عرصه دفاع مقدس شناخت دارم این هنرمندان آمادگی کامل دارند درهر لحظه از زمان و مکان، اگر شرایط تولید یک اثر هنری برایشان فراهم شود کار کنند و خارج از این موضوع اساسا فکر نکنند. ما در دوره های گذشته نچندان دور حدود ده سال پیش شاهد این بودیم که تعدادی از هنرمندان سراسر کشور در رشته تئاتر اختصاصا در حوزه دفاع مقدس می نوشتند در این حوزه کارگردانی می کردند، بازی می کردند و به کاری خارج از این موضوع نمی پرداختند. پرداختن به این موضوع خود تخصص و تجربه می خواهد و مهم تر از آن دلمشغولی، باور و یک ایمان قلبی می خواهد. خب ما برهه ای از زمان را شاهد هستیم که هنرمندان ما هم تخصص، تجربه و ایمان و باور قلبی نسبت به دفاع مقدس را از خود نشان دادند اما آرام آرام سیاست های مناسبت گرایانه ، آنها را در گوشه ای از انزوا کشاند و کاری کرد که این ها یا کلا از این نوع کارها کنار بکشند و یا به موضوعات دیگر بپردازند.

پس شما بیشتر دلایل سیاست گذاری و مدیریتی را عامل این کم کاری می دانید.

بله، درواقع اگر یک گروه تئاتری فقط در طول سال قرار باشد یک بار به روی صحنه برود و تا سال دیگر و هفته دفاع مقدس منتظر بماند، خب ترجیح می دهد که به سراغ موضوعات دیگر برود. بنابراین آنچه که وضعیت کنونی را رقم زده است، به نظرم سیاست گذاری و برنامه ریزی های غلطی است که در همه حوزه های مدیریتی، فرهنگی و هنری رخ داده است. درواقع مدیران ما آنقدر درگیر مسائل متعدد هستند که باعث شده جریان دفاع مقدس به یک جریان مناسبتی تغییر وضعیت داده و دیگر شاهد جاری و ساری بودن این جریان دفاع مقدس نباشیم. بدتر از این دوسالانه شدن این جشنواره است. البته یک دوره ای که با سوء مدیریت هایی این جشنواره به بیراهه رفت و منجر به تعطیلی شد، و بعد از آن هم عده ای دلسوز آمدند و سنگ جشنواره تئاتر دفاع مقدس را به سینه زدند و دوباره آن را احیا کردند، می بینیم که دوسالانه شده است. خب یعنی هنرمندی که می خواهد با دغدغه های دفاع مقدسی کار کند، مجبور است دو سال صبر کند که آیا متنش در جشنواره پذیرفته می شود یا نه و در صورت پذیرفته نشدن، دو سال دیگر منتظر بماند. بنابراین به نظر من باید این نگاه و فرهنگ مناسبت گرایانه را از هنر دفاع مقدس پاک کنیم .

الان مدیران چطور می توانند این حمایت را از هنرمندان انجام دهند؟

هر هنرمندی بنابر ذوق شخصی و دغدغه های فکری‌اش که می خواهد در حوزه دفاع مقدس کار کند ، باید کار او را ببینند، در طول سال با او ارتباط داشته باشند ، استاد مشاور برایش بگیرند، امکانات و منابع واقعی فرهنگ دفاع مقدس را در اختیار آنها بگذارند و فکر می کنم مدیریت در حوزه دفاع مقدس، خیلی سخت کوشانه تر باید باشد چون مدیریت را هم نگاه مناسبتی احاطه کرده است. سخت کوشانه تر به این معنا که برای به ثمر رساندن یک فکر در تئاتر دفاع مقدس ، از تولد آن فکر تا نتیجه اجرا بر روی صحنه ، مدیر باید بتواند آن را هدایت کند . اگر اینچنین نگاه محبت آمیز و پدرانه ای از سوی مدیریت ها متوجه تئاتر شود، مطمئنم که ظرفیت دفاع مقدس و این فرهنگ آنقدر زیاد است که همه جریان های دیگر تئاتر را تحت شعاع خود قرار می دهد. کما اینکه در گذشته ای نچندان دور این امر ثابت شده است. جریان تئاتر در دوره ای که جشنواره تئاتر دفاع مقدس به صورت مستقل عمل می کرد، کل جریان تئاتر کشور را تحت شعاع قرار داده بود البته نمی توانیم بگوییم که هیچ اشتباه و خطایی نداشت قطعا کاری با این حجم ، آزمون و خطا دارد اما خطایی که قابل پوشش و هدایت باشد.

