زرشناس: مدرنیته، شرک بزرگ زمان ما است و روشنفکری مروج آن

کدخبر: 999266

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتگو با «نسیم» با بیان اینکه مدرنیته، همان "نفس اماره" بشر است، گفت: تسلیم شدن به جهان مدرن، به معنای دوری از حق است

شهریار زرشناس، عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتگویی با «نسیم» ضمن معرفی ویژگی های مدرنیته، دلیل تاکید بر مدرنیته و آثار آن را در بیشتر تالیفات خود برای ما بازگو کرد. آنچه از نظر می گذرانید مشروح این گفتگو است.

نسیم: دغدغه ایی در کتاب ها و رویکرد علمی شما دیده می شود؛ تقریبا تمام آثار و دروس شما معطوف به مدرنیته است؛ حتی کتاب های جدیدی که از شما منتشر شده است به نحوی به مدرنیته بازمی‌گردد حتی در کتاب های ادبیات داستانی نیز اشارات پررنگی به مدرنیته و مصادیق آن دارد؛ علت برخورد شما با مدرنیته چیست؟ مدرنیته چه ویژگی دارد که شما در کانون توجه خود قرار دادید؟

زرشناس: ما در جهانی زندگی می کنیم که به نوعی تحت سلطه مدرنیته است هر چند از قرن بیستم این مدرنیته رو به تضعیف شدن نهاده است و مقداری مسخ شده است، ارتباط بین مدرنیته به عنوان نفس مدبر و وجود تاریخی غرب مدرن مقدار زیادی کمرنگ شده است ولیکن به هر حال ما عالمی داریم که این عالم متاسفانه تحت سیطره مدرنیته است.

مدرنیته چیزی نیست که بتوان از آن فاصله گرفت یا آن را نادیده گرفت؛ به عبارت دیگر شما در جهانی زندگی می کنید که مدرن‌زده و مدرنیته‌زده است؛ این جهان دارای چند ویژگی است؛ جهانی ظالم است، این جهان کاملا ظالم است؛ جهانی جاهل است، جهانی است که نوعی جاهلیت مدرن دارد؛ این جاهلیت در دین ستیزی آن ظاهر می شود.

اگر تسلیم جهان مدرن شوید و آن را بپذیرید به یقین از حق دور خواهید شد

اگر تسلیم جهان مدرن شوید و آن را بپذیرید به یقین از حق دور خواهید شد؛ به یقین با پذیرش جهان مدرن دنیا و آخرت خود را از دست می دهید؛ اگر انسانی بخواهد در دنیا و آخرت سعادتمند باشد نمی‌تواند راهی بیابد مگر این که تا جایی که می‌شود از مدرنیته فاصله بگیرد و این فاصله باید در نظر و عمل باشد.

این امر در کلیت این جهان است، مدرنیته جهانی ظالم، فاسد و جاهل پدید آورده است که در نقطه مقابل دین قرار دارد؛ اگر بپذیریم که دین اساس و باطن انسانیت است به عبارت دیگر قبول داشته باشیم، انسانیت انسان است، انسان به عنوان یک موجود دوپا با سیمای انسانی منظور نیست، اگریک عین ثابت برای انسانیت قائل باشیم، این عین ثابت انسانیت زمانی فعلیت می یابد که تکیه بر ولایت الهی کند، هر چند که این فعلیت خود ذومراتب است.

آن چیزی که در "عالم ذر" نیز رخ می دهد، عهد ازلی چیست؟ عهد ازلی به نوعی شناخت خداوند است و پذیرش این که خداوند وجود دارد و خالق و رب ما است؛ زمانی که ربوبیت خداوند را بپذیریم ولایت خداوند را پذیرفتیم؛ مدرنیته این مسئله را به طور تام و تمام به چالش کشیده است، هر چند تاریخ غرب تماما تاریخ نوعی نسیان و عصیان از این موضوع است ولیکن مدرنیته نهایت این نسیان و عصیان است.

مدرنیته انسانیت انسان را نیز زیر سوال می برد

پس مدرنیته انسانیت انسان را نیز زیر سوال می برد؛ در واقع مدرنیته موجوداتی می سازد که من به آن ها نام جانور می نهم؛ قصد توهین ندارم ولیکن اینها موجوداتی هستند که از انسانیت فاصله گرفتند و از خود بیگانه هستند چون از خدا بیگانه هستند؛ مدرنیته وقتی محقق می شود اگر او را بپذیرید لاجرم شما را از خدا دور می سازد.

