گفتگوی تفصیلی «نسیم آنلاین»، با موسی حقانی:
رضاخان مطلوب جریان روشنفکری بود؛ دیکتاتوری منور!
رئیس موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» ضمن بررسی دلایل شکلگیری کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به بررسی نقش انگلیسیها در وقوع این کودتا پرداخت
نسیم: در خصوص کودتای 3 اسفند سال 1299 که در زمان پهلوی اول اتفاق افتاد، آیا شما معتقدید این کودتا انگلیسی بوده؟
حقانی : بله؛ قطعاً و صد در صد یک کودتای انگلیسی بود؛ شواهد فراوانی نیز وجود دارد؛ شاید نزدیک ترین شاهد که بسیاری به آن استناد میکنند، قول خود رضا شاه است که در جلسهای با حضور چند نفر از جمله دکتر مصدق و ... اظهار میکند که من را انگلیسیها آوردند ولی نفهمیدند با چه کسی طرف هستند.
حال آن قسمت که نفهمیدند با چه کسی طرف هستند، تفسیر دارد لذا انگلیسیها خوب میدانستند که چه کسی را آوردهاند و برای چی آوردهاند و آن فرد باید چه وظایفی را انجام دهد؛ تمام منابع مستند، متعلق به آن زمان نیز اشاره دارند به اینکه این کودتا، کودتایی انگلیسی است؛ به عبارت دیگر اصلاً در ایران آن زمان، با توجه به سلطهای که انگلستان داشت چنین حرکت بزرگی نمیتوانست صورت بگیرد و تأیید انگلستان را نداشته باشد.
نهادهای وابسته به انگلستان در ایران، کاملاً در راستای کودتا حرکت کردند و در حمایت از کودتا عمل کردند؛ به طور مثال کمیته آهن یا کمیته زرگنده که در واقع محلی برای تجمع رجال وابسته به سیاستهای انگلیس بود که به "آنگروفیل" معروف بودند، یعنی کسانی که گرایش های انگلیسی دارند.
بانک شاهنشاهی که در واقع پول تدارک نیروهایی که قرار بود از آق بابای قزوین راه بیفتند و به تهران بیایند و تهران را اشغال کنند، را تأمین کردند؛ حضور فردی به نام سید ضیاء الدین طباطبایی در کنار رضاشاه که به وابستگی به انگلستان مشهور است، همکاری آیرون ساید قبل از این، همکاری پنهان اردشیرجی که اتفاقا میتوانیم بگوییم که نفر شاخص و پنهان کودتای سال 1299 است و خود نیز در وصیتنامهاش اشاره میکند.
تمام این موارد از این حکایت دارد که انگلیسیها دخالت دارند؛ منتهی انگلیسیها همواره ترفندی دارند که مراکز رسمی وابسته به سیاست انگلستان همواره اظهار میکنند که ما در امور داخلی هیچ کشوری دخالت نمیکنیم؛ بنابراین موضع سفارت انگلیس در کودتای سال 1299 این بود که اعلام کنند به ما مربوط نیست و ما نقشی در این کودتا نداریم اما هیچ کس باور نمیکرد.
اکنون ما گزارش وابسته نظامی سفارت فرانسه را منتشر کردیم و آن وابسته نظامی با صراحت میگوید که کار، کار انگلیسیها بود، من به دنبال سفیر میگشتم، اتفاقاً سفیر انگلستان در روزی که تهران به اشغال کودتاگران در آمد از تهران خارج شده و خود را گم و گور کرده بود که پاسخگو نباشد و میگوید که من وی را پیدا کردم و به او گفتم؛ مجدد با همان ترفند موزیانه انگلیسی اظهار کرد، ما دخالتی نداریم ولی همه میدانستند که سفارت انگلیس است.
این امری بدیهی است؛ متأسفانه بعدها در تاریخ نگاری، هم دوره پهلوی و هم بعد از انقلاب، برخی از افراد سعی کردند که در این مسئله تشکیک کنند؛ مسئلهای که واقعاً اسناد و مدارک متعددی دال بر دخالت انگلیسیها در آن وجود دارد.
نسیم: عده ای معتقدند، در همان منابعی که میگویید، لرد در جریان نبود و ژنرال آیرون ساید و اردشیر جی سرخود و با توجه به تحلیلی که پیدا کرده بودند و با توجه به وقایع منطقه و انقلاب و ... به این نتیجه رسیده بودند که نیاز است حکومت در ایران عوض شود؛ در واقع این را به سطحی که چند کارشناس و وابسته نظامی و کارشناسان انگلیس در منطقه این کار را کردند، تقلیل میدهند و ادعا میکنند سیاست رسمی خود دولت انگلیس نبوده است؛ نظر شما چیست؟
حقانی : آنهایی که این مسئله را عنوان می کنند، به نظر میرسد یا از عالم سیاست اطلاعی ندارند یا اینکه با ترفندهای پیچیده انگلیسیها در اعمال نفوذ و اعمال سلطه آشنایی ندارند؛ بخشی از این حرف درست است که لرد کورزون اطلاع نداشت و بعد هم سفیر را مؤاخذه کرد بابت اینکه چرا من اطلاع ندارم.
ولیکن لرد کورزون از بسیاری وقایع دیگر نیز اطلاعی نداشت و ما دست آشکار انگلستان را در آن وقایع میبینیم؛ به این معنی نیست که چون لرد کورزون به عنوان وزیر خارجه اطلاع نداشت بنابراین این حرکت حرکت رسمی نبود و حرکت غیر رسمی محسوب شود. در کنار لرد کورزون و هم زمان با لرد کورزون که معروف به لرد امپریالیست است، و به عبارتی تیم لرد کورزون به طور کلی معتقد به این بودند که ما بایستی با توجه به قدرت و موقعیتی که داریم، بی رو دربایستی یک کشور را اشغال کنیم و آن کشور را مستعمره خود سازیم؛ رودربایستی نیز نداشتند به همین جهت معروف به تیم امپریالیست هستند.
اشغال و مستعمره کردن و... تبعات دارد، هم تبعات مالی و هم تبعات سیاسی و اجتماعی دارد؛ بالاخره نیروی اشغالگر زمانی که وارد یک کشور میشود، با مردم درگیر میشود و برای اینکه بتواند اعمال سلطه کند، باید هزینه کند، باید آن مستعمره را به نحوی آباد کند و این دیدگاه بخشی از حاکمیت انگلستان بود که رو به افول بودند؛ بخشی از حاکمیت انگلستان که خود لرد کورزون هم اشاره میکند.
وقتی لرد کورزون از رشد جریان صهیونیستی به عنوان جریانی "حرام زاده" یاد میکند
لرد کورزون در خاطرات 5 سال آخر دوره حیات سیاسی خود میگوید یک جریان حرامزاده در حاکمیت انگلستان روز به روز رشد میکند و موقعیت جدی پیدا میکند؛ اشاره به جریان صهیونیستی دارد که در حاکمیت انگلستان رشد میکند؛ این تکاپو یعنی نفوذ انگلیسیها، از زمان ویکتوریا شروع شد؛ در زمان ادوارد هفتم به اوج خود رسید.در دوره کودتا که پس از ادوارد هفتم است، صهیونیستها نفوذ خود را به اوج رساندند.
از جمله مواردی که لرد کورزون با عصبانیت میگوید که من مطلع نبودم ولی معاونم این کار را کرد و ناسزایی به معاون خود میگوید، صدور اعلامیه بالفور بود؛ اعلامیه بالفور اعلامیه رسمی حاکمیت انگلستان و وزارت خارجه است ولیکن اعلامیه را معاون وزیر خارجه صادر کرده است و وزیر خارجه اطلاعی ندارد؛ لرد کورزون دنبال آن بحثی که صهیونیستها در فلسطین به وجود آوردند، نبود.
شاید لرد کورزون میخواست مستقیم وقتی فلسطین را تحت قیمومیت گرفتند، آنجا را نیز مستعمره کند و آن گونه اداره کند ولیکن آن را به صهیونیستها سپردند و خود نیز خیلی هزینه نکردند البته از اعتبار خود هزینه کردند و حمایت هم کردند ولیکن هزینهای که برای مستعمره میبایستی متحمل شوند، نشدند و این اتفاق هم راجع به ایران افتاد.
راجع به ایران، لرد کورزون مخالف بود، با اینکه آن سلطهای که آنها با روشهای خود اعمال میکردند را از دست بدهد، وی فکر میکرد که سلطه فقط از طریق گرفتن و مستعمره کردن و ... است؛ تیم صهیونیستی که آنجا بود افرادی همچون روچیلد، چرچیل و ... در آن تیم قرار داشتند و معاونین آقای کورزون نیز بودند.
آنها اعتقاد داشتند که دورة استعمارگری به آن شکل، یعنی جایی را اشغال و مستعمره کردن، گذشته است؛ بهترین شکل این است که ما با روی کار آوردن افرادی که بدون هزینه منافع ما را تأمین میکنند، هم شائبه اشغال کشور را از اذهان از بین ببریم و هم آن هزینههایی که اشغالگری و مستعمره کردن دارد، را ما متحمل نشویم.
انگلیس خواست با روی کار آوردن رضاخان در هزینه های استعماری خود صرفه جویی کند
انگلستان بعد از جنگ جهانی اول به شدت آسیب دید، البته پیروزیهای بزرگی نیز به دست آورد، اما آسیب دید؛ از لحاظ اقتصادی به شدت در مضیقه قرار گرفت؛ اینکه نیروهای خود را از ایران خارج کرد و بعد ترجیح دادند که یک فردی به نام رضاخان با تأسیس ارتش نوین همه خواستههای آنها را برآورده کند، در راستای همین صرفهجویی بود.
