مومنیشریف: "آقا" گفتند آنها میخواستند اصل انقلاب را نادیده بگیرند اما شما نگذاشتید
«نسیم» در گفتگوی تفصیلی با رئیس حوزه هنری انقلاب اسلامی به بررسی مبانی نظری و عملکرد این نهاد فرهنگی در عرصههای مختلفی نظیر سینما و کتاب پرداخت
گروه فرهنگی «نسیم»؛ حوزه هنری نهادی زیرمجموعهٔ سازمان تبلیغات اسلامی است که از سال 1357 کار خود را آغاز کرد؛ محسن مومنی شریف چندین سال است که به عنوان مدیر این مرکز فرهنگی کار می کند؛ مرکزی که این روزها به نماد هنر انقلاب اسلامی مبدل شده است.
«نسیم» در گفتگوی تفصیلی با محسن مومنی شریف به هنر انقلابی در حوزه هنری پرداخته است؛ هنری که مورد توجه امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب بوده است.
مومنی در این گفتگو به ارزیابی از وضعیت حال حاضر حوزه هنری پرداخته است:
«نسیم» : زمانی که حکم شما برای دومین بار تایید شد، دو مسئله را مطرح کردید؛ با توجه به آن موضوعات و گذشت این چند سال، از طرف دو گروه با چه مسائلی روبرو بودید؟ یکسری کار حوزه را قبول ندارند و اذعان دارند حوزه باید بحث انقلابی بودن را از فعالیت های خود حذف کند و برخی اذعان دارند اصلا حوزه تاکنون انقلابی کار نکرده است.
کسی در حوزه هنری از واژه "انقلاب اسلامی" ابایی ندارد
مومنیشریف: حوزه در ماموریت خود تثبیت شده است؛ حوزه را الان با ماموریت آن می شناسند؛ لذا در حوزه هنری که اخیرا به نام حوزه هنری انقلاب اسلامی می شناسند، کسی را نداریم از واژه ی انقلاب اسلامی ابایی داشته باشد یا این که گمان کند وی را محدود می کند؛ گمان می کنم نگرانی ها از هر دو سو وجود ندارد.
حوزه هنری در آثار خود موفقیت هایی داشته است که عمدتا با مضامین انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و... بود و مورد استقبال عامه مردم قرار گرفته است؛ گروهی که اذعان دارند حوزه فعالیت انقلابی نداشته است، اکنون پذیرفتند که اتفاق بزرگی به نام انقلاب اسلامی رخ داده است و همواره زنده، پویا و در جهان تاثیرگذار است و امر قابل افتخاری است که نمی توان آن را کتمان کرد.
در این سال ها چند فیلم سینمایی مطرح در حوزه هنری ساخته شده است
مومنیشریف: این که حوزه هنری نسبت به هنر آرمانی انقلاب اسلامی فاصله دارد، شکی نیست؛ همه ی قسمت های نظام از آرمان های انقلاب اسلامی فاصله دارد؛ انقلاب اسلامی شعار بزرگ، ماموریت بزرگ را دارد؛ در هیچ بخشی نمی توان گفت آنچه که خواست انقلاب اسلامی بوده است، انجام شده است.
مهم این است که در این سمت و سو حرکت میکنیم و این جهت را به درستی انتخاب کردیم؛ بالاخره بعد سی و چند سال در هنر و در این حوزه زحمت کشیده می شود و این حوزه نشان داده می شود؛ بیست سال پیش در این زمینه در بخش نظری حرفی برای گفتن نداشتم.
در خصوص اظهار نظرات درباره آثار سینمایی این حوزه به نظر من کم لطفی است؛ در این سال ها چند فیلم سینمایی مطرح در حوزه هنری ساخته شده است؛ اولین فیلمی که در زمان ما ساخته شد یک حبه قند بود؛ این فیلم در حوزه سبک زندگی بود و شعار تندی را مطرح می کرد؛ به نظر من این فیلم جا افتاد و مردم پسندیدند.
در خصوص خانواده که اکنون معضلی است و غفلت در این باره صورت می گیرد، فیلمی به نام حوض نقاشی ساخته شد؛ در این فیلم حرف از با هم ساختن در خانواده است تا زندگی لذت بخش شود؛ در این فیلم به مسائل اقتصادی و... نیز توجه می شود.
فیلم مهمان داریم در خصوص شهدا بود، این فیلم درباره زندگی شهدا و حضور آنها بعد از شهادت صحبت می کرد که نگاهی انقلابی و در برخی مواقع انتقادی داشت؛ این نگاه انتقادی به غفلتی که در خصوص شهدا و خانواده های آنها می شود، بود؛ یکی از مفاهیم اصلی مکتب و هنر انقلاب اسلامی در این فیلم دیده می شد و آن اینست که عالم رئال ما در مکتب اسلامی با رئال زندگی مادی بسیار فاصله دارد.