مدرنیته نمی تواند محقق شود مگر در دور کردن انسان از خداوند؛ به میزانی که مدرنیته را بپذیرید این دوری رخ می دهد، این امر چه در نظر و چه در عمل می تواند رخ دهد؛ ممکن است در عالم تحت سیطره مدرنیته زندگی کنیم و بکوشیم که از ذاتیات مدرنیته فاصله بگیریم، که بحث دیگری است؛ این امر در حدی نیست که به طور کامل بتوان آن را انجام داد.

آن چه که مدرنیته از ما می خواهد اثبات خودبنیادانگاری نفسانی بشر است

به هر حال آن چه که مدرنیته از ما می خواهد اثبات خودبنیادانگاری نفسانی بشر است؛ شما ببینید در قرآن تا چه اندازه در خصوص نفس صحبت می شود؟ حدیث از رسول اکرم (ص) است که "هر چیزی را نفسی است و نفس نفس، نفس اماره است"؛ یعنی نفس اماره اوج ماجرا است؛ مدرنیته عین نفس اماره است.

مدرنیته عین تحقق، پیروی و اراده اهوای نفسانی است؛ به نظر من هر بشری بخواهد به انسانیت نزدیک شود ناگزیر است به نوعی هم مدرنیته را بشناسد و هم با آن چالش کند؛ بستگی به توان، وسع، نیرو و امکان فرد، می توان با مدرنیته چالش کرد، این چالش گاه نظری و گاه عملی است، بیشتر این چالش نظری است؛ چرا که در عمل همه به آن مبتلا هستیم.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که ما در ایرانی زندگی می کنیم که در دویست سال اخیر توسط غرب مدرنی که مدرنیته، نفس مدبر آن بوده و هست، به اسارت گرفته شده است؛ تاریخ دویست سال اخیر ما، به خصوص تا تاریخ قبل از انقلاب اسلامی، تاریخ یک اسارت است.

مدرنیته محور و کانون غرب زدگی شبه مدرن است

تاریخی که از قاجاریه شروع می شود پیشرفت تدریجی یک اسارتی است که افرادی که ما را اسیر می کنند غرب و استکبار غرب مدرن است و بسیاری از مسائلی که ما امروز در زندگی ها داریم اعم از تورم، ترافیک، آلودکی هوا، بیکاری، فقر، مدرک زدگی، بی عدالتی، بحران های اخلاقی، کاهش ازدواج، افزایش طلاق ها، مشکلات رفتاری افراد، خشونت ها و... اگر ریشه یابی عمیقی بکنید، ریشه ی عمیق تاریخی و اجتماعی در آن اسارتی دارد که غرب زدگی شبه مدرن برای ما ایجاد ساخت.

مدرنیته محور و کانون غرب زدگی شبه مدرن است؛ مدرنیته اساس و غرب زدگی شبه مدرن، تحقق صورت ها و مراتبی نازل و سطحی از همین مدرنیته است؛ پس مدرنیته نه تنها یک جهان را در 600 الی 700 سال اخیر، از حقیقت خود دور می سازد؛ چرا که وقتی انسان از خدا دور می شود به معنای دوری از خویش است (این نص قرآن است و بارها در قرآن به آن اشاره شده)، بلکه برای ما اسارت سیاسی، بدبختی اقتصادی، بحران و... نیز به همراه داشته است.

اگر ما بخواهیم عمیق فکر کنیم و بخواهیم سعادت دنیوی و اخروی خویش را تامین سازیم و یا به جامعه خویش بیاندیشیم و راهی برای جامعه بیابیم، چه به لحاظ یک انسان در مقام فرد و چه به عنوان یک انسانی که عضوی از یک جامعه و شهروند است، چاره ای جز این نیست که به نوعی با آثار، مظاهر و شئونات مدرنیته که ما را تحت هجوم و حمله قرار داده است و ما را به اسات می‌برد، مبارزه کنیم.

بنابراین مدرنیته هسته مرکزی همه ی آن چیزی است که در طی 600-700 سال در تاریخ بشر رخ داده است؛ مگر ما از ادبیات غرب، اخلاقیات غرب، معماری غرب، نظام آموزش غرب، نحوه سلوک و روابط انسانی غرب و دیگر مسائل غربی به دور هستیم؟ نه. همه این مسائل در جامعه ما حضور دارد؛ اینها در متن عینی زندگی ما است؛ اگر ما می خواهیم سالم زندگی کنیم باید با میکروب ها مبارزه کنیم، باید با آن چه که عدم سلامت را دامن می زند و مقوم آن است، مبارزه کنیم.