تا آنجا که اطلاع دارم یک سری سمینار و جلسات پژوهشی با موضوع تئاتر دفاع مقدس برگزار شد. تا چه اندازه این پژوهش‌ها به مرحله عملی نزدیک شد و از نتیجه آنها استفاده و کاربرد عملی برای هنرمندان فعال این عرصه صورت گرفت؟

این پژوهش‌ها مسیر خیلی خوبی را شروع کرده بودند. این کار از یک اتفاق خودجوش توسط چند آدم پژوهشگر، نهاد و ارگانی که متولی تئاتر دفاع مقدس بود، شروع شد و بعد از دو دوره برگزاری، جایگاه علمی خود را تثبیت کرد و شروع به فعالیت دانشگاهی کرد و درواقع پژوهش تئاتر دفاع مقدس وارد جریان علمی دانشگاه شد، پایان نامه های زیادی به این امر معطوف گردید، پژوهشگران زیادی با قضاوت هیات علمی معتبرترین دانشگاه های کشور از جمله دانشگاه تهران، تربیت مدرس که دو دوره نیز در آنجا برگزار شد، به پژوهش پرداختند، اما تحت شرایط تغییر مدیریتی، در یک مرحله متاسفانه شاهد این بودیم که تا مدت ها این جریان متوقف شد و بعد از آن جریانی که به ناچار قصد داشت راه قبل را ادامه دهد، طبیعتا به دلیل آن توقف دوباره یک بازگشت به عقبی داشت. من فکر می کنم حاصل این پژوهش ها داشت به ثمر می رسید. ولی باز متاسفانه در ادامه راه متوقف و به حال خودش رها شد.

آیا تابه حال به آسیب شناسی روند تولیدات و اجراهای آثار تئاتر دفاع مقدس پرداخته شده تا با رویکردی جدید به کار خود ادامه دهند؟

البته باید آسیب شناسی صورت بگیرد چون این یک امر رها شده ای است. درواقع به سلیقه رها شده است یعنی یک سلیقه، مشکل و ایرادی در کار مشاهده کرد و به اعتبار آن سلیقه، کار متوقف شد. اصلا کار کارشناسی و آسیب شناسی روی آن صورت نگرفت. قطعا اگر آسیب شناسی روی کار صورت می گرفت، منطبق بر آن سلیقه متوقف کننده، نقطه نظراتی وجود داشت. آسیب شناسی ما را به این نتیجه می رساند که ما نقاط قوت را تقویت کرده، نقاط ضعف را پوشش دهیم. نه اینکه نقاط ضعف را بزرگ جلوه داده و موجب توقف جریان شویم. این اتفاقی است که برای پژوهش‌های دفاع مقدس و حتی جشنواره های آن رخ داده است.

تا حالا چه تعاملی با مدیران صداو سیما برای به تصویر کشیدن تئاترهای موفق دفاع مقدس شده است؟

به صورت مقطعی این تعامل چندین مرتبه با مدیران صدا و سیما صورت پذیرفت و به دلیل اینکه متاسفانه همان مدیران فرهنگی در صدا و سیما، وزارت و ارگان های دیگر، چون به صورت مناسبتی عمل می کردند، همان مشکلات وجود داشت. این تعامل هایی که صورت گرفت منوط به این شد که بعضی از این کارها را بتوان در هفته دفاع مقدس پوشش داد. اما به طور کلی یک جریان ویژه برای آن مفروض نشد. تنها جریانی راکه شاید شما شاهد بودید و استمرار آن بیشتر از هر جریانی در تلویزیون نمود داشت، همین برنامه های روایت فتح بود که توسط شهید آوینی تهیه شده بود و بقیه جریان های بعد از آن با توجه به یک نگاه مناسبتی، متوقف شد. اما امکان گسترده تری از تلویزیون وجود دارد. ضبط و پخش این آثار از تلویزیون خوب است ولی همه نیازهای تئاتر دفاع مقدس معطوف به این نیست چون به هرحال به پخش تئاتر از تلویزیون نیز یک سری نقد و نظرها در همه حوزه ها و موضوعات وارد است. اما اینکه خود اجراهای زنده تئاتر می توانست در کل کشور در کنار سایر جریان های تئاتری به صورت مستمر به جریان خود ادامه دهد، پایه گذاری می شد، این مهم تر از آن پخش‌های تلویزیونی بود. این اتفاقی است که باید می افتاد ولی متاسفانه نیافتاد.