رئال مادی در حد و حدود آنچه که محسوسات است، دست باز است و این محسوسات کاملا مادی هستند ولیکن رئال ما در مکتب اسلامی فراتر از این است؛ به نظر من اتفاق بزرگی بود که در سال های آینده به آن اشاره خواهد شد؛ فیلم مزار شریف نکات مهمی در بر داشت.
«نسیم»: اما در خصوص همین فیلم مهمان داریم، عده ای معتقدند این فیلم ضد پیامی است که شما می گویید.
مومنیشریف: دریافت ها در علوم انسانی به ویژه در هنر در افراد مختلف است؛ هر کسی با توجه به اطلاعات خود، تجارب زندگی خود و... می تواند برداشت هایی داشته باشد؛ لذا در خصوص آثار بزرگی همچون شاهنامه فردوسی برداشت ها و تحلیل های مختلفی وجود دارد؛ برخی عنوان می کنند عشق حافظ مادی و مجازی است و "می" را در اشعار حافظ شمر خمر می داند ولیکن فردی همچون علامه طباطبایی یا شهید مطهری نگاهی کاملا عرفانی دارند؛ به هر حال ادبیات و هنر این ویژگی را دارد که تغییر پذیر هستند.
«نسیم»: هنر حوزه هنری به نظر شما کوبنده ی مستکبرین است؟
مومنیشریف: به خیال خودمان این گونه است.
هنر باید به صورت ظریف بیان شود/ حرف رو و تند زدن وظیفه ی هنر نیست
مومنیشریف: قرار است با زبان هنر سخن بگوییم؛ اگر قرار است کوبندگی بکار رود که برخی از دوستان دارند، باید از طریق شعار دادن و تظاهرات حرف خود را بگوییم؛ حضرت امام (ره) در خصوص گروه ها و طرز تفکرهایی افشاگری می کنند؛ یکی از حربه هایی که سبب شد هنر بعد از انقلاب، هنر دهه شصت، کوبیده شود، بحث شعار بود؛ در هنر باید به صورت ظریف سخن گفته شود، از قالب هنر باید حرف خود را بگویید و تاثیر خود را نیز بگذارید؛ حرف رو و تند زدن وظیفه ی هنر نیست.
شرایط آموزش برای جوانان جبهه فرهنگی انقلاب در حوزه هنری فراهم است
مومنیشریف: در تولیدات جدید بیشتر توجه ما به آموزش است؛ در آموزش به دنبال شناسایی بچه های علاقه مند از بین بچه های متدین و متعهد به آرمان های انقلاب بودیم؛ شرایط آموزش برای این افراد فراهم شود و برای ورود به میدان دست پر باشند.
پیش از این آموزش در حوزه هنری درآمدزا بود؛ یکی از منابع درآمدزایی حوزه بود همانند بسیاری بخش های دیگر می باشد؛ ما اکنون در بخش آموزش هزینه میکنیم؛ از کسی پولی دریافت نمی کنیم، از بهترین اساتید استفاده می شود؛ از قسمت های موفق حوزه بوده است؛ در این دوره بیش از دو هزار نفر در حوزه هنری آموزش دیدند و از کلاس های حوزه بهره بردند.
این افراد اکنون در جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی فعالی هستند، در بخش های رسانه ایی بسیار فعالند و کارهایی از آنها ساخته می شود؛ یکی از برجسته ترین این افراد شهید عزیز باغبانی بود که در سوریه به شهادت رسیدند.
«نسیم»: نظر حوزه هنری در خصوص هنر روشنفکری چیست؟ به بیان دیگر در برابر این جریان چه موضعی دارید؟
حوزه هنری از هنر و ادبی دفاع می کند که برآمده از انقلاب اسلامی است
مومنیشریف: حوزه هنری از هنر و ادبی دفاع می کند که بر آمده از انقلاب اسلامی است؛ به طور طبیعی جریان روشنفکری در مقابل این جریان است؛ منظور جریان روشنفکری بیمار است؛ آن جریان با انقلاب اسلامی مشکل داشته است و آن را به رسمیت نشناخته است، با نگاهی که در حوزه هنری ترویج می شد مشکل داشت.
روزنامه های روشنفکری از کتاب های پرفروش حوزه به هیچ وجه صحبت نمی کنند
برخی روزنامه ها هر از گاهی کتاب های پرفروش را اعلام می کنند، در حالی که از کتاب های پرفروش حوزه هنری سخنی نمی گویند؛ در واقع کتاب های این حوزه را کاملا ندید می گیرند؛ شاید برخی از کتاب هایی که معرفی می کنند پنج الی شش رتبه پایین تر از کتاب های ما باشند، ولیکن روش این جریان این است که حپزه را ندید بگیرند.