ضمن اینکه بعضی از وزارتخانهها را ادغام کردند و سیاست، سیاست صرفهجویی در همه زمینهها بود؛ در راستای این سیاست و نفوذ نامرئی قرار شد که فردی به نام آیرون بیاید و برای نجات ایران یعنی با شعار نجات ایران بیاید و امور را در دست بگیرد و همه منافع انگلستان را نیز تأمین کند؛ بنابراین به هیچ وجه معنی غیر رسمی و فردی بودن این اقدام نیست.
آیرون ساید بالاخره فرستاده ی وزارت دفاع انگلیس است؛ اردشیرجی نماینده اصلی حکومت هند بریتانیا در ایران است؛ عده ای از این غفلت میکنند، این چندگانگی در حاکمیت انگلستان را در نظر نمیگیرند و فکر میکنند که این حاکمیت یک دست نیست.
کانونهای مختلفی که همه در راستای حفظ منافع نامشروع انگلستان با روشهای مختلف فعالیت میکردند
کانونهای مختلفی در حاکمیت انگلستان وجود داشت، وزارت مستعمرات، وزارت هند بریتانیا، وزارت دریاداری و بعد هم وزارت خارجه و وزارت دفاع بودند و در آنها افرادی بودند که همه در راستای حفظ منافع نامشروع انگلستان با روشهای مختلف فعالیت میکردند؛ ضمن اینکه یک جریان به قول لرد کورزون حرام زاده و نامشروع صهیونیستی هم دارد در داخل حاکمیت انگلستان نفوذ میکند و همه چیز را به دست خود میگیرد؛ کودتا را آن جناح انجام داد که در واقع اندک اندک همه کاره حاکمیت انگلستان شد.
نسیم: یعنی با اطلاع حاکمیت انگلستان این کودتا صورت گرفت؟
حقانی : بله اما، یک جناح یا مخالف بود یا در جریان نبود، یعنی لازم ندیدند آقای وزیر خارجه و لرد کورزون را در جریان بگذارند.
نسیم: اینکه اصل کودتای 3 اسفند بد یا خوب بود خود محل سوال است، ما در شرایطی در سال 1299 هستیم که وثوق الدوله قرارداد 1919 را امضاء کرده و کشور شرایط از هم پاشیده و بسیار فلاکت باری دارد؛ قیامها تجزیه طلبانه است که خزعل و... اقداماتی انجام میدهند و احمد شاه هم قدرتی ندارد و نا کارآمد است. یک سری معتقدند که اتفاقاً این کودتا خوب بود؛ رضا خان و سید ضیاء با هم آمدند و کشور را از فروپاشی نجات دادند؛ نظر شما چیست؟ یعنی شما فکر میکنید که اگر کودتا نمیشد یا مخالف با کودتا هستید چه وضعیتی باید به وجود میآمد که به نفع ایران باشد؟ ایرانی که پس از مشروطه قرار گرفته و مشروطه تقریباً شکست خورده بوده است.
حقانی : اولاً باید عوامل به وجود آمدن آن وضعیتی که شما اشاره کردید را بررسی کنیم، چه بود و ثانیا باید ببینیم قیامهایی که صورت گرفته بود، قیام های تجزیه طلبانه بوده است؟ یعنی این ادعا، ادعای درستی بوده یا خیر؟ باید ببینیم مرحوم میرزا کوچک خان است که همیشه شاه تا آخرین زمان نیز در مکالمه تلفنی که با دکتر علی امینی در سال 57 دارد، میگوید اینها چه میخواهند؟ میخواهند باز هم میرزا کوچک سر در بیاورد و بخواهد تجزیه کند؟
انگلستان و روسیه تزاری بنا را بر این گذاشتند که ایران باید در وحوشت و بربریت نگه داشته شود
اول باید این ادعاها را بسنجیم و بررسی کنیم؛ در خصوص اینکه چه کسی، سیاستهای انگلستان یا سیاستهای قبلی روسیه قبل از فروپاشی امپراتوری تزاری، این وضعیت را در ایران به وجود آورد؛ آنها این وضعیت را در ایران به وجود آوردند؛ آنها بنا را بر این گذاشتند که ایران میبایست در وحوشت و بربریت نگه داشته شود.
چطور میشود یک کودتای انگلیسی به عنوان راه نجات ایران قلمداد شود در حالی که خود انگلیسیها زمینه اضمحلال ایران و نابودی ایران را فراهم کردند؛ فراموش نکنیم در سال 1907 انگلیس و روس با هم قرارداد میبندند که ایران را به سه قسمت تقسیم کنند و در سال 1915 آن قسمت میانی که مال دولت و ملت ایران بود آن هم برداشته میشود و بین دو قدرت تقسیم میشود و بنا بر نابودی ایران بود.
ایران با عنایت اهل بیت از سقوط و اضمحلال نجات یافت در حالیکه همه شرایط برای نابودیاش فراهم بود
پایان جنگ جهانی اول قرار بود ایرانی وجود نداشته باشد؛ اصلاً اقدام بلشویکی در روسیه شرایط را به هم زد و کشور را نجات داد البته در اصل عنایات الهی و اهل بیت و مقاومت مردم ایران بود که ایران را نگه داشت؛ ایران شیعهخانه اهل بیت است و به خود وا گذاشته نشود.
البته این رفع مسئولیت از نیروهای مدافع کشور در هر دوره و هر زمانی نمیکند ما باید کار خود را انجام دهیم ولیکن عنایتی وجود داشت و باعث شد که این کشور از سقوط و اضمحلال نجات پیدا کند در حالیکه همه شرایط برای نابودی ایران فراهم بود.
نسیم: در راستای این کودتا آیا در داخل کشور هم مقاومتی وجود داشت؟
حقانی : به نظرم مقاومت خیلی مؤثرتر از انقلاب بلشویکی است؛ مردم جنوب قیام میکنند بعد دولت موقت یا دولت مهاجرت یک تلاشی از سوی دولتمردان ایرانی برای مقابله با چنین وضعیتی بود؛ ما در جای جای ایران مقاومت گسترده داریم.
روحانیت؛ رکن اصلی بسیج گری در ایران در دوره رضاخان زیر ضربات دیکتاتوری در آستانه فروپاشی بود
در جنگ جهانی دوم رضاخان همه زمینههای مقاومت را از بین برد؛ نیروهایی که میتوانستند مردم را بسیج کنند، دیگر عملاً آن توانایی سابق را ندارند؛ روحانیت رکن اصلی بسیج گری در ایران در دوره رضاخان دیگر زیر ضربات دیکتاتوری دچار یک ضعف مفرط و حتی در آستانه فروپاشی است.
نسیم: می توان گفت مرحوم شیخ عبدالکریم حائری حوزه و روحانیت را نجات داد.
حقانی : بله؛ حفظ کردند ولی حفظ در اقل امکانات بود؛ یعنی حوزه علمیه قم 300 الی 400 نفر طلبه داشته است.
نسیم: نجف و علمای نجف هم که درگیر مبارزه با انگلیسی ها بودند.
حقانی : در نجف نیز درگیر بودند؛ انقلاب سال 1918 نجف، قیام "ثورة العشرین" سال 1920 در آنجا و بعد مسائل بعدی که فیصل آمد و علماء تبعید شدند و ...؛ وضع اصلاً وضع خوبی نیست؛ در هر صورت مقاومت، در ایران بود؛ عشایر و ... مقاومت میکردند، حتی در جنوب هم مقاومتهایی علیه انگلیسیها وجود دارد؛ مثلاً در خوزستان در دشت میشان یک جنگ گسترده عشایر با انگلیسیها داریم، یعنی انگلیسیها آن چنان راحت نتوانستند وارد ایران شوند البته خیانت هم بود.
بخشی از کسانی که در حاکمیت نفوذ داشتند، همراهی میکردند ولیکن مردم، روحانیت و عشایر مقاومت کردند؛ اینکه بعدها رضا خان سراغ عشایر آمد و عشایر را به عنوان اینکه اینها راهزن و دزد هستند، سرکوب و بمباران کرد و به طرز وحشتناک با آنها برخورد کرد، برای همین بود، در غیر این صورت مگر میشود که به جرم اینکه چهار نفر راهزنی یا دزدی میکنند کل عشایر را سرکوب کرد؟
همین الآن شما در متمدنترین کشورهای دنیا میبینید که زورگیری و راهزنی و سرقت وجود دارد یعنی باید آنجا را سرکوب و بمباران کنیم که شرارت و راهزنی را از بین ببریم؟
این مقاومتهای مردمی باعث شد این کشور حفظ شود؛ سیاست انگلیسیها در ایران و همانطور که عرض کردم روسها قبل از فروپاشی، نابودی ایران بود و آن سیاست واقعاً همه چیز را در ایران مختل کرد.
مشروطه میتوانست یک نهضت موفق در ایران باشد و خیلی عمیقتر مردم سالاری دینی را نهادینه کند
اگر وثوق الدوله را هم آوردند برای این آوردند که توانستند با این اقداماتی که صورت گرفت مشروطه را ناکام بگذارند؛ مشروطه میتوانست یک نهضت موفق در ایران باشد و واقعاً دستاوردهای بزرگی برای کشور ما داشت و میتوانست خیلی عمیقتر مردم سالاری دینی را در ایران نهادینه کند.
