"آب پژوهش مستشرقین در آسیاب رقیبهای تمدنی ما ریخته شد"
حجتالاسلام احمد رهدار در گفتگوی تفصیلی با «نسیم»: ادوارد براون، مستشرقی بود که بابیت را رونق بخشید/ سیدجمالالدین اسدآبادی، دردها را خوب تشخیص داد اما عالم دین نبود/ برآیند روشنفکری در ایران، منفی است
گروه فرهنگی خبرگزاری «نسیم» - مستشرقین یا شرق شناسان واژه ای است که به قشر خاصی از پژوهشگران خارجی اعم از انگلیسی آلمانی، فرانسوی، آمریکایی و ... اطلاق میشود که با حمایت کشورهای خود به کشور های مشرق زمین سفر کرده و به مطالعه در مسائل مختلف این جوامع می پردازند. در ایران نیز مستشرقین متعددی حضور پیدا کرده و کتاب های زیادی نگاشته اند اینکه این مستشرقین چه خدماتی در معرفی صحیح ایران به غرب داشته اند و یا چه اطلاعاتی را جهت سو استفاده غرب از ایران به کشورهای خود منتقل نموده اند همواره مورد مطالعه و بررسی مورخان تاریخ معاصر ایران قرار گرفته است. برای بررسی بیشتر اقدامات مستشرقین در ایران خصوصا ادوارد براون انگلیسی که یکی از خیابان های پایتخت به نام او نامگذاری شده، «نسیم» میزبان حجت الاسلام احمد رهدار، مدیر موسسه مطالعات و تحقیقات اسلامی فتوح بود. آنچه از نظر می گذرانید مشروح این گفتگوی تفصیلی است.
نسیم: قصد داریم بحث را در دو محور پیش ببریم، اول بحث مستشرقینی که وارد ایران شدند، مستحضر هستید خیابانی در جنب دانشگاه تهران به نام ادوارد براون است، بحث مستشرقین بحثی است ناتمام، در ایران انگار با نگاهی اشتباه به آن ها دیده می شود و در این زمینه ناآگاهی هایی وجود دارد، در رابطه با شخص ادوارد براون و نگاهی که به طور کلی مستشرقین به ایران داشته اند، توضیحی بفرمائید.
ما نمیتوانیم مرزهای گفتمانیمان را در تعاملات سیاسی اجتماعی به طور دقیق روشن کنیم
رهدار: میخواهم دو مقام را از اول تفکیک کنم، زمانی نماینده شهر ما در مجلس شورای اسلامی به دیدار آقایی رفته بود که در استان ما، استان سیستان و بلوچستان، دوستان ارزشی ما به این ملاقات و جلسه اعتراض داشتند، اعتراض هم این بود که میگفتند این نماینده ارزشی ما به لحاظ گفتمانی نباید چنین عملی را انجام میداد؛ من از کار آن نماینده دفاع کردم و دفاعم این بود که ما نمیتوانیم مرزهای گفتمانیمان را در تعاملات سیاسی اجتماعی به طور دقیق روشن کنیم. مرزهای گفتمانی را باید جای دیگری روشن کرد؛ مرزهای گفتمانی را باید مثلاً وقتی کتاب و مقاله مینویسیم، وقتی رأی میدهیم، وقتی کلاسداری میکنیم تحدید و مشخص کنیم؛ حوزه اجتماع، سیاست، عینیت بیرونی، منطق خود را دارد؛ مگر میشود من نماینده باشم و با فلان مسئول مملکت، ولو نفری که جریان فکری و سیاسی ما او را تأیید نمیکند، ولی آن فرد در چهارچوب نظام مسئولیت دارد اعم از اینکه پایبند به باید و نبایدهای مسئولیت خود است یا نیست، تعامل نکنم؟
این مقدمه را عرض کردم تا این نکته را بگویم که زمانی قصد داریم با یک مواجهه آکادمیک و علمی و در حوزه اندیشهای گفتمانی بحثی درباره مستشرقین برگزار کنیم، این مواجهه منطق مختص به خود، منطق علمی، را دارد؛ یعنی مثلاً باید درنظر بگیریم که آقای ادوارد براون چه خدمات و چه خیانتهایی کرده، جمع و تفریق آکادمیک انجام دهیم اینکه در جائی پژوهشش غلط بوده در جائی تحریف کرده و در جائی مبتنی بر متدولوژی مستشرقین پیش رفته است، یک مسئله است، و مسئله کاملاً بیرونی آن جائی است که آیا ما مثلاً خیابانمان را به اسمش بگذاریم یا نگذاریم یا فرض کنیم که برای آقای ریچارد فراید در اصفهان خانه بگیریم و اجازه دهیم جنازهاش اینجا منتقل شود یا خیر، این موارد منطق دیگری دارد، امروزه این منطق را از چند پایگاه تحلیل میکنند یکی از این پایگاهها، پایگاه دیپلماسی عمومی است؛