بزرگ ترین دشمن سلامت روحی، فکری، وجودی و شخصیت انسانی ما اکنون مدرنیته است

بزرگ ترین دشمن سلامت روحی، فکری، وجودی و شخصیت انسانی ما اکنون مدرنیته است؛ چه از حیث جهانی و چه از حیث داخلی و اینها با یکدیگر پیوسته هم هستند؛ بنابراین مسئله اصلی زمان ما مدرنیته است، شرک بزرگ زمان ما مدرنیته است، باید با این مدرنیته مبارزه کنیم.

مبارزه با مدرنیته در متن شناخت آن صورت می گیرد

قبل از شروع مبارزه باید مدرنیته را شناخت؛ این مبارزه در متن شناخت صورت می گیرد؛ شناخت باید منتقدانه و متعهدانه نسبت به آرمان های دینی باشد؛ آن شناخت ما را خود به خود در مسیر مبارزه قرار می دهد و پیوند تنگاتنگ دارد.

نسیم: این مدرنیته چیست که ما باید با آن مبارزه کنیم؟ مصادیق یا ویژگی های آن چیست؟ ما بدانیم مبتلا به آن هستیم یا در حال خروج از آنیم؟

زرشناس: بحث مدرنیته به بحث اومانیزم باز می گردد؛ چرا در خصوص غرب مدرن صحبت می کنیم؟ چون مواجهه اصلی ما در 200 سال اخیر با اینها بوده است؛ غرب مدرن که 500-600 سال است ظهور کرده است، می بینیم عالم غرب مدرن ذاتی دارد که آن ذات و روح اومانیزم است.

ذات عالم غرب مدرن، بشری که تجسم نفس اماره است را دائر مدار امور قرار داده

یعنی بشر را به مثابه ی نفس اماره پنداشتن و این بشر تجسم نفس اماره را دائر مدار امور قرار دادن، این ذات عالم غرب مدرن است؛ زمانی که این ذات مقداری بسط می یابد، ذاتیاتی پیدا می کند، به صورت یک هویت و ماهیت مجموعه ایی پیدا می کند که دارای مولفه هایی است؛ این مجموعه را مدرنیته می نامیم.

پس مدرنیته در ذیل اومانیزم محقق می شود؛ اومانیزم هم به این معنا است که بشر را به مثابه ی نفس اماره پنداشتن و نفس اماره را اصالت دادن است؛ مدرنیته در ذیل اومانیزم چیست؟ مدرنیته راهنمای عمل یا جان مقوم آن چیزی است که ما به عنوان عالم غرب مدرن می شناسیم.

مدرنیته به تعبیر قدمای ما، نفس مدبر عالم غرب مدرن است؛ این مدرنیته چیست وچه مولفه هایی دارد؟ یک ذاتیاتی دارد؛ یکی از مولفه های آن اومانیزمی است که به عنوان روح از آن نام بردیم؛ یکی دیگر از مولفه ها نوعی سکولاریزم خاص است که می توان سکولاریسم اومانیزمی می توان نامید که ویژگی هایی دارد.

یکی دیگر از مولفه ها لائیسیته است که دین را به حاشیه می راند و حذف کردن دین از مرکز ثقل اجتماعی و سیاسی است؛ مولفه ی دیگر نوعی دموکراسی اومانیستی است که در واقع اساس را به این می دهد که بشر بالاصاله حق حاکمیت و قانونگذاری دارد و این حاکمیت و قانونگذاری در امتداد اراده نفس اماره او است نه اینکه در امتداد و ذیل ربوبیت الهی باشد.

دموکراسی اومانیستی انکار ربوبیت است

اساسا دموکراسی اومانیستی انکار ربوبیت است؛ شأنی از انکار ربوبیت الهی است؛ تمام ربوبیت الهی شانی دارد که یکی از آنها چیزی است که انها به عنوان دموکراسی اومانیستی مطرح می کنند؛ ویژگی دیگر مدرنیته اخلاقیات مدرن است؛ چیزی که اینها به عنوان اخلاق مدرن ایجاد می کنند که اخلاق مدرن ظهورات مختلف دارد.

یک ظهور در نظام اخلاقی لاک، ظهور اخلاقی دیگر در نظام اخلاقی هیوم، در اخلاق سود انگارانه، در اخلاق مارکسیستی، در اخلاق کانتی، در اخلاقیات قرن بیستمی و... دارد؛ همه اینها در یک امر مشترک هستند که روح و اصالت نفس اماره را مطرح می کنند و غیر دینی هستند.