به عبارت دیگر ما میتوانستیم از آن موقع در این حوزه فعالیت کنیم مخصوصاً با آن دیدگاههایی که علمای نجف و علمای ایران داشتند و حمایتهایی که آنها میکردند ولی نگذاشتند یعنی بنا نبود که در ایران مردم سالاری شکل بگیرد حتی دموکراسی به معنی غربی قرار نبود که در ایران شکل بگیرد چون اصلاً بنای سیاست آنها نابودی ایران بود.
برای همین شما میبینید که برخی از افراد که سودای نظام پارلمانی را داشتند، سرخورده میشوند؛ آنهایی که وابستگی نداشتند؛ برخی وابسته و همراه بودند و هرگونه سیاستهای انگلستان اقتضا میکرد، آنها هم کار خود را میکردند یعنی مطابق میل انگلستان کار خود را انجام می دادند اما عده ای واقعاً فکر میکردند که میتوانند به دموکراسی به همان سبکی که در غرب وجود دارد، برسند.
مثلاً پارلمان نظام حاکم را کنترل میکند یا احزاب و ... نقش کنترلی دارند یا مطبوعات میتوانند به نحوی این سه قدرت حاکم را نقد کنند و چنین فکرهایی داشتند؛ همه منزوی شدند و به هیچ کدام از خواستههای خود نرسیدند.
از طریق وثوق الدوله، تیم کورزون آمدند و بحث دولت مقتدر را در ایران مطرح کردند؛ وقتی به خواستههای خود رسیدند یعنی همان توقف مشروطه، بحث دولت مقتدر مطرح شد؛ وثوق الدوله قرار بود دولت مقتدر را در ایران با قرارداد سال 1919 مستقر کند و اقداماتی هم کرد؛ مثلاً جمع کردن بساط کمیته مجازات، جمع کردن بساط ماشااله خان کاشی و ...، بساط بعضی که در کشور اقداماتی انجام میدادند، در دوره وثوق الدوله جمع شد.
طرح " دولت مقتدر " وثوق الدوله به خاطر مقاومت مردم، علما و شرایط بین المللی صورت نگرفت
طرح وثوق الدوله باز به خاطر مقاومت گسترده مردم ایران و علما و شرایط بین المللی صورت نگرفت؛ یعنی این سه مورد دست به دست یکدیگر داد و نگذاشت قرارداد وثوق الدوله در ایران پای بگیرد؛ باز ناآرامیها در کشور تشدید میشود؛ بخشی از ناآرامی روانی و بخشی اجتماعی و سیاسی است؛ یعنی از لحاظ اجتماعی دزدی و غارتگری اطراف تهران که پایتخت است، به شدت افزایش پیدا میکند.
نمونه ای از اقدامات انگلیس برای ناآرام کردن ایران قبل از کودتا
قبلاً تهران دروازه داشت یعنی در موقعی که ما راجع به آن صحبت میکنیم، دروازهها را شبها میبستند. اینها بعضی از شب ها دروازهها را باز میگذاشتند که جانواران وحشی مثل گرگ و شغال و... وارد شهر میشدند؛ مثلاً صبح مردم میدیدند که یک نفر کنار کوچه افتاده و شکم وی پاره شده یا اراذل و اوباش او را از بین بردند یا حیوانات وحشی به آن حمله کردند یا راهزنان آمدند.
به گونه ای بود که حتی کاروانهای دولتی هم در آستانه ورود به تهران در دروازههای تهران غارت میشدند؛ یکی از این شخصیتهای ممتاز آن دوران با خانوادهاش میآمده که در بین راه ، همسرش را میدزدند و میبرند؛ تا این اندازه ناآرامی شدید بود؛ البته اینها تصنعی و مصنوعی بود.
ناآرامی و یا نگرانی روانی مثل بانک شاهنشاهی نشر اسکناس، هم ایجاد میکردند؛ متأسفانه به واسطه قراردادهایی که بسته شد و کسانی که معتقد بودند ما باید به انگلیسیها امتیاز بدهیم تا انگلیسیها بیایند وکشور ایران را آباد کنند، یک مورد امتیاز بانک شاهنشاهی بود.
نشر اسکناس در اختیار آن بود و به یک باره اعلام کرد که ما داریم شعبات خود را در فلان و فلان جا جمع میکنیم، مردم هجوم آوردند و این نگرانی میباشد؛ همین الآن مثلاً بگویند که یک مؤسسه اعتباری ورشکست شده است یا کسی پولی از مردم گرفته و فراری شده است و یا یک شخصی که خانه پیش فروش کرده و... میبینید که چه جوّی درست میشود؟
حداقل یک بخشی از جامعه درگیر میشوند؛ بانک شاهنشاهی تنها بانک ایران در کنار بانک استقراضی بود؛ گسترش و نفوذ بانک شاهنشاهی بسیار بیشتر بود؛ مثل اینکه امروز بانک مرکزی بگوید که دچار مشکل شدم و مردم برای گرفتن سرمایههای خود هجوم آورند؛ اغتشاش و ناراحتی ایجاد می شود؛ این ها مجموعه اقداماتی بود که انگلیسیها انجام دادند.
میرزا کوچک خان با شهید مدرس به این علت قیام کردند که گیلان را نجات بدهند
آن قیامهایی که اشاره کردید، برای مقابله با این تحرکات بود و برای تجزیه طلبی نبود؛ مرحوم میرزا کوچک خان به چه علت قیام کرد؟ میرزا کوچک خان با شهید مدرس به این علت قیام کردند که گیلان را نجات بدهند و از گیلان به سمت تهران حرکت کنند و بعد حاکمیت را از دست کسانی که به زعم آنها در آن دوره باعث انحراف مشروطه شده بودند، نجات دهند.
میرزا علیه اشغال ایران توسط روس و انگلیس قیام کرد، اما متأسفانه قیام وی به تجزیهطلبی معروف شد
میرزا علیه قرارداد سال 1919 قیام کرد؛ میرزا علیه نفوذ انگلیس و اشغال ایران توسط روس و انگلیس قیام کرد؛ بعد متأسفانه قیام وی به قیامی که درصدد تجزیهطلبی است معروف شد؛ اینها متجاسر هستند و اسناد مکرر دولتی میگویند که متجاسر هستند ولیکن رجال هوشمند و آگاه ایران اغلب میدانستند که میرزا تجزیه طلب نیست.
قصد مرحوم خیابانی اعاده مشروطه بود نه تجزیه طلبی
قصد مرحوم خیابانی نیز تجزیه طلبی نبود، قصد وی اعاده مشروطه است؛ یعنی یک جریانی از مشروطهخواهانی که واقعاً صادقانه وارد مشروطه شدند، باور داشتند که مشروطه میتواند ایران را نجات دهد و وقتی دیدند که کلاه سر آن ها رفته است و جریان دیگری غالب شد، به این نتیجه رسیدند که در صدد احیای مشروطه قیامهایی را ترتیب دهند.
البته نقد وارد است مثلاً در درون نهضت جنگل یک اتفاقاتی افتاد که اگر بخواهیم در مقام نقادی بر آییم یا اگر بخواهیم در مقام نقادی نهضت مرحوم خیابانی برآییم، میتوانیم نقد کنیم ولی اصالت این قیامها را زیر سئوال نمیبرد برای اینکه اینها واقعاً در صدد مقابله با نفوذ انگلیس بودند، در صدد نجات ایران بودند، تجزیه طلب نبودند.
شیخ خزعل در این مقطع توسط روحانیت به گونه ای مهار شده بود؛ علمای بزرگ و مراجع به شیخ خزعل نامه مینویسند و از آن میخواهند که در صدد دفاع از ایران بر بیاید حتی بعدها در کمیته "سعادت" که برای مقابله با گسترش نفوذ رضاخان تشکیل میشود، نیز مرحوم مدرس نامهای به خزعل دارد.
مرحوم حاج آقا روح الله نجفی اصفهانی هم نامهای به خزعل دارند و به وی میگویند که سابقه تو بسیار خراب است و برای پاک کردن آن سیئات، در این راستا حرکت کن؛ آنجا بحث بسیار غلیط تجزیه طلبی میکنند؛ در آن دوره چنین تحرکاتی نبود و اگر بوده باشد یعنی جریانی که قصد تجزیه داشت، انگلیسیها و روسها و همراهان اینها بودند.
وقتی اصل ناآرامی مصنوعی است آن کسی که به عنوان قهرمان می گوید برای خاتمه دادن به این نا آرامیها آمدم، آن موقع به عنوان منجی مطرح میشود.
نسیم: بحث این بود که آیا این کودتا مفید بود یا خیر؟ اگر ما مخالف کودتای سید ضیاء و رضاخان هستیم پس جایگزین آن چه بود؟ آیا آنجا نهضتی، قیامی یا حرکتی بوده که ما بدانیم که مثلاً علیه احمد شاه قاجار قرار بوده اقدامی صورت بگیرد و روحانیون میخواستند کاری انجام بدهند؟ روایتی حزب توده دارد که روحانیون با رضاخان بودند و میگویند این مرتجعین به رضاخان کمک کردند حالا بیشتر بعد از آن فاصلهای که داشت به سلطنت میرسید. نظر شما نسبت به این تحلیل چیست؟
حقانی : اینها همه قابل بررسی و توضیح است یعنی برای همه آنها توضیح و جواب وجود دارد؛ اینکه کودتا مفید بود یا خیر فکر نمیکنم که هیچ عقل سلیمی قبول کند که کودتا مفید بود، آن هم بعد از یک نهضت بزرگی به نام مشروطیت که اتفاقاً برای خاتمه دادن به استبداد در ایران آمد.
مشروطیت دستاوردهای بزرگی داشت که به فاصله 15 سال همه این دستاوردها دچار فروپاشی شد
مشروطیت دستاوردهای بزرگی داشت که به فاصله 15 سال همه این دستاوردها دچار فروپاشی شد؛ در زمینههایی کاملاً بن بست به وجود آمد و مجلس سه بار تعطیل شد؛ بعد از آن رضاخان آمد؛ رضاخان اصلیترین نهاد برخاسته از مشروطیت یعنی مجلس شورای ملی را که علما میگفتند "شید الله ارکانه" یعنی خداوند پایههای آن را مستحکم بدارد، رضا خان طویله می دانست و این دو نگاه است.
ما نمیتوانستیم راه مشروطه را که به مجلس به عنوان رکنی از مردم سالاری دینی نگاه میکند، برویم که این میبایستی بر رفتار قوه مجریه و حاکمیت نظارت کند؛ مرحوم آخوند خراسانی در اعلامیههای که دارند مفصل به مسائلی که باید در ایران اتفاق بیفتد، اشاره میکنند.
یکی از مطالبات مرحوم آخوند این بود که ما باید یک نیروی نظامی قوی داشته باشیم؛ در ملاقاتی که بیسمارک با مظفر الدین شاه داشت، مظفر الدین شاه از او درخواست کرد که ما میخواهیم پیشرفت کنیم و به ما کمک کنید و راهی به ما نشان دهیم؛ بیسمارک گفته بود که دو تا کار باید بکنید.
یکی؛ نیروی نظامی خود را تقویت کنید و دوم مالیه خود را ضبط و ربط کنید؛ یعنی قبل از بیسمارک نظر مرحوم آخوند خراسانی و بسیاری از مراجع ما این بود که قوای نظامی ایران و مالیه ایران باید تقویت شود؛ با آن نگاه ما اصلاً احتیاجی به کودتا نداشتیم؛ نباید در ایران کودتا رخ میداد؛ مگر بعد از یک نهضت میشود؛ اگر رخ دهد باید منفی به آن نگاه کنیم.
نسیم: موافقین نامش را قیام میگذارند و ما به آن اسم کودتا میگذاریم؟
کودتای 3 اسفند 1299 مسیر رشد ملت ایران را متوقف کرد
حقانی : آنها همیشه مثلاً در کودتای 28 مرداد، قیام ملی میگویند؛ کودتاگر نمیگوید من برای خیانت کودتا کردم و میخواهم به اصطلاح بر خلاف منافع ملی حرکت کنم؛ میگویم من آمدهام ایران را از بحران نجات بدهم؛ بنابراین کودتا مسیر ما را عوض کرد و مسیر رشد ملت ایران را متوقف کرد. کودتا ملت ما را به راه انحرافی برد؛ طالبوف که خود جزء مشروطهخواهان غربگرا محسوب میشود، وقتی این هرج و مرج را دید، فهمید قرار نیست در ایران مشروطه مستقر شود، وقتی نماینده شد نیامد و گفت ما از یک استبداد تک شاخ به یک استبداد صد شاخ مبتلا شدیم که اسم استبداد اول را استبداد فردی و دوم را استبداد جمعی میگذاریم. در دوره پس از مشروطه یکی استبداد قدیمی و دیگری استبداد روشنفکری می شود؛ او شاید همان مشروطه به طریقه غربی را میخواست ولی میبیند که همان هم محقق نشد، همان هم در ایران نشد چون اصلاً قرار نیست ایرانی وجود داشته باشد.
سیاست انگلستان اساساً دائر بر نابودی ایران بوده
دوستانی که در واقع یک مقدار خوشبینانه به این اتفاق نگاه میکنند به نظر من غفلت میکنند از اینکه سیاست انگلستان اساساً دائر بر نابودی ایران است؛ در دوره فتحعلی شاه بود، در دوره ناصر الدین شاه بود و در همین دورهای که ما راجع به آن صحبت میکنیم نیز بود و اکنون نیز وجود دارد.
نسیم: همان کاری که در مورد عثمانی شد.
تا امروز هم سیاست کوچک کردن و تجزیه ایران در دستور کار انگلیسیها و قدرتهای بزرگ است
حقانی : عثمانی دچار فروپاشی شد و آن را بین خود تقسیم و مستعمره کردند؛ همین بلا را میخواستند سر ایران بیاورند؛ می خواستند ایران را مستعمره کنند و قبل از آن هم قرار بود که اصلاً تقسیم و کلاً نابود شود؛ حتی تا امروز هم این سیاست کوچک کردن ایران و تجزیه ایران در دستور کار انگلیسیها و قدرتهای بزرگ است.
قدرتهای بزرگ نمیتوانند یک ایران مقتدر و قوی را در این منطقه تحمل کنند؛ در دوره قاجار نمیتوانستند و اکنون نیز به دهها دلیل نمیتوانند؛ اگر در دوره قاجار بحث صیانت از هندوستان بود اکنون بحث بیداری اسلامی، انقلاب اسلامی و آرمانهایی که انقلاب اسلامی دارد و موقعیت و قدرت ایران مطرح است؛ اصلاً نمیتوانند چنین کشور قدرتمندی را تحمل کنند؛ میدانند که مخل سیاستهای تجاوزگرانه و توسعهگرانه آنها خواهد بود.
بنابراین کودتا راه مطلوب یا ادامه مطلوب مشروطه نیست که ما بگوییم کودتا خوب بود، اما اینکه اگر کودتا نمیشد چه اتفاقی رخ می داد؟
مرحوم مدرس و همراهان وی در قرارداد سال 1919 نشان دادند که اینها چه میخواهند؛ اتفاقاً شخصی به نام مدرس و در قامت شهید مدرس در مجلس در مقابل بسیاری از قرادادهای استعماری میایستد؛ وی در مقابل بسیاری از بی قانونیها و کج رفتاریهای قاجارها میایستد.
شما به نکتهای اشاره کردید که مثلاً برای مقابله با احمدشاه برنامهای داشتند؟ خیر؛ چرا باید برنامه داشته باشند؟ این نگاه اشتباهی است؛ اگر این گونه نگاه کنیم میگوییم رضاخان احمدشاه را برداشت، پس خدمت کرد چرا؟ احمد شاه پادشاه رسمی ایران بود و در مشروطه جایگاه و مقام وی تعریف شده بود.
جریان دینی، اصیل و انقلابی در دهه 40 از سلطنت عبور کرد در حالی که جریانات ملی عبور نکردند
ما با نگاه امروز نباید بنگریم؛ ما در دهه 40 و بعد از 42 از سلطنت عبور کردیم یعنی جریان دینی عبور کرد و خیلی از جریانات ماندند؛ جریان دینی، اصیل و انقلابی از سلطنت عبور کرد؛ بعضی از همین جریانات دینی عبور نکرده بودند؛ جریانات ملی عبور نکردند؛ خیلی از جریانات عبور نکردند ولی ما عبور کردیم.
احمدشاه به تمامی خواستههای انگلیسیها تن نمیداد، لذا برداشته شد
اما دیدگاه خود را در دهه 40 نباید به سال 1299 تعمیم دهیم؛ در سال 1299 احمدشاه پادشاه مشروطه است و همه بنا دارند با آن کار کنند؛ حالا چرا احمد شاه برداشته شد؟ علت این بود که احمدشاه به تمامی خواستههای انگلیسیها تن نمیداد و دوم قرار بود اتفاقاتی در ایران بیفتد که احمدشاه آن کارها را نمیکرد که در کودتا و پس از کودتا رخ داد.
بنابراین اصلاً نباید ملاک ما این باشد؛ باید ملاک ما خود کشور باشد و شرایطی که کشور در آن قرار دارد؛ قطعاً افرادی هم مقتدرتر در راستای منافع ملی و هم آگاهتر و وطن دوست تر از چهرههایی که آمدند و کودتا را رقم زدند، در ایران وجود داشتند که میتوانستند منافع ایران را تأمین کنند.
مرحوم مدرس یک روحانی و در عین حال یک سیاستمدار آگاه است
مثلاً مرحوم مدرس یک روحانی و در عین حال یک سیاستمدار آگاه است؛ از همه ظرفیتهای رجال استفاده میکند؛ حتی یک زمانی به هوس میافتد از ظرفیت رضاخان هم با هوشمندی استفاده کند؛ نه اینکه عقبه وابسته رضاخان را پذیرفته باشد؛ میگوید مثلاً این فرد وزیر جنگ یا نخست وزیر شده، چکار باید با آن کرد؟
شهید مدرس تلاش کرد از رضا خان در جهت منافع ملی استفاده کند ولی...
برخورد حذفی نشد و برخورد بعدی این است که یا شر را به حداقل برسانیم یا استخدام کنیم؛ شهید مدرس هر دو راه را رفت که حتی بتواند رضاخان را کنترل کند و از رضاخان در راستای منافع ملی استفاده کند ولی تکلیف رضاخان معلوم بود. معلوم بود رضا خان برای چی آمده و چکار باید بکند و نمیتوانست پشت پا به همه قرارهایی که با انگلیسیها بسته بود، بزند؛ اصلاً انگلیسیها به آن اجازه نمیدادند؛ وقتی وابسته به بیگانه میشوید و اتکاء به بیگانه میکنید بنابراین هیچ کاری در عرصه منافع ملی حتی راه آهن، نمیتوانید انجام دهید.
چرا احمدشاه زیر بار احداث راه آهن شمال به جنوب نرفت؟
احمدشاه زیر بار راه آهن نرفت؛ علت این بود که احمدشاه میگوید ما راه آهنی را میخواهیم که شرق ایران را به غرب ایران متصل کند یعنی بنادر ما را به مراکز اقتصادی اصلی کشور متصل کند؛ آن راه آهنی که ایجاد شده یک خط استراتژیک بود، اصلاً خط اقتصادی نبود.
کشوری که منابع آن محدود است و باید اولویت بندی کند، برای سرمایه گذاری عقل میکند و در مسیری خط آهن را میکشد که صرفه اقتصادی داشته باشد که بعد بتواند از درآمد ناشی از این خط، خطوط دیگری را در کشور بکشد؛ بعد افتخار آنها این بود که میگفتند ما از یک بندر مرده یعنی؛ بندر شاهپور سابق، به یک بندر مرده دیگر یعنی بندر گز خط آهنی کشیدیم که از کنار هیچکدام از شهرهای مهم ایران نمیگذرد.
به احمد شاه عنوان کردند این خط آهن نظامی است؛ وقتی که احمد شاه را برای امضاء قرارداد 1919 بردند، وی امضاء نکرد؛ یکی از بحثهای احمدشاه این بود که گفت من راه آهنی میخواهم که زاهدان امروز را به تهران وصل کند؛ بنابراین میبینید هیچ کدام از رفتارهای رضاخان در راستای منافع ملی نبود چون چهارچوب را آنها تعریف کرده بودند.
به عبارت دیگر ساختمان کار شاید ظاهراً خوب باشد ولی درون و محتوا و اهداف و عملکرد چیز دیگری است؛ مثل دانشگاه تهران که هشتادمین سال تأسیس آن بود. نفس تأسیس دانشگاه تهران کار خوبی است کسی در این شک ندارد ولی آنها وقتی در چهارچوب یک دولت وابسته به استعمار تعریف و ساخته میشود و عمل میکند، میبینید که میتواند حتی در بعضی از مواقع و مواضع مخرب هم باشد.
بنابراین راه ادامه مشروطه، کم کردن نفوذ بیگانه، مقابله با نفوذ بیگانه و حذف عناصر نفوذی که در حاکمیت نفوذ کرده بودند، بود؛ شهید مدرس و امثال ایشان شاید این راه را میرفتند و احمد شاه هم همراهی میکرد؛ اتفاقاً به نظرم میآید انگلیسیها احساس خطر کردند.
وقتی قیام میرزا کوچک خان و امثال آن را دیدند احساس کردند که ایران میخواهد به سمت اعاده مشروطیت برود؛ بالاخره ما یک تجربه تلخ 15 ساله بعد از صدور فرمان مشروطیت داریم شاید یک سال اول آن، قدری شیرین بود ولی بعد از آن تلخ شد.
البته اتفاقات دیگری هم افتاد؛ اولاً احساس کردند که ایرانیها میخواهند به سمت اعاده مشروطه بروند؛ باید جلوی این امر را بگیرند؛ مسئله بعدی این بود که یک دولت نوپایی در منطقه به نام دولت بلشویکی یا نظام کمونیستی ظهور کرده است، این باید مهار شود.
لازمه مهار این است که انگلیسیها وارد اقدام شوند و مهار کنند؛ راه دیگر این است که شما بیایید با تأثیر دولتهای نظامی در منطقه خود به خود آن را مهار کنید که اینها در منطقه رضاخان را سر کار آوردند، در افغانستان امان الله و در عراق فیصل و در ترکیه آتاترک روی کار آمده بود و خود به خود این حلقه شکل گرفت.
این حلقهای که قرار است شوروی را محاصره کند؛ این هم یکی دیگر از دلایل بود که اینها به سمت کودتا رفتند؛ بنابراین کودتا اصلا در راستای منافع ما نبود؛ راه درست ادامه مسیر مشروطیت در ایران بود؛ منظور مشروطیت اصیل اسلامی و دینی است، نه مشروطه غربی؛ بعدها که کودتا صورت گرفت معلوم شد که اینها اهداف بلند بالایی دارند.
یکی از این شخصیتهای ایرانی میگوید که در آستانه کودتا فهمیدیم قرار است اتفاقاتی در کشور صورت گیرد و من به کنسول انگلیس در مشهد مراجعه کردم و به آن گفتم که ظاهراً خبرهایی است و شما کارهایی میخواهید انجام دهیم و اگر کاری از دست ما بر میآمد در خدمت هستیم؛ وی هم به نحوی وابسته به سیاست انگلیس بود منتهی خیلی مخفی کاری کرد اول نگفت و بعد دوباره رفت و صحبت کرد.
در اهداف کودتا قبضه کامل مالیه ایران، سرکوب ایلات و عشایر، جمع کردن بساط روحانیت و عزاداری را مد نظر داشتند
گفت که چنین اتفاقی در ایران میخواهد بیفتد یا افتاده و اهداف کودتا را بیان میکند که در اهداف کودتا قبضه کامل مالیه ایران، سرکوب ایلات و عشایر، جمع کردن بساط روحانیت و عزاداری را مد نظر داشتند؛ رضاخان تمام این اقدامات را انجام داد؛ همه کارهایی که رضا خان بعدها انجام داد دقیقاً همان کارهایی بود که کنسول انگلیسی به رفیق ایرانی خود گفته بود.
نسیم: در خصوص مرحوم مدرس و عملکرد وی در خصوص جمهوری از یکی از اساتید سوال کردیم؛ ایشان معتقد بودند که آن اقدام مرحوم مدرس اشتباه بود؛ اگر جمهوری می آمد بعد از حکومت 20 -30 ساله رضا خان امیدی به بر روی کار آمدن جناح مذهبی یا ملی بود؛ نظر شما چیست؟
حقانی : من مخالفم؛ معتقدم شهید مدرس در آن مقطع درست عمل کرد؛ جمهوری قلابی بود؛ تازه جمهوریهای درست حسابی دچار لجاج، انحراف و بعضیها حکومت مادام العمر و موروثی میشوند؛ بالاخره در مصر جمهوری بود و الآن هم جمهوری است. مبارک میخواست پسر خود را بر سر کار بیاورد و اگر این اتفاقاتی که افتاد در منطقه نبود و مبارک ساقط نمیشد جمال مبارک الآن رئیس جمهور بود؛ قذافی هم میخواست همین کار را در رابطه با پسر خود انجام دهد و صدام هم قطعاً همین کار را در رابطه با بچههای خود میکرد یعنی خود که میرفتند هیچ، فرزندان آن ها میآمدند و این خیلی قابلیت اجرایی دارد.
شهید مدرس میخواست از استقرار دیکتاتوری در ایران جلوگیری کند
جمهوری رضاخانی جمهوری قلابی بود؛ بحث شهید مدرس جمهوری و سلطنت که نبود؛ شهید مدرس میخواست از استقرار دیکتاتوری در ایران جلوگیری کند؛ چون میخواست از این امر جلوگیری کند و میدانست نام جمهوری و ترفند جمهوری برای این است که احمدشاه و قاجاریه ساقط شوند و یک رژیمی روی کار بیاید که آن کاملاً در راستای سیاست انگلستان عمل کند، جلوی این طرح را گرفت؛ شاید اگر 15 یا 20 سال بعد مدرس زنده بود و بحث جمهوری مطرح میشد میگفت بله جمهوری شود.
نسیم: یعنی اگر 1320 بود موافقت میکرد؟
حقانی : شاید میگفت بله، جمهوری شود؛ شکل خیلی مهم نیست البته آن زمان علما از شکل هم یک مقدار نگرانی داشتند و این نگرانی بسیار به جا بود؛ نمونه ترکیه را دیده بودند که در آن جمهوری شد و آتاترک آمد و دین ستیزی شدید را آغاز کرد و گمان کردند که این پروژه هم در ایران میخواهد انجام شود که شد.
خود به خود این نگرانی را داشتند ولی اصلاً بحث این نیست که اگر این میشد بیست سال دیگر مثلاً یک امکانی فراهم میشد، این همه اما و اگر است؛ در خیلی از جاها دیدیم که حکومتهای کودتایی در قالب جمهوری بعداً به حکومتهای موروثی تبدیل شدند؛ بنابراین میتوانست 40 یا 50 سال طول بکشد.
57 سال شکل سلطنتی آن طول کشید بنابراین به نظر من این قیاس مع الفارغ است یعنی نباید الآن را یا 1330 یا 1320 را با 1302 که بحث جمهوری در ایران مطرح شد و شکست خورد، قیاس کنند؛ آنجا بحث شهید مدرس فقط جلوگیری از ترفندی بود که رضاخان درصدد اجرای آن برای رسیدن به قدرت بود.
مدرس جزء جدیترین مخالفین سلطنت و ریاست جمهوری رضاخان است
کما اینکه مدرس اینجا با جمهوری رضاخانی مخالفت میکند و چند روز یا چند ماه بعد که تحرکات اینها برای زمینهسازی روی کار آمدن رضاخان به عنوان پادشاه فراهم میشود و در سال 1304، مدرس جزء جدیترین مخالفها است؛ بنابراین هم با سلطنت و هم با رئیس جمهور شدن او مخالف است.
آن که میگویند اگر میشد احتمال داشت 20 سال دیگر و... اینها همه اما و اگر است که در صحنه واقعیت، قطعاً انگلیسی که این اقدام را انجام داده است، اگر 20 سال بعد هم نظام به نظام جمهوری تبدیل میشد، باز راه حل میافت.
نسیم: آیا قرار بود نظام ایران جمهوری بشود؟
انگلیس یک ایران آرام که خط آهن، جادهها و کامیونهایش در اختیار اینها باشد، میخواست
حقانی : یک بحثی بود منتهی نپذیرفتند و خود انگلیسیها زیر بار ریسک آن نرفتند؛ انگلیسی ها به دو دلیل زیر بار ریسک نرفتند، یکی اینکه میترسیدند آشفتگی که جنگ با خود همراه دارد و اشغال ایجاد میکند و به یک باره شکل حاکمیت تغییر می کند، را در ایران به وجود نیاورند؛ آنها یک ایران آرام میخواستند؛ یک ایران آرامی که خط آهن و جادهها و کامیونهایش در اختیار اینها باشد و بتوانند با آرامش کار خود را انجام دهند.
دوم اینکه انگلیسیها باز آن ترفند شیطانی و خبیث خود را می خواستند اجرا کنند و آن نابودی و تجزیه ایران بود؛ انگلیسیها توسط وزیر خارجه خود دو طرح مطرح میکنند که هر دو منجر به فروپاشی ایران در دوران اشغال پس از جنگ جهانی دوم میشد؛ یک طرح این بود که ما ایران را تحت قیمومیت در بیاوریم یعنی یک نظام قیمومیتی بین المللی تعریف شود. آمریکا و قوای اشغالگر و روسیه و... با همدیگر ایران را اداره کنند.
تکاپوی روسها در آذربایجان کاملاً با چراغ سبز انگلیسیها صورت گرفت
طرح دوم که هم در پارلمان و هم با نماینده روس صحبت شد، اجرای قرارداد 1907 بود یعنی دوباره دنبال اجرای قرارداد 1907 بودند که اصلاً ماجرای آذربایجان، تکاپوی روسها در آذربایجان کاملاً با چراغ سبز انگلیسیها صورت گرفت؛ بعد از صحبتهای که بوین با مولوتوف و دیگر دست اندرکاران سیاست خارجی شوروی داشت.
قرار این بود که در آذربایجان و کردستان تحرکات تجزیهطلبانه را آغاز کنند؛ این اقدامات که آغاز شد بهانه به دست انگلیسیها بیفتد و منطقه جنوب را غارت کنند حتی بحث نفت شمال و واگذاری امتیاز نفت شمال که به روسها مطرح میشود باز این یک اقدامی بود برای اینکه آنها بتوانند نفت جنوب را کاملاً به نام خود تثبیت کنند.
شرایط به نفع انگلستان نبود اگر ایران پس از شهریور سال 20 جمهوری میشد
به همین جهت خیلی موافق نبودند که حالا یک نظام جمهوری بیاید و بعد از اشغال یک آزادی نسبی به وجود آمده بود و نظام جمهوری اگر روی کار میآمد قطعاً در آن محمدرضا رئیس جمهور ایران نمیشد و یکی دیگر از رجال آن دوره میشد؛ شرایط به نفع انگلستان نمیشد اگر ایران پس از شهریور سال 20 جمهوری شود، اصلاً بنا نبود که چنین اتفاقی بیفتد.
نسیم: ما نقش انگلیس را گفتیم، نقش روشنفکران در تحکیم سلطنت پهلوی اول چه بود؟ ما روشنفکرانی داریم که الآن در کتابهای درسی اسم آن ها برده می شود همانند فرخی یزدی، ملک الشعرای بهار و...؛ اینها ظاهراً با رضاخان همسو بودند و شاید به نوعی مدافع او بودند نظر شما چیست؟ نقش این جریان چه بود؟
حقانی : جریان روشنفکری، نه آن آدمهایی که شما اسم بردید، مقطعی به یک دلیلی از رضاخان حمایت کردند بعداً هم همه چوب دیکتاتوری را خوردند؛ فرخی که کشته شد، بهار هم یکی دو بار کتک مفصل از عوامل رضاخان خورد و یک بار تا مرز کشتن بهار رفتند و بعد هم منزوی و وضعیت او مشخص بود.
حالا یک نفر را اسم نبردید که من اسم میبرم؛ آقای میرزاده عشقی است؛ ایشان اول امید دارد؛ اینها همان کسانی هستند که فضا را متوجه نشدند، یعنی متوجه نشدند چه اتفاقی در کشور میافتد؛ فکر کردند این آقا میخواهد در کشور امنیت ایجاد کند البته بعضاً هم خودشان یک گرایشات روشنفکری داشتند.
بعد از مشروطه این تکاپو شروع شد که حجاب در ایران ملغی شود
مثلاً در بحث حجاب عشقی شعر تندی علیه حجاب دارد؛ حالا رضا خان آمده و اینها همه امیدشان این است که رضا حجاب را در ایران ملغی کند و یکی از درخواستها این بود؛ بعد از مشروطه این تکاپو شروع شد که حجاب در ایران ملغی شود ولی بعد اینها با یک دیکتاتوری وحشتناکی مواجه شدند.
مضاف به اینکه عشقی با شهید مدرس آشنا شد و مدرس، عشقی را آگاه کرد که چه اتفاقی در حال وقوع است؛ فرخی یزدی رفته رفته متوجه شد؛ آن ها فکر میکرد که نظام مشروطه ادامه پیدا میکند و آن هم به فعالیت خود ادامه میداد و غافل از اینکه نظام مشروطهای در کار نبود.
تقی زاده، فروغی، تیمورتاش و کسروی، منورالفکرانی بودند که دور رضاخان را گرفتند
ما نباید اینها را در نظر بگیریم؛ ما باید آن رجالی را در نظر بگیریم که به نام جریان منورالفکری در ایران قبل و بعد از مشروطه مطرح بودند و بعد دور رضاخان را گرفتند؛ تقی زاده، فروغی، تیمورتاش، کسروی و...
نسیم: تیمورتاش که اعدام شد.
حقانی : اعدام تیمورتاش به خاطر اختلاف در مبانی نیست؛ آن یک بحث دیگری است؛ رضا خان یا ترسید که تیمورتاش میخواهد جای او را بگیرد یا گزارشاتی رسید که او مذاکراتی انجام میدهد و رضاخان را دچار بیم و هراس کرد و یا اینکه صحنه سازی بود؛ هر کسی یک چیزی میگوید.
جریان روشنفکری اساساً زمینهساز کودتا در ایران بود؛ اینکه امروز بعضی از وابستگان به جریان روشنفکری به اصطلاح میگویند که رضاخان اقداماتی به نفع مردم ایران انجام داد و اگر رضاخان نبود الآن ما عین افغانستان بودیم این بر میگردد به اشتراک در مبانی که با رضاخان داشته و دارند؛ آن اشتراک در مبانی چیست؟
جریان روشنفکری از ابتدا در صدد ساختارشکنی در کشور بود
جریان روشنفکری در ایران از ابتدا در صدد ساختارشکنی در کشور بود و میخواست بر اساس الگوهای غربی در ایران نظام را تغییر دهد؛ به طور طبیعی سکولاریسم از مواردی بود که اینها مد نظر داشتند و به قول خودشان مقابله با نفوذ روحانیت بود.
بعد از مشروطه لطمه زیادی به روحانیت و جریان اصیل مشروطهخواهی در کشور وارد شد
شما در اساسنامه اغلب این احزاب نگاه کنید که جدایی دین از سیاست جزء ارکان اصلی آن ها بود یعنی حتماً میبایستی این اجرایی میشد؛ وقتی این مطرح میشود به قول خودشان بحث مقابله با نفوذ روحانیت و... در رأس اقدامات و کارهای اینها است؛ بعد از مشروطه توانستند لطمه زیادی به روحانیت و به جریان اصیل مشروطهخواهی در کشور وارد کنند.
ستارخان را به آن وضع در میآورند، مرحوم سید عبدالله بهبهانی را ترور میکنند، مرحوم سید طباطبایی را منزوی میکنند؛ یک جریان افراطی که معتقد است از فرق سر تا ناخن پا باید غربی شویم، زمام امور را به دست گرفته است؛ از طریق تشکیلات لژ فراماسونری بیداری ایران امور را به دست گرفته و میخواهد همه ساختارها و هنجارها را دچار تغییر اساسی کند.
تلاش خود را می کند و در نهایت به این نتیجه میرسد که ما اگر به زور متوسل نشویم نمیتوانیم به این خواستهها برسیم؛ بنابراین یواش یواش در نشریات روشنفکری نظیر "کاوه" و "ایران شهر" تزی تحت عنوان دیکتاتوری منور یا استفاده از مشت آهنین مطرح میشود؛ این دیکتاتور منور قرار بود وثوق الدوله شود منتهی چون در قالب قرارداد سال 1919 آمد و این خیلی توهین آشکاری به ملت ایران بود.
رضاخان به عنوان یک چهره بی شخصیت، عاری از هویت ملی و بیگانه با هویت دینی برای کودتا انتخاب شد
آن شکست خورد و سراغ رژیم کودتایی رفتند که بالاخره رضاخان را به عنوان یک چهره بی شخصیت، عاری از هویت ملی، بیگانه با هویت دینی و فاقد جایگاه و پایگاه اجتماعی درست، انتخاب کردند؛ یعنی یک لمپن به معنی واقعی کلمه را اینها انتخاب کردند، چون این روشنفکران می خواستند دست به ساختارشکنی بزنند و هر کسی این کار را نمیکرد.
اگر مثلاً مشیر الدوله را میآوردند مشیر الدوله تا یک جایی میآمد ولی جلوتر از آن نمیرفت؛ اینها کسانی بودند که با سیاست انگلستان در ایران مربوط بودند و به خیلی از خواستههای آنها شاید تن نمیداد، بالاخره یک جاهایی اینها ترمزهایی بود که از لحاظ فضای اجتماعی کشور و فضای فرهنگی کشور مناسباتی که اینها با افراد و خانوادههای دیگر داشتند یک محدودیتهایی برای اینها ایجاد میکرد.
رضاخان را برای ساختارشکنی روی کار آوردند
اما رضا شاه یک بی کس و کار و بی خانواده و بی اصل و نسب و بی تربیت، بی تربیت به معنی همه جانبه و گسترده نه تربیت لسانی و نه تربیت رفتاری و نه تربیت دینی و نه آن شرف ایرانی هیچکدام از اینها در این آدم نبود؛ وی را برای ساختار شکنی آوردند؛ دیکتاتوری منور یعنی چی؟ این چه تزی است که از دل مشروطیت ایران و جریان روشنفکری ایران باید در بیاید؟
دیکتاتوری منور یعنی چه؟
دیکتاتوری مگر منور هم میشود؟ معنی دیکتاتوری منور این است که مردم آنچنان که ما میخواهیم تغییر رفتار نمیدهند، با پس گردنی و سر نیزه رفتار آن ها را عوض میکنیم کما اینکه انجام دادند؛ مگر کشف حجاب در ایران با تبلیغات مثلاً کار فرهنگی و شبه فرهنگی و ضد فرهنگی صورت گرفت؟ خیر با سرنیزه صورت گرفت.
آژانها در تهران حتی در روستاهای دور افتاده دنبال زن و بچه مردم میکردند و چادر از سر زنان بر میداشتند و میگذاشتند روی سرنیزه به عنوان علامت پیروزی و آتش میزدند؛ مرحوم بافقی حوزه علمیه قم، مرحوم حاج آقا نور الله نجفی اصفهانی ، همه با زور و قلدری و تهدید و خفه کردن مجلس و... همراه بود.
تقیزاده و امثال او ماجراهایی چون کشف حجاب رضاخانی را در ایران تئوریزه کردند
فاجعه گوهرشاد را هر کسی انجام نمیدهد؛ باید یک آدمی بیاید بی اصل و نسب به معنی واقعی کلمه و عاری از شرافت ملی و شرافت دینی، این کار را انجام بدهد که این آدم انجام داد؛ چه کسی این را تئوریزه کرد؟ آقای تقیزاده و امثال تقیزاده، روزنامه کاوه، نشریه ایران شهر و امثال هم انجام شد.
با تز دیکتاتوری منور رضاخان را سر کار آوردند؛ رضا خان ابتدا که روی کار آمده بود یک مقدار احتیاط و پنهان کاری میکرد؛ در رأس دسته سینهزنی یا زنجیر زنی حرکت میکرد و به سرش کاهگل میمالید و شام غریبان میگرفت و ...؛ همین جریان روشنفکری که بالاخره پشت کودتای 1299 هستند اینها به رضاخان فشار آوردند که تو چرا دست به تغییرات نمیزنی.
سند داریم که جریان روشنفکری نامه به رضاخان نوشتند که چرا امل بازی در میآوری؟
رضا خان زمینهچینی میکرد مخصوصاً بعد از جمهوری سال 1303 سند داریم که جریان روشنفکری نامه به او نوشتند که چرا تو داری امل بازی در میآوری؟ کسانی که در دل جریان روشنفکری وجود داشتند به او فشار میآورند که چرا تغییرات را انجام نمیدهی و همان روند سابق است؟ قرار است که یک اتفاقاتی در کشور بیفتد رضا خان هی میگوید که صبر و تأمل کنید.
علی اکبر سیاسی از چهرههای ضد دین و سکولار که واقعاً نقش ویژهای دارد، آن هم در زمره همین چهرههای روشنفکری است، کانونی به نام کانون ایران جوان تأسیس میکند؛ در مرامنامه این کانون، کشف حجاب و جدایی دین از سیاست یعنی تمام اقداماتی که در دوره رضاخان صورت گرفت، آمده بود.
علی اکبر سیاسی میگوید که رضاخان ما را صدا کرد و گفت من این را مطالعه میکنم؛ میگفت بعد از چند روز تماس گرفت و ما رفتیم و گفت من همه اینها را برای شما انجام میدهم؛ بحث رضا خان این بود که بتواند بدون مخالفت جدی داخلی کار به سر انجام برسد چون میدانست اگر بحث جمهوری دوباره پیش بیاید یعنی تجربه جمهوری تکرار شود، احتمال دارد سلطنت او هم به نتیجه نرسد و اگر سلطنت به نتیجه نمیرسید خداحافظی میکرد و از ایران میرفت یعنی دیگر نمیتوانست در صحنه سیاسی ایران باشد.
بنابراین خیلی خزنده و آرام و با حساب و کتاب باید اقدام می شد البته مشاورینی نظیر تیمورتاش، محمد علی فروغی و حسن تقی زاده و 50 نفر از رجال فکری سیاسی که در دوره مشروطه در زمره منور الفکران غرب گرا محسوب میشدند، همه رضاخان را پشتیبانی میکردند.
کارهای فرهنگی، زمینهسازیهای اجتماعی و زمینهسازیهای سیاسی همه توسط افراد مذکور صورت میگرفت؛ طبیعی است که بازماندگان فکری آنها الآن بگویند که بله رضاخان خدماتی به ایران کرده است؛ مشکل اینجاست که اینها میگویند که رضاخان در توسعه فرهنگی، توسعه اجتماعی کشور موفق بوده است.
مشکل رضاخان و بعد محمدرضا پهلوی این بود که در زمینه توسعه سیاسی اقدامی نکردند
مشکل رضاخان و بعد محمدرضا پهلوی این بود که در زمینه توسعه سیاسی اقدامی نکردند برای همین میبینید که اغلب اینها یا در خدمت رژیم هستند یا اگر اپوزوسیون رژیم پهلوی هم میشوند، فقط در زمینه توسعه سیاسی با رژیم پهلوی مشکل دارند و اگر نه به کشف حجاب میرسد، همه حمایت میکنند، به 15 خرداد و کشتار مردم میرسد حمایت میکنند.
میگویند بله یک سری مرتجع و طرفدار فئودالیسم خواستند قیام کنند و شاهنشاه اینها را سرکوب کرد؛ اینها نمیتوانستند وارد مرحله انقلابیگری شوند به این معنی که برویم جلو و تا سرنگونی رژیم پیش برویم؛ برای همین است که میگویند شاه سلطنت کند و حکومت نکند و ادبیات این است؛ در حالی که از دهه 40 با قیام حضرت امام (ره) اصلاً ادبیات مردم یعنی قاطبه مردم ایران این شد که شاه باید برود هر چی هم گذشت تعداد مردمی که این خواسته را داشتند افزایش پیدا کرد.
بنابراین از نظر من آنها از نظر مبانی کاملاً رضا خان را همسوی خود میدانستند و بعد هم اعتراف کردند که این از لحاظ توسعه سیاسی خوب عمل نکرد و طبیعی هم هست؛ یک قزاق بی سواد، قلدر و منفعت طلب که از همان دو سه سال اول که قدرت را به دست گرفت به دنبال غارت افتاد، اقبال السلطنه ماکویی را به اسم اینکه این تجزیه طلب است سرکوب کرد.
در حالی که اینها خانوادگی مرزدار ایران بودند، غارت کرد و ثروتش را برد که یکی از مواردی که شهید مدرس رضاخان را استیضاح کرد که این استیضاح هم موفق نشد، چون دو سه نفری که پشت استیضاح بودند و امضاء کرده بودند هر کدام را به نحوی با زدن و ارعاب و... منصرف کردند و فقط مدرس بود.
وقتی روزنامه های فرانسوی از رضاخان به عنوان جانوری که زمین میخورد، یاد کردند
یکی از موارد غارت اموال اقبال السلطه ماکویی بود و بعداً هم که سراغ زمینهای مردم و زمین خواری و املاک افتاد؛ آن موقع در روزنامههای فرانسه نوشتند که در ایران جانوری پیدا شده که زمین میخورد و منظور رضاخان بود؛ 4245 پارچه آبادی، 10، قریه، مزرعه که بعضی از آنها بالغ بر صدها هکتار میشوند الآن خودشان شهر و شهرک شدند.
اینها مثل گرگها میمانند؛ گرگها وقتی دور هم جمع میشوند اگر میخواهند بخوابند یک چشم بسته و یک چشم باز میخوابند، حریف را و رفیقش را حتی میپاید که نکند که این شب یک دفعه گرسنهاش شود و من را بخورد؛ حکایت رضاخان و آنهایی که رضاخان را روی کار آوردند هم همین بود چون رضاخان میدانست هم خودش انگلیسی است و آنها هم انگلیسیاند.
نه فقط سید ضیاء، خیلیها، مگر در تقیزاده و فروغی و تیمورتاش ما شکی داریم میترسید؛ یک چشم را باز گذاشته بود و میدید آیا تیمورتاش قیامی و حرکتی علیه وی انجام می دهد؛ حالا یک دستگاهی هم تحت عنوان دستگاه شهربانی درست کرده بود.
فردی نظیر آیرون و بعدا مختاری و ... در رأی اینها بودند و اینها متخصص در توطئه تراشی و کشف توطئه برای ترضیه خاطر اعلی حضرت بودند و خود به خود آن خفقان به وجود آمد؛ ضمن اینکه خود آنها هم خیلی با خفقان حداقل برای جریان دینی و برای عامه مردم مخالف نبودند؛ مشکل خودشان بودند؛ اگر پای دین و دین مداری باشد اینها نمیتوانند حرف بزنند و نباید حرف بزنند.
نسیم: شما در آن زمان خطر گسترش کمونیسم را چقدر میدانید؟ اگر رضا خان نمیآمد فکر میکنید که ایران به دست کمونیستها میافتاد؟ چون در نهضت جنگل، جناح کمونیستی هم قاطی شد.
حقانی: فراموش نکنیم که میرزا چندین شرط برای کمونیست ها گذاشت و بعد هم که دید، تخلف میکنند ارتباط خود را قطع کرد و با اینها درگیر شد؛ من نه اینکه خطر ندانم ولی آنقدر عمده نبود.
نسیم: پس از نظر شما ایران کمونیست نمیشد؟
حقانی : ایران کمونیست نمیشد که ما بخواهیم به آن تن بدهیم. ولیکن کمونیسم یک خطر برای ایران بود و در این شک نکنید؛ شاهرخ مسکوب در نقد 53 نفر میگوید که 53 نفر اشتباه کردند که با رضاخان درگیر شدند؛ حالا اینها خیلی هم درگیر با رضاخان نبودند تکاپوی کمونیستی داشتند؛ تکاپوی کمونیستی هم میتوانست سلطنت رضاخان و هم بالاخره دین و فرهنگ را با مخاطره مواجه کند.
کمونیست میتوانست آن نگاه قاطبه مردم ایران را با تهدید مواجه کند منتهی مسکوب به آنها میگوید که شما اشتباه کردید؛ دشمن شما رضاخان نبود، دشمن شما و رضاخان آخوندها بودند؛ این همان همنوایی و در مبانی مشترک بودن را میرساند.
کمونیستها تحت بلیط اتحاد جماهیر شوروی بودند و شوروی با رضاخان به توافق رسید
کمونیستها در ایران نمیتوانستند مستقل عمل کنند؛ تحت بلیط اتحاد جماهیر شوروی بودند و اتحاد جماهیر شوروی با رضاخان به توافق رسید؛ میگوید پشت نهضت جنگل را خالی کردند و بعد به عوامل خود گفتند که در نهضت جنگ کودتا کنید؛ دستور از مرکز رسیده است یعنی از مسکو رسیده بود؛ دستور این بود که اینها بیایند این اقدامات را انجام بدهند.
اینها یک اشتباه در تحلیل از لحاظ تئوریک دارند؛ برای کمونیست در این مقطع ایران مهم بود؛ آنها معتقد بودند که ایران دروازه ورود به شرق است و تلاش داشتند که ایران را بگیرند؛ من نمیخواهم بگویم که اینها اصلاً قصدی نداشتند ولیکن اینکه چقدر توان داشتند و چقدر آن قصد، قابلیت اجرایی شدن داشت، به نظر من در این خصوص بزرگنمایی میشود.
مثلاً 53 نفر بیایند یک حزب یا یک جمعیتی یا یک دستهای هم تأسیس بکنند، با آن قدرتی که اداره کارآگاهی رضاشاه و شهربانی داشتند اینها عددی نبودند؛ همه را جمع کردند در نهایت هم یک قانون تحت عنوان قانون ممنوعیت فعالیت کمونیستی در کشور گذارد و با این فضا را برای آنها تنگ کرد.
روسها در چارچوب "دترمینیسم هیستوریک" یا جبر تاریخی معتقد بودند که رضاشاه آمد ایران را از مرحله فئودالی به سمت مرحله بورژوازی سوق داد و گفتند خود به خود در دامن ما افتادند؛ بعضی از افراد که در حاکمیت روسیه نقش داشتند، معتقد بودند باید ایران را سریع در دست بگیریم و هر کاری که میخواهیم انجام بدهیم.
ولیکن حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی به این نتیجه رسیده بود که رضا شاه دارد همان کارهایی را میکند که ما میخواهیم، بر اساس همان چارچوب تئوریکی که خودشان دارند؛ ایران از مرحله فئودالیسم به مرحله بورژوازی میرود و بعد سوسیالیسم و خود به خود در دامن کمونیست میافتد و این تحلیل خام اینها بود؛ برای همین بود که اینها در همه مواضع پشت رضا شاه بودند.
کمونیست ها قیام 15 خرداد را یک قیام فئودالیستی دانسته و سرکوب آن را لازم میدانستند
تز آن ها در سال 1342 باز این بود که قیام 15 خرداد یک قیام فئودالیستی است بنابراین سرکوب این قیام لازم است ولو اینکه شما با قوای سرکوبگر مشکل داشته باشید یا نداشته باشید؛ نفس این که، به قول آنها قیام فئودالیستی سرکوب شد، به نفع غلبه جریان بورژوازی در ایران تمام خواهد شد؛ باز همان تحلیل بورژوازی، سوسیالیست، کمونیسم و سقوط ایران در دامن امپریالیست شوروی است.
رویکرد اینها کاملاً رویکرد مثبت بود و با رضاخان همراهی هم کردند تا آن بحث ممنوعیت فعالیتهای کمونیستی که یک مقدار فعالیت آنها را محدود کرد؛ حتی در دوره بعد که حزب توده آمد، خطر بودند ولیکن قابل مهار بودند؛ حالا اگر یک نظام مردمی دینی در ایران بود مهار اینها خیلی راحتتر میتوانست صورت بگیرد.
نسیم: یک بحثی را شما اشاره کردید در مورد مسئله کشف حجاب که روشنفکران از خود رضا خان مطالبه کردند که لغو قانون حجاب چه شد. میخواهم بدانم سابقه تمایل به کشف حجاب در ایران چگونه بوده است؟
حقانی : زنان ایران همه با حجاب بودند اگر بی حجابی صورت میگرفت، هنجار شکنی اتفاق می افتاد و خود جامعه برخورد میکرد؛ مثلا در امارات، زنان اماراتی که همه با حجاب هستند و نقاب دارند ولی اروپایی ها و یا مسافرانی که از کشورهای دیگر میآیند با وضع خیلی افتضاح و زننده در امارات تردد می کنند.
من آنجا از شخصی پرسیدم که چطوری است شما جامعهتان را اینطور باز گذاشتید که این گونه افراد بیایند، نمیترسید تأثیر بگذارد؟ گفتند خیر، هنوز قاطبه جامعه ما نسبت به هنجار شکنی در این زمینه حساس است یعنی اگر یک خانم اماراتی کشف حجاب کند جامعه با آن برخورد میکند.
جریان روشنفکری متوجه شد که نمیتواند با هنجارشکنی معمولی حجاب را در ایران ملغی کند
جریان روشنفکری متوجه شد که نمیتواند با هنجارشکنی معمولی حجاب را در ایران ملغی کنند. به طور مثال بابیها در این زمینه بسیار کار کردند؛ زنان روشنفکر، زنانی که وابسته به خانوادههای روشنفکران بودند و ساختارشکن ها نظیر یپرم خان و خانم وی بسیار فعالیت کردند اما خود جامعه عکس العمل نشان میداد و نمیپذیرفت؛ این چنین جامعه را باید خفه و سرکوب کرد تا نتواند حرفی بزند.
بنابراین با زور کشف حجاب را اجرا کردند؛ البته بهترین شکل این است که خود جامعه واکنش نشان بدهد؛ یک وقتی میبینید دشمن برنامهریزی دارد و با طرح و برنامه میآید که اقدامی کند و این مدل را امروز بپوشید و این فرمی بیرون بیایید؛ یک وقتی آدمهایی استخدام هستند و در خدمت این جریان قرار می گیرند، باید با آن برخورد انتظامی کرد.
امری که اکنون نگران کننده است بحث سکولاریسم اجتماعی است
به نظر میآید با عموم باید برخورد فرهنگی کرد و جامعه را به سمتی برد که آن جامعه نپذیرد؛ امری که اکنون نگران کننده است بحث سکولاریسم اجتماعی است؛ همانطور که سکولاریسم سیاسی خطرناک است، سکولاریسم فرهنگی و سکولاریسم اجتماعی نیز خطرناک است.
در دوره مشروطه و حتی کودتا، ما دچار سکولاریسم اجتماعی نشده بودیم یعنی جامعه نسبت به نا هنجاریها از خود عکس العمل نشان میداد و نمیپذیرفت؛ مثلاً در سریال شهریار نشان میدهد که شهریار رفت عینک بخرد بعد عینک را میخرد و آن مستخدمی که همیشه برای شهریار چای میآورده، دیگر چای نمیآورد و میگوید ما از این قرتیبازیها خودشمان نمیآید، میبینیم که جامعه عکس العمل نشان میدهد.
خطرناک است که جامعه حساسیت خود را در مقابل هنجارشکنی از دست بدهد
حال اگر مورد منفی باشد این عکس العمل طولانیتر میشود و نه اگر منفی نباشد یواش یواش عادی میشود یعنی آن مورد را میپذیرند، مثلاً عینک را میپذیرند؛ ما اکنون در زمینههای مختلف دچار نوعی سکولاریسم اجتماعی میشویم که خطرناک است که جامعه حساسیت خود را از دست بدهد.
مثلاً یک زمانی در اتوبوس نسبت به اینکه من بنشینم و یک پیرمردی بایستد واکنش نشان می دادند ولیکن اکنون شما میبینید که این مسائل عادی میشود؛ حالا شما از اینجا بگیرید تا به مسائل جدیتر برسید؛ رفتارهایی که برخی اکنون در مجامع عمومی دارند، یک زمان به شدت از سوی خود جامعه پس زده می شد و نمیگذاشت.
خوب این اتفاق در آن دوره هم رخ داد؛ جامعه بی حجابی را پس زد و اینها سراغ چماغ، سرنیزه و اینکه نیروهای انتظامی و ژاندرمری را بریزند توی خیابانها و مانع از تردد بانوان با حجاب شوند، رفتند.
گفتگو: فاطمه مقدمی- علیرضا ملوندی