چرا در همان هفته اول تحریم وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرد درب دانشگاههای ما به روی دانشجویان ایرانی باز است؟
امروزه کشورهای دنیا به این نتیجه رسیده اند، من هم معتقد هستم گزاره درستی است، که هر کشور از هر کشور دیگر چه مسافر بپذیرد و چه به آن کشور مسافر بفرستد در هر دو صورت به نفعش است؛ شما میبینید آمریکا ما را تحریم میکند و هفته اول تحریم وزیر امور خارجه آمریکا در نشست خبری اعلام کرد درب دانشگاههای آمریکا به روی دانشجویان ایرانی در همه سطوح باز است چرا؟ چون به این نتیجه رسیدند حوزه دیپلماسی عمومی منطق خود را دارد؛ ما در حال حاضر با آن دسته از خبرنگاران و خبرگزاریهای خارج از کشور که به هر دلیلی و با هر رویکردی حداقل یک بار به ایران آمده اند،کمترین مشکل را داریم، آنها فقط به همین علت که به ایران میآیند و میبینند، بسیاری از دروغهایی که خبرگزاریهای دنیا راجع به منطق و سیاست، تعاملات اجتماعی، مدنیت و تعامل مردم ما میگویند را قبول نمیکنند؛
من در یکی از کشورهای اروپایی در قطار با یک جوان یهودی هم کوپه بودم، میگفت در ایران تلویزیون، کامپیوتر و اینترنت نیست گفتم نه این طور نیست، این حرفها را از کجا میگویی؟! این فرد هر غرضی داشته باشد اگر یک بار به ایران بیاید، لا اقل این نقد را نخواهد کرد و چیزهای دیگری را نقد میکند حتی وقتی میخواهد عناد بورزد؛
اینکه ما خیابانی به نام ادوارد براون داریم به خودی خود نه خوب است و نه بد
من این منطق را برای تحلیل متفاوتی بهانه کردم تا از آن زاویه بگویم اینکه ما خیابانی به نام ادوارد براون داریم به خودی خود نه خوب است و نه بد، بستگی به حوزه تعامل دارد، زمانی با انگلستان وارد تعامل شدیم و آنها در تعامل با ما وعده میدهند که اسم فلان شخصیت فرهنگی، دینی، سیاسی و اجتماعی ما را بر روی یک خیابان در پایتخت با قد و قواره همان خیابان ادوارد براون ما، بگذارند اگر عملی کند خوب است؛ شما ببینید ما مثلاً خیابانی داریم به نام خالد اسلامبولی و دقیقاً مصر هم خیابانی دارد به نام محمدرضا پهلوی؛ این موارد منطق خود را دارد، زمانی دولت ما از مصر خواست که اسم آن خیابان را بردارد،گفتند شما اول اسم خالد اسلامبولی را از روی خیابان بردارید ما هم بر میداریم! این حرف در منطق دیپلماسی، منطق مشخصی است؛ لذا صرف اینکه مثلاً فرض کنید برای ریچاردفراید خانه ای در اصفهان بگیریم و او را دفن کنیم به خودی خود نه خوب است و نه بد، بستگی به این دارد که ما پیوستهای فرهنگی آن را چطور چیدهایم و مدیریت کردهایم؛ من در خصوص ملک المتکلمین موردی قضاوت نمیکنم، در مجموع احساس میکنم اگر این اتفاقها بیفتند بهتر از این است که نیفتند، ما جای دیگر باید کارمان را انجام دهیم و بگوییم و ثابت کنیم ملک المتکلمین متهم به بابیت و یک خائن است، آنوقت پس چرا خانهاش را بگیریم و بسازیم این خانه برای خیلیها حرف خواهد زد، این موارد به این بستگی دارد که ما چگونه عمل کنیم؛
مهم این است که ما پیوست های فرهنگی را چگونه چیده باشیم
اگر شهرداری ما مثلاً با خط تداوم تاریخی فکر ملک المتکلمین زد و بند نکند و با خط اصلی خود انقلاب زد و بند کند، خانه ملک المتکلمین برای امثال من و شما تریبونی میشود و میرویم در آن جا میگوییم که این فرد یک بابی خائن است، پس بستگی به این دارد که ما پیوستهای فرهنگی را چطور چیده باشیم.
نسیم: انتقاد ها هم نسبت به همین است، مثلا ملک المتکلمین به عنوان اولین شهید مشروطه معرفی شد. یا در مورد ادوارد براون، ما در انگلیس خیابانی نداریم که مثلا به اسم آخوند خراسانی باشد، این در حالیست که مستشرقین نوعا با دیدگاه دلسوزی پیش نیامدند، این جور انتقاد ها وجود دارد.
مستشرقین به دلیل چارچوب مهندسی شده ای که قبل از ظهورشان وجود داشت آب پژوهششان در آسیاب رقیبهای تمدنی ما ریخته شد
رهدار: طبقهبندی ای راجع به مستشرقین انجام دهم تا از حالت مطلق خارج شویم، البته نگاهی مطلق هم راجع به مستشرقین دارم؛ معتقدم مستشرقین خوب و بدشان، آنهایی که با غرض و... آمدند با آنهایی که واقعاً محققانه آمدند، خواسته یا ناخواسته آب پژوهششان در آسیاب رقیبهای تمدنی ما ریخته شده است آن هم به دلیل چارچوب مهندسی شده ای که قبل از ظهور مستشرقین وجود داشت و آن چهارچوبهای خود شرقشناسی حاکم بر پژوهش مستشرقین است؛ این نگاه کلی است؛ عامیانه آب در آسیاب ما ریخته نشده یا بیشتر در آسیاب آنها ریخته شده، حتی در مورد مستشرقینی که آنقدر به ما نزدیک شدند که مسلمان هم شدند مثل رنه گنون و شخصیتهای این چنینی که بالاخره بعد از مدتی واقعاً جانب ما آمدند، حداقل بخشی از پژوهشهایشان خود جزء متدولوژی است که صفر تا صد آن علیه ما طراحی شده است؛
جریانات مستشرقین چند دسته است
من معتقد هستم جریانات مستشرقین چند دسته است یک عده آدمهایی هستند که آگاهانه آمدند تا پروژه شرقشناسی را پیش ببرند اینها به دلیل اینکه قلم آکادمیک دارند، بیش از آن که محقق باشند دیپلمات هستند معمولاً هم در مرحله دوم ظهور شرق شناسی بودند؛ یک عده دیگر مستشرقینی هستند که حتی اگر از دربار اعزام شدند یا آمدند و ظاهرا مأموریت دیپلماتیک دارند کارکرد آنها دیپلماتیک نبوده بلکه واتیکانی بوده است، بخش معظم تحقیقات این عده برای جریان دربار و حوزه دیپلماسی غرب سرمایه گذاری شده است، اما در بین این آدمها مستشرقینی داریم که با این رویکرد در فضای شرق آمدند و بعد مسلمان شدند و بعد علیه الهیات مسیحی کتاب نوشتند مثل جدیدالاسلام، البته اسم مسلمانی آن است، که این آقا وقتی اینجا آمده و کلاً مقیم ایران شده است، سه جلد کتاب در نقد مسیحیت دارد که به فارسی هم نوشته شده است؛ فرض کنید آقایی از همان دیپلماتهای محقق مثل آقای حامد آلگار در فضای ما آمده است، من کتاب دین و دولت در عهد قاجار ایشان را نقد و منتشر کردم، چند سال پیش ملاقاتی با ایشان در ایران داشتم، خیلی ناراحت شدند و گفتند مگر این کتاب هنوز در بازار نشر است گفتم خیر در کتابخانه است، گفتند ای کاش این کار را نمیکردی گفت من دو چهره دارم چهره بعد از انقلاب من چهره یک استاد دانشگاهی شیعه اثنی عشری است که چند جلد کتاب در دفاع از انقلاب اسلامی دارد؛
برخی مستشرقین پس از مطالعه به نتایجی غیر از نتایج از قبل تعیین شده شرقشناسی رسیده اند
این مدلیها را ما داریم که از فضایی شروع کردند و با همان متدولوژی شرق شناسی جلو آمدند، در این بین تعداد کمی از آن ها یا به دلیل اینکه خودشان خیلی نخبه بودند و قوت پژوهشی و ادراکشان به اندازهای بوده است که توانسته اند آن قالبهای دگم و از قبل بسته شده شرقشناسی را بشکنند و به نتایجی غیر از نتایج از قبل تعیین شده شرقشناسی برسند یا به دلیل تصرفی بوده است که در مواجهه با نخبگان ما در آن ها صورت گرفته است،
فرزند علامه طباطبایی: پدرم به من گفت هانری کربن پیش من شیعه شده اما تقیه میکند
مثل شیعه شدن هانری کُربَن که معلول تصرف علامه طباطبایی در او گفته شده است، خود علامه طباطبایی به همین معتقد است یعنی آقازاده علامه طباطبایی، مرحوم مهندس عبدالباقی، میگفتند پدرم به من گفتند کربن پیش من شیعه شده اما دارد تقیه میکند؛ پس برخی اوقات ما در آنها تصرف داریم برخی اوقات هم خود آنها توانستند آن چهارچوبهای دگم را بشکنند و اکثر آنها در قالب از قبل تعیین شده جلو آمدند؛ این قضاوت هم راجع به فضای مستشرقین داریم؛ اما احساس میکنم که در فضای منطق و سیاست و حوزه اجتماع و... این موارد منطق خود را و بستگی به این دارد که ما بحثهای فرهنگی را چگونه مدیریت کنیم و اگر بتوانیم خوب مدیریت کنیم به نفع ما است که مثلا خیابان ادوارد براون باشد و خانه ملک المتکلمین را هم بگیریم و...
نسیم: این مستشرق یعنی ادوارد براون را به مخاطبین ما معرفی بفرمایید.
رهدار: این سوال شما در واقع در مقیاس آکادمیک است، من معتقدم ادوارد براون تا انتهای دوره پژوهش و نگارشش کاملاً به متدولوژی شرق شناسی پایبند بود و اتفاقاً شخصیتی آکادمیک هم نیست یعنی بیش از اینکه آکادمیک باشد دیپلمات است و میسیونر هم نیست اما متعلق به یک دورهای است که در آن خود شرقشناسی یک رویکرد کلان ثابت دارد؛ شرق شناسها به لحاظ ورودگاههای علمیشان در شرق سه رویکرد دارند: رویکرد اول آنها رویکرد تاریخی است، یعنی با هر علمی که وارد شدند تاریخ آن علم را بررسی کردند نه مسائل درونی علم را، تاریخ سیاست، تاریخ ادبیات، تاریخ مدنیت، تاریخ کشاورزی و جبر و حقوق،.. در یک مرحلهای این رویکرد یک رویکرد فراگیر شد یعنی ما مستشرقینی داریم که دقیقاً با متدولوژی علوم سیاسی، علم اقتصاد، حقوق، تاریخ و فلسفه به شرق نگاه میکند که کربن از اینها است؛
یک دوره که دوره کنونی است دورهای است که شرق شناسی با رویکرد میان رشتهای به شرق نگاه میکند که نه فقط تاریخ و نه فقط دیسیپلینهای معروف و رایج بلکه در حوزه مطالعات میان رشتهای است و لذا پیچیدگیهایش هم بیشتر و نتایجش هم نتایج تکبعدی نیست و چند منظوره نتیجهگیری میکنند، قضایا مقداری پیچیدهتر میشود؛ ادوارد براون با رویکرد اولین دوره تصرف مستشرقین در شرق کتابهای خود را مینویسد لذا معمولاً تاریخ ادبیات و علوم در ایران نقل می شود، اما هیچگاه ادوارد براون از متدولوژی شرقشناسی خارج نشده است؛ خوب است آرمانها و اهداف از قبل بسته شده متدولوژی شرق شناسی را بگویم، مستشرقین یا به تعبیر دقیقتر شرقشناسی، چون معتقدم استشراق دستگاهی است مقدم بر مستشرقین یعنی اول استشراق درست شده است بعد مستشرق؛
مستشرق به کسی گفته میشود که با تکیه و اعتماد به متدولوژی شرقشناسی درباره شرق تحقیق میکند
توجه به این دوگانه مهم است، ما آدمهایی در دنیای غرب داریم که چند کتاب راجع به شرق نوشتند و اسمشان مستشرق نیست آدمهایی هم داریم که یک کتاب راجع به شرق نوشتند و اسمشان مستشرق شده است؛ دلیل این است که مستشرق کسی نیست که درباره شرق پژوهش میکند مستشرق به کسی گفته میشود که با تکیه و اعتماد به متدولوژی شرقشناسی درباره شرق تحقیق میکند اعم از اینکه خودش غربی باشد یا شرقی؛
بسیاری از اساتید دانشگاههای ما دانسته یا نادانسته همان کاری را میکنند که مستشرقین غربی انجام میدادند
لذا ما در حال حاضر مستشرقین شرقی داریم بسیاری از اساتید دانشگاههای ما دانسته یا نادانسته همان کاری را میکنند که مستشرقین غربی انجام میدادند، این متدولوژی چیست؟ پژوهشی را دستگاه شرق شناسی با عنوان پژوهش شرقشناسانه قبول میکند که به یکی از این نتایج مطلوب برسد و تقریباً چهار یا پنج نتیجه کلان است: باید اثبات کنند که شرقیها عقبمانده هستند، اثبات کنند که شرقیها نژاد پستی دارند، شرقیها استبداد زدهاند، اثبات کنند که شرقیها خودشان نمیتوانند پروژه خودشان را پیش ببرند کسی را از بیرون میخواهند؛ نمونههایی را مثال میزنم اگر شما نتایج پژوهش یک مستشرق انگلیسی در قرن 17 درباره سیاست در ایران را با یک مستشرق فرانسوی که در قرن 18 در هندوستان راجع به ادیان هندی تحقیق میکند مقایسه کنید.
و این دو را با پژوهش یک مستشرق آلمانی که در قرن 19 در قفقاز راجع به حوزه مدنیت اجتماعی تحقیق میکند و سپس این سه را با نتایج تحقیق یک مستشرق آمریکایی راجع به حوزه دیوانسالاری در خاورمیانه در قرن 20 مقایسه کنید، من چند مستشرق که اهل کشورهای مختلف اروپایی هستند و در قرون متفاوت زندگی میکنند و در کشورهای متفاوت شرقی و در موضوعات متفاوتی تحقیق میکنند مثال زدم، یعنی هیچ چیز اینها با همدیگر شبیه نیست؛ متوجه می شوید که از نظر ظاهری تقریباً 70 درصد نتایج پژوهشی اینها مثل هم است، تفاوتها کجا میرود؟ تفاوتها روی مصداقها بیان میشود یعنی مثلاً وقتی آقای کرامر میخواهد ثابت کند که مصریها عقبمانده هستند باید خاطرهای را از مثلاً فلان فاحشه مصری که با او در کنار رود نیل نشسته است نقل کند، طبعاً آقای گیب وقتی در حوزه ادیان در هند کار میکند اگر بخواهد عقبماندگی شرقی را اثبات کند باید با یک محققی از هندیها به کنار رودخانه گنگ برود، نمیتواند بگوید من با این هندی به کنار رودخانه نیل رفتم! توجه کنید این موارد دارد عوض میشود یعنی جوهر کار عوض نمیشود؛ نتایج پژوهشی شرقشناسی معطوف به یک چنین اهدافی است به همین دلیل ما غربیهایی داریم که وقتی راجع به شرق تحقیق کردند به این نتایج نرسیدند.
نسیم: پس کربن مستشرق نیست؟
رهدار: کربن هم مستشرق بوده اما نشده، جالب است که از زمانی که اینها از فضای بسته متدولوژی شرقشناسی خارج میشوند دیگر کانونهای قدرت و علمی اروپایی برای اینها چندان توجهی قائل نمی شود، البته بین شخصیتهای شرقی هم کسانی بوده اند که جای پای مستشرقین غربی پا گذاشتند، بین اینها هم این مسائل را داریم؛ شما الآن ادبیاتی که در غرب و توسط آدمهای غربیها در شرق حول شخصیتهایی مثل نصر حامد ابو زید دارد شکل میگیرد را مقایسه کنید، آیا همان ادبیاتی است که حول طه عبدالرحمن مغربی یا طه جابر العلمانی عراقی دارد شکل میگیرد؟ خیر، چون آن دو نفری که مثال زدم، البته جابر عبدالرحمن تحصیل کرده سوربون است و جابر العلمانی تحصیل کرده الازهر اگر چه مثلاً استاد دانشگاه ویرجینیا و رئیس دانشکده و مقیم در آنجا است، از یک زمانی توانستند بر این سیطره شرقشناسی غلبه کنند و چیزهای دیگری را خارج از افق دستگاه شرقشناسی ببینند، درست از همان زمان فضای بهینه دنیای غرب راجع به اینها غیر علمی جلوه میکند؛ شما ادوارد سعید را شاید شخصیتی است که از دو جهت بهتر است ایشان را مثال بزنم، یکی از این جهت که یکی از پروژههای کلان فکری خود را در مسئله شرقشناسی نوشتند، کتاب شرقشناسی، و از جهت دیگر اینکه یکی از اساتید در رده و سطح جهانی هستند یعنی شخصیت مطرحی هستند که در دائرهالمعارفهای جهانی از ایشان دعوت میشود و قلم میزنند، این شخص از زمانی که کتاب شرقشناسی را نوشت و بعد ماهیت شرقشناسی را آشکار و روش شناسی شرق شناسی را تبیین کرد، از همان زمان کل دانشگاههای اروپا و آمریکا در برابر ایشان موضع میگیرند حتی دانشگاه کلمبیا که ایشان هیأت علمی آن دانشگاه بود این خیز را برداشت که به جرم غیر علمی بودن اخراجش می کند!
یک وقت میگویید آقای ادوارد سعید چون شما در مراسم پرتاب سنگ نمادین به اسرائیل در فلسطین شرکت کردید شما را اخراج میکنیم وقتی دیگر میگوییم چون دانشگاه کلمبیا دانشگاه یهودی است چنین کاری بعید نیست یک وقت میآیند که این انگ را بزنند که شما غیر علمی هستی و میخواهیم اخراجت کنیم و این ادعای دیگری است؛ خیلی اوقات به دوستانی که به نتایج پژوهشهای غربی خوش بین هستند میگویم چرا شما فکر میکنید آدمهایی که اینقدر شقی و بیرحم و بی انصاف هستند که در خیابان و در عرصه عینیت بیرونی، بیرحمانه زن و کودک فلسطینی را میکشند، وقتی دانشگاه میروند به پژوهشگرانی منصف تبدیل شوند؟!
باید به نتایج پژوهشهای غربی تردید جدی داشت
سخت است، او همان آدم است وقتی میخواهد بکشد چگونه به او میگویید نه آقا این جنایت علیه بشریت است همین آدم در دانشگاه کتاب مینویسد و به کتاب و به نتایج این کتابش شک نمیکنید! وقتی میگویم همین آدم منظور ضرورتاً شخص نیست منظور گفتمان است یعنی یک گفتمانی هم آدمکش و هم محقق خود را تربیت میکند، بینش تغییر نمی کند؛ لذا باید به نتایج پژوهشهای غربی تردید جدی داشت.
نسیم: تاثیر خود اینها را بر بهائیت توضیح دهید.
رهدار: بهائیت شاید کمتر، اینها حتی قبلتر از آن نقش کلیدی در ترویج شیخیه داشتند، اینها شیخیه را شکل ندادند کما اینکه من معتقد هستم که وهابیت را هم اینها شکل ندادند؛ این را تأیید نمیکنم که عبدالوهاب را آنها تربیت کرده باشند و وهابیت را شکل داده باشند نه این که بعد از اینکه این جریانها شکل میگیرد اینها ترویج نکرده باشند؛ سر حلقه این جریانها یا فرق شبه دینی انحرافی در قرون اخیر حداقل در عالم شیعه، شیخیه است، اینها تقریباً اوایل قاجار یا کمی قبل از روی کار آمدن قاجارها، از نجف سر در آوردند یعنی هم سید کاظم رشتی و هم شیخ احمد احصایی هر دوی آینها از نجف اجتهاد دارند، یک آموزهای را آوردند و این آموزه بعداً با عوامل غیر معرفتی اجتماعی، با بعضی خلقیات فردی که نشان از بی تقوایی اینها هم داشت، و چه بسا با ضعف مدیریت دینی ما در آن زمان ضمیمه شد؛
ادوارد براون بیشتر بابیه را رونق داد و اسلافش نیز به شیخیه دامن زدند
همه این موارد به این منجر شد که چیزی به نام شیخیه در قد و قواره یک مذهب خود را نشان دهد، از دل شیخیه بابیه و از دل بابیه به صورت توأمان و همزمان ازلیه و بهائیه به وجودآمد؛ ادوارد براون بیشتر بابیه را رونق داد و البته قبل از ادوارد براون اسلافش به شیخیه دامن زدند، پروژهاینها پروژه بابیه است و آن وقت ازلیه و بهائیه تازه شکل گرفته بودند، لذا پروژه اصلی آدمهایی که در آن زمان بودند و مخالفت میکردند هم پروژه بابیهکشی است؛ بیشتر از شیخ فضل الله خاندان مسجدشاهی اصفهان یعنی آقا نجفی و برادرش و بیشتر پدر آقا نجفی پروژهشان پروژه بابیه کشی بود، پروژه نه این که اتفاقی بیفتد بعد مهندسی کنند بلکه به صورت پیشینه مهندسی کردند که چگونه بابیت را مدیریت و حذف کنند، یکی از نزاعهای جدی آقا نجفی اصفهانی با ملک المتکلمین که در نهایت آقا نجفی اصفهانی، ملک المتکلمین را از اصفهان اخراج کردند، به دلیل همین مناسباتی است که ملک المتکلمین با بابیه داشت؛
ادوارد براون در کتاب تاریخ مشروطهاش شخصیتهایی را برجسته میکند که باید به آن شک کرد
ادوارد براون اتفاقاً در کتاب تاریخ مشروطهاش شخصیتهایی را برجسته میکند که باید به آن شک کرد، یکی از این شخصیتهای برجسته شده، سید جمال است؛ این را تصادفی نبینید که آدمی مثل ادوارد براون شخصی را برجسته میکند که تمام عمرش را با کشور متبوع او جنگیده است، تصادفی ندانید که فردی مثل فریدون آدمیت شخصی مثل امیرکبیر را در حد ستایش بالا می برد، باید یک چیزی در امیرکبیر یا سید جمال باشد که اینها نخواستهاند باشد و دیده شود؛ به پروژه سید جمال توجه کنید می بینید کسی به قد و قواره سید جمال اتفاقاً اگر به سمت فراموسونی نمیرفت باید شک میکردیم، این آدم قلم مبارزهای را در مقیاس وحدت جهان اسلامی در برابر کل جریان غرب برداشته است، چگونه است که فرض کنید رضا امیرخانی برای اینکه کتاب بیوتنش را بنویسد، باید برود و خیلی جاها سرک بکشد را عیب نمی بینیم، چرا برای سید جمال این را عیب ببینیم،
ادوارد براون از سید جمالی تعریف میکند که خروجی فکریاش دو نفری شده اند که هر دو در اصل بابی هستند
نقد سید جمال بر این نیست اما نقدهایی دارد، سید جمال به لحاظ فکری در ایران دونوع شاگرد فکری دارد یکی شیخ احمد روحی، یکی میرزا آقا خان کرمانی، این هر دو شاگرد فکری سید جمال در ایران، در تبریز به جرم بابیت اعدام شدند؛ می خواهم بگویم ادوارد براون از سید جمالی تعریف میکند که خروجی فکری این آدم در ایران دو نفری شده اند که هر دو در اصل بابی هستند میرزا آقا خان کرمانی و شیخ احمد روحی. سید جمال در اروپا با چه کسانی کار میکند؟ همکاران علمی سید جمال در اروپا، ملکم و علامه قزوینی... هستند، علامه قزوینی را بسیار بالا بردند البته آدم زحمت کش علمی و از شاگردان شیخ فضل الله است، ظاهرا هم شاگرد و هم استاد شیخ فضل الله، و آدمی که در هر حال جریان روشنفکری او را برای خود نگه داشته است، ما چون روشنفکران را میشناسیم به کسانی که برای خود نگه میدارند شک میکنیم.
امیر کبیر و سید جمال برای ایران در زمانه خود مشعل بودند
البته من معتقد هستم امیر کبیر و سید جمال برای ایران در زمانه خود مشعل بودند اما در هر حال ذوق زده هم نمیشوم بالاخره کسی مثل فریدون آدمیت امیر کبیر را نگه داشته است، یکی از تحلیلهای من این است نسخهی درمانی که اینها میدهند خود غرب است، درست است که ضد غرب هستند اما بالاخره نسخهی درمانی که میدهند اینها را فراتر از غرب نمیبرد.
نسیم: گفته می شود که سیدجمال گرایش های مدرنیستی داشت؛ نظر شما چیست؟
سید جمال عالم دین نیست اما متفکر است؛ لذا راهبردش برای ما حجیت رفتاری دینی درست نکرده است
رهدار: شهید مطهری در کتاب ابزارهای صد ساله به سید جمالی تقریبا بیست میدهد که سید جمال مبارز است، من هم معتقد هستم سید جمال در مبارزه بیست است، اگر کسی در والیبال خوب بود ضرورتاً تنیسور و شناگر خوبی نیست، سید جمال مبارز یک چیز است و سید جمال متفکر یک چیز دیگر، سید جمال شخصیت جامعی ندارد، در 17 سالگی به سفر پرداخته، عالم دین نیست اما متفکر است؛ لذا راهبردش برای ما حجیت رفتاری دینی درست نکرده است، و این مساله مهمی است.
پدر روشنفکری دینی به درستی زیبنده سید جمال است
من معتقد هستم که پدر روشنفکری دینی به درستی زیبنده ایشان است، این مساله هم مهم است؛ ما الان وقتی راجع به اینها قضاوت میکنیم به اینها خیلی نمره پایین میدهیم، به این فکر کنید اینها آدمهای جامعه ای هستند که بیش از این که فکر میکنیم بی در و پیکر است، استبداد، بیقانونی و بینظمی کولاک میکند، یک شاهی داشتیم و یک صدراعظم کل مملکت را نه قانونی نه مجلسی نه وزیری و نه وزارتخانهای اداره میکرد.
سید جمال حداقل دردها را خوب تشخیص می داد
اینها تمام تلاش خود را کردند که مثلاً فرض کنید چند وزیر به ناصرالدین شاه تحمیل کنند وزیری که وزارتخانه نداشت یعنی نه منشی، نه آرمی و نه مهری و نه حق امضایی فقط اسم او وزیر امور خارجه و وزیر مطبوعات و... شده است، اینها در این جور مملکت و زمان آمدند، سید جمال جنبه های خیلی مثبت هم دارد حداقل دردها را خوب تشخیص می داد و حداقل باید او را اندازه ای که دردها را تشخیص داد و ناآرامی از سر غیرت و دلسوزیاش را ببینیم. در آن زمان مملکت بسیار به هم ریخته بود، شما در نظر بگیرید در زمان ناصرالدین شاه یک شخص انگلیسی با حاکم کرمان درگیر میشود و با اسب به سمت کرمان رفته که حساب آن حاکم را برسد، به هر چاپارخانهای که میرسیده این اسب از نفس افتاده را میداده و اسب تازه نفس میگرفته است، به چاپارخانه یزد که رسید مسئول چاپارخانه یزد گفت من چرا به شما اسب بدهم، دعوای شخصی با یک آدم بیگانه بر سر اسب حکومتی، این آقای انگلیسی همان جا با چاقو گوش مسئول چاپارخانه را میبرد و به زور سوار بر اسب میشود و به راه خود ادامه میدهد، مسئول چاپارخانه با همان گوش بریده به سمت تهران و پیش ناصرالدین شاه میرود میگوید اعلیحضرت این مملکتی است که درست کردی، من نگذاشتم یک انگلیسی با اموال حکومتی برود حساب حاکمی که شما تعیین کردید را برسد، گوش مرا بریدند. ناصر الدین شاه در مجلس دستور میدهد که گوش دیگرش را هم ببرند که این چطور به خود اجازه میدهد که به من و مملکتم اعتراض کند.
