بازنمایی نابسامانیهای جامعه در سینما، هنر نیست
فیلمهایی که به جامعه از پشت عینک سیاه نگاه میکنند در صورت اخذ مجوز و رفع موانع اکران، مخاطب کم تعداد سینما را هم فراری میدهند/ «نسیم» در گزارشی به روند تولید آثار مسئلهدار سینمای ایران پرداخت است
گروه فرهنگی «نسیم»؛ فیلمهایی که به جامعه از پشت عینک سیاه نگاه می کنند در صورت اخذ مجوز و رفع موانع اکران نه تنها به گیشه نیمه جان سینمای ایران رمقی نخواهند داد بلکه مانند بسیاری از آثاری از این دست که تاریخ مصرف آنها خیلی وقت است گذشته، مخاطب کم تعداد سینما را هم فراری می دهند چرا که سازندگانش این حقیقت امتحان شده را نادیده گرفته اند که مردم به صرف بازنمایی سیاهیها و نمایش افراطی پلشتیها به پرده سینما چشم نخواهند دوخت. در جریان نشست خبری یکی از همین فیلمها جشنواره فجر که پریشانیهای جامعه ایران را برجسته کرده بود به عنوان نماینده یکی از رسانه ها در قالب پرسشی کتبی چرایی فضای تلخ و ناامید کننده فیلم را و اینکه این فیلم حال تماشاگر ایرانی را با هر گرایش سیاسی-اجتماعی بد می کند مطرح کردم و جالب اینکه کارگردان فیلم در پاسخ با قیافه ای حق به جانب اذعان کرد اگر حال مخاطب بد شده پس معلوم است که ما کارمان را خوب انجام داده ایم. پاسخ کارگردان غیر منطقی تر از آن بود که بخواهم برای آن تحلیلی ارائه دهم اما با رجوع به خود اثر می توان به برخی مولفه های منفی فیلم نقبی زد که از نوع نگاه سازندگان آن ریشه می گیرد. تخطئه سنت و مذهب در خانواده ایرانی مضمون کلی آن فیلم بود و آنچه ماجرا را بدتر می کرد این بود که محتوای مورد نظر فیلمساز در قالبی شلوغ و بد قواره ریخته شده و این مسئله با انتخاب بازیگران خاص این فیلم پیوند خورده بود. پگاه آهنگرانی، باران کوثری و بابک کریمی کلکسیونی از بازیگرانی را در کنار هم قرار داده بود که سبقه اجتماعی آنها مضمون فیلم را معنادارتر می کند. از سوی دیگر نوع روایتگری و پرداخت برخی فیلمهای به اصطلاح معترض اجتماعی در فرم و محتوا با فیلمهای ساخته شده از این جنس در دهه 70 شباهت زیادی دارد. دهه 70 در واقع اوج ظهور فیلمهای اجتماعی سیاهنمایانه با مضمون اعتراض به سنتها و گرایشهای مذهبی در جامعه ایران بود که اغلب در قالبی شعاری و گل درشت ساخته می شد و می کوشید ناامیدی و یاس و بعضا اصلاح ناپذیری جامعه مبتنی بر ارزشها را به مخاطب القا کند. حتی در برخی از این نوع فیلمها که با انگیزه های خیرخواهانه تولید می شد نیز به دلیل فهم نادرست از ریشه ها و نیز بنابر نگاه های سطحی به مسائل جامعه، محصولی جز بازنمایی سیاهی و تباهی جامعه به دست نمی داد. از این منظر فیلمهای سیاه نمایانه اجتماعی ایران را باید به لحاظ فرم و محتوا عقب مانده از سیر رو به رشد سینمای معترض اجتماعی ایران قلمداد کرد چرا که هم در بیان موضوع و هم در انتخاب آن از روند سینمای ایران عقب افتاده و دنباله روهای چنین رویکردی در سینما با بی تجربه گی و ناآگاهی از مختصات سینمای ایران دست به ساخت این آثار می زنند. محوریت خانواده متعصب مذهبی و نمایش عقاید و گرایشهای قرون وسطایی چنین خانواده ای به شکلی افراطی حتی در جنس بازی ها و طراحی لباس و گریم باعث شده تا این گونه آثار پیش از ارائه یک درام سرگرم کننده و به فکر واداشتن مخاطب از خلال آن به ارائه بیانیه ای تصویری مبادرت ورزند که مخاطب خود را با هر گرایش فکری از دیدن فیلم منزجر کند. حتی نوع فیلمبرداری و پرداخت شلوغ قصه نیز به جای یاری رساندن به مفهوم در نظر گرفته شده از سوی سازندگان بیشتر به گیجی و سردرگمی بیننده کمک می کند. اینگونه ار فیلمها به جای پرداختن به سبک زندگی مناسب، سبک زندگی متضاد با آن را به شکلی افراطی به تصویر کشیده و به کرات به تبعات سیاهیهای جامعه آنهم از منظری غلط می پردازند. برای مثال پس از تماشای فیلم این پرسش ایجاد می شود که چند درصد از مذهبیها در جامعه ایرانی به مانند زنی که رویا تیموریان نقش آنرا در فیلم خانه دختر ایفا می کند شخصیتی تا این حد منفی و ویرانگر دارند. فیلمهایی از این دست معمولاً کاراکترهای منفی برجسته ای دارند و بیش از شخصیت های مثبت در ذهن مخاطب اثر می گذارند و همین رویکرد به تاثیرگذاری منفی چنین فیلمهایی بر مخاطبان منجر می شود. در واقع، در فیلمهایی که این شیوه را برای بازنمایی نابسامانیهای اجتماعی انتخاب می کنند مزه اصلی درام را کاراکترهای منفی و رفتارهایشان تشکیل می دهند و درام از جهل و دروغ و کج فهمی کاراکترهاست که جان گرفته است. گرچه با نگاهی خوش بینانه خالقان این آثار با نیت نقد این پلشتی ها به آن پرداخته اند، اما حاصل آن است که مخاطب باید پای اثری مملو از خباثت ها بنشیند و داستان این آدام ها را تحمل کند. به نظر می رسد سازندگان این نوع فیلمها اصلا به بازنمایی قصه تعدادی آدم خوب باورکردنی اعتقادی ندارند و آنچه از جامعه اطراف خود مشاهده می کنند همین پلشتیهایی است که در فیلمهای آنان به نمایش درمی آید. متاسفانه مدعیان آثار انتقادی سینمایی در ایران به ندرت شاهد رذائل اخلاقی به مثابه امتحان کاراکترهای مثبت پرداخته اند که در چنین پارادایمی، این رذائل هیچ گاه محوریت نیابند و محوریت با شخصیت های مثبت باشد درست مثل آثاری چون آژانس شیشه ای یا از کرخه تا راین که با کاراکترهای مثبتشان به یاد مانده اند. بر خلاف چنین شیوه ای در فیلمسازی، روش دیگری هم وجود دارد که به برجسته سازی شخصیت های مثبت و ماندگار جامعه مبادرت می کند و موفق می شوند از روشی جز روش برهان خلف، سبک زندگی مناسب را ارائه دهند و در واقع قرار نیست کسی عاقبت سبک زندگی غیر مناسب را ببیند و متنبه شود، بلکه قرار است مخاطب از شکوه سبک زندگی درست لذت ببرد. برای مثال سینمای هالیوود بر خلاف باورهای سنتی بسیاری از فیلمنامه نویسان وطنی که معتقدند نمی شود حول زندگی عده ای آدم خوب قصه ای جذاب بنا کرد و حتماً باید پای مرد دو زنه و عشق مثلثی در میان باشد داستان هایی خلق می کنند که استقبال مردم، بر جذابیت آن مهر تأیید می زند. فیلمهای خوب و مناسب برای جامعه ایرانی طیفی از آدم های خوب را بازنمایی می کند تا شیرینی زندگی شان در کام مخاطب بنشیند ولی فیلمهای ضد ارزش از نوع خانه دختر طیفی از آدم های خاکستری و منفی را تصویر می کند تا مخاطب را از این همانی با سرنوشت تلخ آنها انذار دهد. این که روی پرده بیشتر چه کسانی را می بینیم، فارغ از این که آن ها را چطور می بینیم، نکته بسیار مهمی است که روی تصویر ذهنی مخاطب از جامعه خویش و سهم طیف ها از این جامعه تأثیر می گذارد. در واقع، رسانه با انتخاب طیف ها برای محوریت دادن به آن ها در تصور مخاطب را نسبت به جامعه ای که او در آن زیست می کند، شکل می دهد. سرنوشت فیلمهایی از این دست در گیشه به وضوح نشان می دهد که مردم به همان میزان که از دیدن کاراکترهای منفی و ضد ارزش خسته شده اند به همان اندازه به دیدن یک قهرمان فعال اجتماعی نیازمندند