چرا بعد از گذشت این همه سال از انقلاب و دیدن موفقیت های تئاتر دفاع مقدس، هنوز در کشور یک سالن حرفه ای مخصوص این نوع تئاتر نداریم؟

بله واقعا من هم نمی دانم ولی جای تاسف است. ای کاش در هر جایی از ایران همچین امکانات و فرصت هایی داشتیم که خانواده ها بدانند برای دیدن چنین نمایش هایی به کجا مراجعه کنند. اساسا من معتقدم که این نوع تئاتر علی رغم ضعف و قوت هایی که ممکن است در آن باشد، بینندگان خاص خودش را دارد که سایر گونه های تئاتر این بینندگان را ندارند. ما الان بینندگان زیادی که علاقه مند به دیدن تئاترهای دفاع مقدس هستند را محروم از دیدن تئاتر می دانیم و در هیچ جا سالن های اختصاصی که نه، حتی نوبت اجرا در طول سال برای تئاتر دفاع مقدس به ندرت شاهد هستیم. نمی توانم بگویم اصلا نیستیم. آن هم به دلیل سماجت هایی است که بعضی از گروه ها دارند و ادعاهایی که نوع تئاتر دفاع مقدسی از نظر کیفیت هنری هیچ چیزی از سایر حوزه‌ها کم ندارد، می توانند هرزگاهی در جریان های عمومی تئاتر سر برآورند ولی سریع خاموش می شوند و دوباره به کار خودشان ادامه می دهند. من تخصیص سالن های ویژه برای تئاتر دفاع مقدس را شاید یک ایده آل بزرگی بدانم اما جریان عمومی تئاتر می تواند در دل خود به این موضوع و تئاتر دفاع مقدس بها دهد و برای آن جایگاه و ارزش قائل شود.

شما در یکی از مصاحبه هایتان گفته بودید" از نظر من تئاتر دفاع مقدس از سینمای دفاع مقدس، موفق تر عمل کرده است" هنوز هم به این گفته باور دارید؟

این حرف را بنده در زمانی زدم که تئاتر دفاع مقدس در اوج فعالیت های تئاتری کشور قرار داشت . اگر الان از من بپرسید، در طی چند سال اخیر نمی توانم این ادعا را بکنم. می توانم بگویم که در این چند سال فیلم های بهتری ساخته شده است که توانسته اند ادای دین بهتری داشته باشند. در آن دوره ای که آن حرف را زدم، واقعا این مطلب از روی احساسات یا عرق شخصی نبود بلکه از روی مطالعات روی زیر ساخت های فعالیت های تئاتری در کشور بود. پتانسیلی که تئاتر کشور در حوزه دفاع مقدس از خود نشان داد یک پتانسیل بسیار وسیع و قوی بود. بسیاری از هنرمندان سراسر کشور که الان جز هنرمندان موفق حوزه تئاتر، سینما و تلویزیون هستند از دل جریان تئاتر دفاع مقدس درآمده اند. تئاتر دفاع مقدس واقعا هم از نظر مطالعات پژوهشی، هم از نظر خلاقیت های هنری به خوبی جلوتر از سایر هنرها در این حوزه ادای دین می کرد. سینما بیشتر به دنبال فیلم هایی با جریان های احساسی و قهرمان پروری بود و نگاه های تحلیلی در آن سال ها کمتر بود البته در سال های اخیر فیلم های ارزشمند خوبی هم هرچند به تعداد بسیار بسیار کم ساخته شده که می تواند آبرویی برای سینمای دفاع مقدس محسوب گردد.

به عنوان سوال آخر درباره دوسالانه تئاتر بسیج هم اگر توضیحی هست، بفرمائید.

در این دوره تئاتر بسیج، تفاوتی با دوره های گذشته داشته و آن اینکه از فراخوان متن به صورت سراسری صرف نظر شده است. به دلیل اینکه به لحاظ تخصصی خیلی نتایج مثبتی نداشت. در این دوره ابتدا به صورت استانی عمل شد که با نظارت مرکز و تعیین داور ناظر از سوی مرکز نمایش ها و تولیدات صورت گرفت. در هر استانی بنابر فراخور توانایی‌ها، حال و هوا و موضوعات مختلف جشنواره‌هایی برگزار گردید و یا ممکن است در یک استان کلا یکی دو نمایش بیشتر تولید نشده باشد که آنها نیز با نظارت مرکز مورد ارزیابی قرار گرفت و به جشنواره منطقه ای آمدند. ما در گذشته اصرار بر برگزاری جشنواره های استانی را شاهد بودیم اما در این دوره این چنین نیست بلکه حضور منتخبین استان ها را در 6 منطقه کشوری شاهد هستیم که برای اولین بار رخ داده است و حالا وقتی رقابت این 6 منطقه در کشور صورت پذیرفت، با داوری های کارشناسانه از سوی مرکز، منتخبین آنها برای جشنواره سراسری حضور پیدا خواهند کرد. جشنواره های استانی شهریور ماه به اتمام رسیده است، جشنواره منطقه ای شروع شده و در حال حاضر در استان البرز در حال برگزاری است و بعد از آن در بوشهر و تبریز و متعاقبا در چند استان دیگر برگزار خواهد شد و پس از اتمام جشنواره های منطقه ای ، ان شاالله در آذرماه شاهد برگزاری جشنواره سراسری خواهیم بود.