وجه دیگر مدرنیته که درباره آن می توان حرف زد مناسبات اخلاقی و اجتماعی عمومی است که تحت عنوان فرهنگ عمومی ایجاد می کند؛ اختلاط میان زن ومرد، روابط جنسی خاص، درک و تفسیر اینها از ازدواج که به مرور منجر به منسوخ کردن ازدواج می‌شود و... جز این مناسبات اخلاقی است؛ و به مرور م توانند ازدواج را منسوخ کنند، چرا که جز نتایج مدرنیته است؛ مدرنیته به اندازه ایی نفسانیت مداری و فرد انگاری نفسانی در آن قوی است که اصلا نمی تواند با سیستم خانواده و تعلق خانواده و ازدواج باقی بماند.

عجیب نیست که اکنون، در قرن بیستم، ما شاهد منسوخ شدن تدریجی ازدواج هستیم؛ و این مسئله در قرن 20 و 21 بدتر خواهد شد؛ یکی دیگر از ظهورات مدرنیته تکنیک مدرن، دیگری علم مدرن سکولار، تلقی و درک خاص اینها از دین، بحث علوم انسانی مدرن و... مولفه های مدرنیته به حساب می آید که مجموعا مدرنیته را می سازد.

اقتصاد سرمایه سالار از مولفه های مهم مدرنیته است که حتی اقتصادهای سوسیالیستی ذیل این سرمایه سالاری هستند؛ سرمایه سالاری با سرمایه داری اندکی فرق دارد؛ سرمایه داری مدلی قدیمی و دیرپا در عالم غرب مدرن است؛ سوسیالیزم مدلی است که از قرن 18 ا 19 ظهور کرد و در اواخر قرن بیستم تا حدودی شکست خورد و عقب نشست.

سرمایه سالاری مولفه اصلی اقتصادی مدرنیته است

هم مدل سوسیالیزم، هم مدل فاشیزم، هم مدل سوسیال-دموکراسی و هم مدل سرمایه داری در ذیل سرمایه سالاری رخ می دهد؛ سرمایه سالاری مولفه اصلی اقتصادی مدرنیته است؛ ظهوراتی دارد؛ آنچه که به نظر می رسد این است که آن ظهوراتی که به سرمایه داری نزدیک ترند پیروز شده‌اند و ظهورات سوسیالیستی و فاشیستی را کنار زده اند.

در خود ظهورات سرمایه داری نیز سه صورت اصلی مشاهده می شود؛ سرمایه داری لیبرالی کلاسیک، سرمایه داری سوسیال-دموکرات و سرمایه داری نئو لیبرال سه صورت سرمایه داری است؛ اکنون سرمایه داری نئولیبرال موفق تر از بقیه است البته موفق نیست بلکه می توان گفت حاکم است؛ اتفاقا بحران های بسیاری ایجاد کرده است.

بنابراین مدرنیته یک ماهیت است و مجموعه ای است که در ذیل اومانیزم واقع می شود و در مقام نفس مدبر عالم غرب مدرن حرکت می کند؛ غرب زدگی شبه مدرن در ایران ما نیز صورتی تقلیدی و نازل از مدرنیته است؛ خود عالم غرب مدرن نیز در ذیل مدرنیته رخ داده است؛ مدرنیته از قرن 20 دچار بحران شده است.

نوعی انقطاع بین وجود تاریخی غرب مدرن و مدرنیته در حال وقوع است ولیکن مدرنیته هنوز متاسفانه مستولی است و نفس کشیدن ما در این فضا است؛ توابع و نتایج سیطره تلخ آن دامن همه ی ما را می گیرد؛ بحران زیست محیطی، فقر جهانی، نابسامانی های عمومی و... از نتایج آن است.

جریان روشنفکری ایران مبلّغ مدرنیته است

پس ما دور از مدرنیته نیستیم؛ جریان روشنفکری ایران مبلّغ مدرنیته است؛ لیبرال ها، مارکسیست ها،سکولاریست ها و... مبلغ آن هستند؛ در متن حیات سیاسی خود، در دل فضای سیاسی کشور با اینها و نمایندگانشان درگیر هستیم؛ در فرهنگ با اینها درگیر هستیم؛ جریان تهاجم فرهنگی جریان مدرنیست است هرچند بر ایدئولوژی نئولیبرال تکیه می کند ولیکن کلیت مدرنیته را پیش می برد.

دویست سال است که ما با اینها درگیر هستیم، پس باید مدرنیته را هم به لحاظ فردی و هم به عنوان عضوی از جامعه، شناخت.

ارسال نظر: