"نظارت بر مؤسسات خیریه به طاعون ابهام گرفتار است"

کارهای خیر و کمک کردن به نیازمندان، سالمندان و ایتام، رسمی دیرینه نه تنها در فرهنگ و آموزه‌های دینی ما است بلکه ریشه در فرهنگ بومی و ایرانی‌مان نیز داشته است. امروزه با پیشرفت در تمامی حوزه‌ها انتظار می‌رود که این گونه اقدامات نیز در حین حفظ مردمی بودن این حرکات به صورت جدی و منظم برنامه‌ریزی شود و بر روی عملکرد درست آن ها نیز نظارتی مناسب وجود داشته باشد. خوشبختانه بسیاری از مؤسسات خیریه در این راستا قدم‌های مؤثری برمی دارند اما متأسفانه کم نیستند افرادی نیز که با سوءاستفاده از نام مؤسسات خیریه اهداف خاص دیگری را دنبال میکنند. برای بررسی بیشتر عملکرد مؤسسات و چگونگی نظارت بر عملکرد آن‌ها به سراغ حمید عسکری، مدیرکل امور اجتماعی معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه رفتیم و از وی سؤالاتی در این رابطه پرسیدیم. متن زیر شرح گفتگوی تفصیلی «نسیم»، با او است:

بیش از 15 هزار مؤسسات خیریه در کشور وجود دارد

نسیم: در حال حاضر چه تعداد مؤسسه خیریه داریم و چه کسی به این مؤسسات مجوز می‌دهد؟

عسکری: الآن آمارهای رسمی و غیر رسمی اعلام می‌کند که بیش از 15 هزار مؤسسات خیریه در کشور وجود دارد. طبعاً آنهایی که به این مؤسسات مجوز می‌دهند باید بر آن‌ها نیز نظارت داشته باشند.

بخشی از این مجوزها را سازمان بهزیستی صادر می‌کند و طبیعی است که نظارت هم می‌کند یعنی موسسات خیریه‌ای که دارای فعالیت تخصصی هستند، حالا از مهد کودک بگیرید تا مراکز نگهداری شبانه‌روزی کودکان بی‌سرپرست و خانه‌های سلامت دختران و همچنین آنجایی که به عنوان مراکزی هستند که توسط آن ها خدمات بهزیستی یا مددکاری اجتماعی ارائه می‌شود از جمله مؤسساتی هستند که سازمان بهزیستی به آن‌ها مجوز می‌دهد.

برخی نیز از نیروی انتظامی مجوز می‌گیرند، تعدادی دیگر از این مؤسسات خیریه نیز از وزارت کشور، سازمان‌های مردم‌نهاد یا استانداری‌ها و فرمانداری‌ها مجوز می‌گیرند.

آنهایی که از وزارت کشور می‌خواهند مجوز بگیرند، به نوعی باید نظرات سازمان‌ها را جذب کنند.سازمان اوقاف و امور خیریه از جمله جاهایی است که به صورت تخصصی برای صدور مجوز از آن استعلام می‌شود، با توجه به اساس نامه‌ای که این مؤسسات خیریه و بنیادها دارند در اساسنامه‌شان چیزهایی را قید می‌کنند که اگر به طور مثال در جایی اسمی از وقف، حبس و نذور برده باشند سازمان اوقاف باید بر عملکرد آن نظارت کند.

نسیم: یعنی اگر اسم وقف و نذور بیاید نظارت بر آن مؤسسه بر عهده سازمان اوقاف است؟

عسکری: اگر اسم وقف و نذور بیاید در آنجا قانون‌گذار متولی امر را مشخص کرده و سازمان اوقاف دخالت می‌کند. اداره مؤسسات و انجمن‌هایی که از طرف دولت و سایر مراجع ذی‌صلاح به سازمان محول شده را نیز سازمان صفر تا صدشان را رصد می‌کند.

مثلاً یک بنیادی را در نظر بگیرید به نام بنیاد فرهنگی البرز، بنیاد فرهنگی مرحوم البرز با آن نیتی که ایشان داشته، الآن یکی از موقوفاتی است که برای توسعه و عمران و آبادانی کشور درآمدش وقف می‌شود و این را سازمان صفر تا صد رصد کرده و مراقبت می‌کند تا عین آن وقف اجرا شود .

مؤسسات یا درمانگاه‌های وقفی هم زیاد داریم. بخش اعظمی که سازمان اوقاف و امور خیریه به آن‌ها نظارت دارد همین مؤسسات و درمانگاه‌ها هستند و بخشی دیگر نیز آن دسته از مؤسساتی هستند که می‌خواهند به نوعی از سازمان اوقاف در زمینه‌ی بحث معافیت‌های مالیاتی قانون مالیات و ماده 48 آئین نامه اجرایی قانون اوقاف و ماده 177 قانون برنامه توسعه پنجم حمایت و پشتیبانی بگیرند در اینجا باز باید گزارش مالی‌اش را به سازمان داده و به نوعی نظر سازمان اوقاف و نظارت آن بر عملکردش را جلب کند تا سازمان بحث معافیت مالیاتی را برای اینها صادر کند.

ما این مؤسسات و بنیادهای خیریه را از اخوات و نظایر وقف می‌دانیم، فقهاء و قانونگذارها بخاطر اینکه نظام وقف و نهادهای آن را(که ما مؤسسات خیریه را یکی از نهادهای سازمان اوقاف می‌دانیم)از تعدی و بحث دست‌اندازی‌ها محفوظ دارند یک سری اصولی و ارکانی را اعلام کردند از جمله این‌ها اعمال نظارت حاکمیتی بر تأسیس و راه‌اندازی و فعالیت آن است.

سازمان اوقاف با حفظ احترام مؤسسان بر عملکرد آن ها نظارت می‌کند

نسیم: آیا این نظارت به معنای دخالت در اداره مؤسسه نیز می‌باشد؟

عسکری: ما اصلاً اداره و دخالت در امور را با نظارت جدا می‌دانیم یعنی این نیست که ما بگوییم می‌خواهیم فلان مؤسسه را اداره کنیم بلکه با حفظ احترام به مؤسسان و بانیان بر آن‌ها نظارت می‌کنیم این خواسته‌های سازمان اوقاف و امور خیریه است.

یکی از مزیت‌های نسبی هر نظامی همین انجمن‌های خیریه و مؤسسات مردم نهاد هستند ولی اینها زمانی می‌توانند آن نظر واقعی و اهدافی را که پیش‌بینی کرده‌اند جامه عمل بپوشانند که هر کدام سر جای خود قرار بگیرند و آن اعمال نظارت‌هایی که عقل و شرع و قانون و عرف می‌گوید داشته باشند.

در حال حاضر نگاه خوبی به مؤسسات خیریه وجود ندارد. قبلاً عرض کردم که یکی از حرکت‌های اصیل مردمی همین بحث مؤسسات خیریه هست ولی متأسفانه خلاف‌های اخلاقی و معنوی این حرکت‌ها را آسیب‌پذیر کرده، به طوری که حتی باعث نگرانی مرم شده و گاهی که افراد می‌خواهند کمک کنند اطمینان نداشته و نگران هستند.

تماس‌هایی داریم که افراد بیان می‌کنند که چنین مؤسسه خیریه‌ای است که آمده و با این موضوع که می‌خواهد به ایتام و یا سالمندان خدمت کند تقاضای کمک کرده است آیا می‌توان به آن‌ها اعتماد کرد یا خیر؟ در حقیقت چون سیستم روشنی برای نظارت بر آنها وجود ندارد مردم نمی‌توانند به آن ها اطمینان داشته باشند.

نسیم: یعنی ممکن است در قالب این مؤسسات کارها و اهداف دیگری دنبال شود؟

عسکری: بله، ممکن است در قالب این مؤسسات گرایشات ناسالم یعنی سودجویی افراد تحت پوشش کارهای خیر وجود داشته باشد. البته این مسئله همه جای دنیا هست. حتی گاهی اینها با نیت اهداف سیاسی جلو می‌آیند و تجمع‌هایی را با شگردهایی که دارند ایجاد می‌کنند. بنابراین به علت ناآگاهی‌های مردم و حتی بی عنایتی‌هایی که توسط ما مسئولین صورت میگیرد این نوع حرکت‌ها تحت پوشش کارهای خیر حرکت‌های اصلی مردمی را تهدید می‌کند.

حتی متأسفانه گاهی حس می‌شود که برخی از این مؤسسات حرکت‌های غیر اخلاقی و غیر معنوی یا بحث‌های متأسفانه اقتصادی یا پول شویی و ... را تحت اسم مؤسسه خیریه انجام می‌دهند. باید ببینیم که این مشکلات و این نارسایی‌ها از کجا نشأت می‌گیرد و چگونه اصلاح می‌شود.

ابتدا امور خیر را تعریف کنیم تا جایگاه مؤسسات نیز مشخص شود

نسیم: مهم ترین چالش برای این گونه مشکلات را چه می‌دانید؟

عسکری: یکی از چالش‌های مؤسسات خیریه در حال حاضر همین است که متولیان مختلفی برای مؤسسات خیریه وجود دارد حالا چه با استناد قانونی چه بدون استناد قانونی ولی آن چیزی که واقعاً هست هم در قانون و هم در آیین نامه‌ها و همان‌که اصلا از اسم سازمان اوقاف و امور خیریه مشخص است این است که قویترین این‌ها سازمان اوقاف است.

اینجا این سؤال مطرح می‌شود که چرا ما در این بحث توفیقاتی نداشتیم؟ یک سری اشکالات قبلاً به ساختار خود سازمان اوقاف بود که متولی خاصی را پیش‌بینی نکرده بودند، ولی در حال حاضر در ساختار سازمان یک اداره کلی به عنوان اداره کل امور اجتماعی و مؤسسات خیریه هست. احکامی را هم که در برنامه‌ها بوده ما باید اصلاح کنیم.

آن کسی که می‌خواهد نظارت کند مشخص شود

الآن معاونت مردم نهاد در وزارت کشور حرکت خوبی را انجام داده و با تشکیلاتی که الآن آقای دکتر مشکینی دنبال می‌کنند و با هماهنگی‌هایی که از سایر مراجع و دستگاه‌ها در نظر گرفتند اتفاق خوبی قرار است صورت بگیرد دکتر مشکینی ورود خوبی را شروع کردند.

ما یک قانون خوبی را لازم داریم. و در پیش نویس قانونی که این دوستان در نظر گرفتند، از سازمان اوقاف نیز استعلام گرفتنه شد و ما هم نظرات خود را دادیم و حتی در تدوین آن هم مشارکت داشتیم و یک موضوع این بود که بحث فعالیت‌های اجتماعی به نوعی از دیگر فعالیت‌ها تخصیص داده شود. یعنی این فعالیت‌ها غیر دولتی باشد و متولی و شورایی از دیگر دستگاه‌ها داشته باشیم.یعنی به مؤسسات اعلام می‌شود که مجوز صادر نمی‌شود تا اینکه نظارت را قبول کنند. یعنی آن کسی که می‌خواهد نظارت کند مشخص شود.الآن بیشترین مشکلات این است که ناظر چه کسی باشد؟

مجوز وقتی صادر می‌کند ناظر هم هست ولی بحث حاکمیت وقتی مطرح می‌شود بالاخره این سؤال مطرح می‌شود که چه کسی باید نظارت کند. ما باید در ابتدا امور خیر را تعریف کنیم و وقتی تعریف شد در آن صورت است که جایگاه خودش را هم پیدا می‌کند.به نظر بنده سازو کارهای الان را می توان به وقف پیوند کرد الان گفته می‌شود که مثلا باید گزارش عملکرد و گزارش سالانه‌تان را بدهید اما به کجا؟

وی بیان داشت: آیا واقعا در حال حاضر نحوه تأمین منابع مالی را مشخص می‌کنند؟ اگر سود یا درآمدی دارد به چه شکلی هزینه می شود؟ و خیلی مشکلات دیگر که باید در قانون همه مشخص شده باشند که قبل از انحلال و بعد از انحلال باید به چه شکلی باشد. من معتقدم که ما باید بیاییم امکان دسترسی قانونی بازرسان و مراجع نظارتی به مؤسسات خیریه را فراهم کنیم که اینها خوب تعریف نشده است.

امکان دسترسی قانونی بازرسان و مراجع نظارتی به مؤسسات خیریه را فراهم کنیم

نسیم: هیچ گونه طبقه بندی برای این نوع مؤسسات وجود دارد؟

عسکری: شما اگر بخواهید سابقه تشکل‌های مردم نهاد در ایران را بررسی کنید باید از مساجد و تکایا و هیئت‌های مذهبی شروع کنید که اینها نهادهای غیر دولتی سنتی قدیمی هستند. بعد می‌رسیم به نهادهای مدنی که همین صندوق‌های قرض الحسنه خیریه‌ها و انجمن‌های اسلامی و مثلاً همین دوره‌های فارغ التحصیلی یا همین نظام‌های صنفی و مهندسی که فعالیت دارند به عنوان نهادهای مدنی ما هستند.

ساز و کار مساجد و هیئت‍ها و.. مشخص است الان اگر در مسجدی اتفاقی بیفتد می‌روید یقه سازمان اوقاف را می‌گیرید چون می‌گویید سازمان اوقاف پاسخگو است و اگر در هیئت‌های مذهبی هم اتفاقی افتاده باز هم همینطور! می گویید سازمان اوقاف باید پاسخ دهد. اما در بحث خیریه‌ها و انجمن‌های خیریه واقعاً شفاف نیست. نظارت بر مؤسسات خیریه به نوعی به طاعون ابهام گرفتار است.

در سازمان اوقاف و امور خیریه هر نوع خدماتی که وجود دارد بر اساس کد ملی است.

در حال حاضر افرادی هستند در مؤسسات خیریه که مالیاتی بر آن رفته، و برای معافیت مالیاتی مراجعه می‌کند. ما می‌گوییم تأسیست از چه زمانی بوده اساسنامه‌ات را بیاور سود وزیانت چه طور بوده است؟ می‌رود و پشت سرش هم نگاه نمی‌کند. در صورتی که الآن در سازمان اوقاف و امور خیریه هر نوع خدماتی که وجود دارد بر اساس کد ملی است.

الان ما در حوزه‌های نیت‌های اجتماعی داریم خدمات می‌دهیم این خدمات خیلی علنی و شفاف است. در حال حاضر می‌توانید مشهد مقدس تشریف ببرید و زائرینی که برای بار اول هستند را ببینید. همه سی سال به بالا هستند و تا حالا مشهد نرفتند و در حال حاضر در بهترین هتل و بهترین خدمات را دریافت می‌کنند.

در رابطه با پیوند وقف و امور خیریه می توانند افراد اموال را تحت عنوان مؤسسه یا بنیاد وقف کنند و بعد از وقف اوقاف نظارت به آن تعلق می گیرد . اما خود فرد مشخص می کند که درآمد و ... چه گونه باشد. البته زمانی شخصی را از جانب خود معرفی می‌کنید. و یک زمانی می‌گویید که خود اوقاف اداره کند.

تهیه و تنظیم مصاحبه: نسیم اسدپور