نباید روی میز انقلاب اسلامی بنشینیم و سید جمال را نقد کنیم
در این فضا است که سید جمال بالا میآید، شما نباید روی میز انقلاب اسلامی بنشینید و او را نقد کنید، ما الآن خیلی چیزها داریم که راه را برای ما شفاف میکند، افق را برای ما دور میکند و حجیت حرکت را برای ما تأمین میکند؛ به همین علت معتقد هستم که امثال سید جمال در آن مقطع مشعل هستند و البته این نقدها را هم باید داشته باشیم و بگوییم ما اجازه داریم که با میراث و ظرفیتی که انقلاب اسلامی در اختیار ما قرار داده است، تاریخ را بازگو کنیم. در هندوستان از دانشگاه اسلامی علیگر بازدید کردم؛ موسس این دانشگاه سر سید احمد خان است؛ وی یک روشنفکر در هندوستان است و لقب سر را ملکه انگلیس به او داده است؛ اکنون با وجود گذشت 150 سال در این شبه قاره به این عظمت که 200 میلیون مسلمان دارد، بزرگترین و قویترین دانشگاه اسلامی دانشگاه سر سید احمد خان است. اکنون باید یک مدلی قضاوت کنم یک وقت سر سید احمد خان را میبینید و نقد میکنید که باید هم نقد شود؛ باید کل حب و بغضها کنار گذارده و تاریخی قضاوت شود؛ سر سید احمد خان این دانشگاه را تاسیس کرد و این میراث مسلمانان داخل هندوستان است. تا جایی که امکان دارد باید هرمنوتیک وار تلاش کنیم خودمان را در افق آنها قرار دهیم، در مکان و جای آنها قرار دهیم، بعد وضعیت را تحلیل کنیم و وقتی تحلیل میکنیم یک مقدار آرامتر و جامعتر تحلیل میکنیم؛ با توجه به تمام حرفهایی که بوی دفاع میدهد، معقتدم روش ما در ارزیابی روشنفکران یک روش غلط است؛ به عبارت دیگر ما معمولاً از جزء به کل میآییم ارزیابی میکنیم. می توان گفت رفتار آن ها را میبینیم بعد به یک جزئیات کلی میرسیم؛ ما باید سمفونی روشنفکری را در تاریخ خود ببینیم و این سمفونی قطعاً منفی است؛ در این سمفونی منفی هر کسی یک آدم است؛ دستگاه شرقشناسی یک اهداف ثابتی را دنبال میکند؛ زمانی که سمفونی روشنفکران را مطالعه میکنید به یک اوصاف ثابتی میرسید؛ به طور مثال روشنفکران در هر ردهای و از هر نوعی سیاسی، دیوانسالار، فرهنگی و... معمولاً این اوصاف را دارند و این اوصاف مشترک آن ها است.
خواستگاه اندیشه و هویت روشنفکران، غرب است
خواستگاه اندیشه و هویت روشنفکران، غرب است؛ غایت آن ها غرب است؛ تعلق به سیاستهای کنسولگری و سفارت دارند؛ برای بیگانگان است و برای ما نیست؛ همه آنها در هر رده و هر صنفی که بودند یک زاویهای از تخالف تا تضاد با دین دارند؛ این مجموعه ویژگی هایی است که روشنفکران دارند. این اوصاف سمفونی روشنفکران را تولید میکند؛ یک شاخه از جریان روشنفکری یعنی شاخه روشنفکری دینی با لایهای دینی بر یک موضوع واحدی وارد شدند، اصطلاحاً توارد بر موضوع واحد داشتند، نباید نادیده گرفته شود؛ توارد بر موضوع واحد باعث شده است که یک جاهایی جریان دینی در آنها تصرف میکند و در جایی دیگر جریان روشنفکری دینی تصرف کند؛ هر دو موضوع را مصداقاً داریم، مقطعی هم داریم؛ به طور مثال در این مکتب غلبه با آنها و در مکتب دیگری غلبه با ما است.
نسیم: کلیت روشنفکران را یکسان می دانید؟ از جلال که بسیار تعریف می شود، به نظر می رسد تعلقی در وی وجود دارد. رهدار: شریعتی قطعاً روشنفکر است؛ شخص او به عبارت دیگر شریعتی نه شریعتیسم، نسبتی و تعلقی با دین دارد و ارادت به دین دارد ولیکن این آدم نتوانسته است از مؤلفههای سمفونیکی، که برای روشنفکری عرض کردم، خارج شود؛ به عبارت دیگر همچنان این اتهام وجود دارد که پایگاه معرفتی شریعتی اسلام یا غرب سوسیالیست است؟
شریعتی در مقاطعی اصلاً روشنفکر نیست و در مقطعی دیگر در قامت یک روشنفکر طرح راه میکند
شریعتی در مقاطعی اصلاً روشنفکر نیست؛ در مقاطعی که در قامت یک روشنفکر طرح راه میکند، افقی که برای مخاطب خود تعیین میکند، علی (ع) و حسین (ع) و ... نیست؛ افق شریعتی در این مقاطع چگوارا، ماسینون، گوروویچ و... است؛ به عبارت دیگر شریعتی تصادفی نمیگوید گوروویچ را دوست دارم، ماسینون را میپرستم و....
جریان روشنفکری جریانی است که خواستگاه آن متعلق به ما نبوده است؛ بلکه بستر حرکت آن متعلق به ما بود
جریان روشنفکری جریانی است که خواستگاه آن متعلق به ما نبوده است؛ بلکه بستر حرکت آن متعلق به ما بود؛ بستر حرکت جریان روشنفکری بستری بوده است که ما هم در همان بستر بودیم؛ در ایران در قسمت هایی با جریان روشنفکری تلاقی داشتیم و تأثیر و تأثرهایی بوده است ولیکن این امر سبب نشد که در نهایت ما گفتمان روشنفکری را خودی تلقی کنیم.
گفتگو: فاطمه مقدمی