در دوره ی اخیر بر این روش هستند که فعالیت های حوزه را ندید بگیرند مگر این که خطایی در کار ما باشد و آن ها از ما سخن بگویند؛ لذا هم حرف های حوزه هنری را و هم آن چه که به عنوان حوزه هنری بیان می شود، در رسانه ها نمی بینید؛ در روزنامه ایی همانند روزنامه شرق در سال یک بار هم از موفقیت های حوزه صحبت نمی شود.
در حالیکه در سال نود و سه، صد و پانزده نفر از هنرمندانی که با حوزه کار می کنند،با آثار حوزه هنری جایزه دریافت کردند و این جوایز از جشنواره های مختلف بود؛ وقتی امسال در زمان سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی از این افراد تقدیر می شد، خبری از این موفقیت ها در رسانه ها ذکر نمی شود.
اگر بتوانند ما را نفی کنند از خطاهای ما صحبت می کنند و اگر نتوانند نفی کنند مورد تمسخر قرار می دهند؛ اگر ما موفقیت هایی داشته باشیم تلاش می کنند محترمانه چشم های خود را بر روی این موفقیت ها ببندند؛ در اردیبهشت ماه سال نود و دو که برخی از هنرمندان و کارمندان حوزه ی هنری خدمت مقام معظم رهبری مشرف شدند، ایشان به این امر اشاره فرمودند.
جریان روشنفکری هنر و ادبیات برآمده از انقلاب را که مرکز آن حوزه هنری بود، ندید میگیرد
جریان روشنفکری تلاش کرد این هنر و ادبیات برآمده از انقلاب را که مرکز آن حوزه هنری بود، ندید بگیرد؛ خواستند اصل انقلاب را ندید بگیرند که شماها نگذاشتید؛ صحبت های مقام معظم رهبری این گونه بود.
«نسیم»: یکی از مسئولین وقت حوزه هنری، که در زمان مسئولیتش به شدت مورد انتقاد جریان مومن به انقلاب بود امروز در جریان مقابل قرار دارد، در این زمینه هم توضیحی می دهید؟
در خصوص آینده انسان ها نمی توانید قضاوتی داشته باشید؛ بنده خدایی که در بخشی از حوزه هنری فعالیت داشته است، فردی موفق بوده است؛ در موفقیت اغلب فیلم های ما موثر بود چرا که این بازار را می شناخت؛ فردی هم نبود که خارج از دایره انقلاب اسلامی فعالیت کند؛ افراد متدین و انقلابی تفکراتی دارند که ممکن است با این تفکرات موفق هم باشند.
«نسیم»: به نظر شما تا چه اندازه حوزه در بخش ادبیات موفق بوده است؟ از نظر من حوزه در بخش ادبیات بیش از فیلم و مستند موفق بوده است.
همیشه بر این نظر بودم که اگر ادبیات در حوزه فعال شود دیگر بخش ها هم فعال میشد
مومنیشریف: به این دلیل که خودم از ادبیات برآمدم، تصور می کنم اگر ادبیات ما راه افتد باقی بخش ها نیز راه خواهد افتاد؛ هدف از ایتدا این چنین بود ؛ لذا وقتی مسئول حوزه هنری از ادبیات انتخاب شد نشان از این دارد که مسئولان بالای نظام نیز چنین فکر می کنند.
تلاش من این است که موانع از سر راه ادبیات کنار رود و معتقد هستم ادبیات اندیشه ساز استو هنر الهام بخش است؛ امیدواریم این بخش به آن مقصد منظور دست یابد؛ به نظر من راه را به درستی انتخاب کردیم، به امد خدا بخش های دیگر هنری نیز بهتر اژ این خواهد شد.
«نسیم»: از نظر شما بهترین کتابی که انتشارات سوره منتشر کرد، چه کتابی بود؟
سوره مهر کشور را از ادبیات وارداتی بی نیاز کرد
مومنیشریف: انتخاب سخت است؛ شکر خدا رشد را در این زمینه می بینم؛ نسبت به سال های گذشته رشد کردیم؛ بنا به گفته رهبری کشور را از ادبیات وارداتی بی نیاز کردیم و این امر را عمیقا احساس می کنم؛ ما صاحب ادبیاتی شدیم که مال خود ما است و از دیگران در ادبیات تاثیر نمی گیریم لذا میتوانیم حرف های را بگوییم که در گذشته نمی توانستیم بازگوکنیم.
در گذشته در حوزه های ایثار، شهادت و... مشکل بود چرا که از دیگران تاثیر میگرفتیم و سعی می کردیم از کارهای آنها الگوبرداری کنیم؛ من به آینده ی ادبیات بسیار امیدوار و خوشبین هستم البته فردی همچون من که مشغله های بسیاری دارد نگرانی هایی نیز دارد که باید در جهت رفع آنها تلاش کرد تا آسیبی به ادبیات وارد نکند.
حدود ده سال است که در حوزه هنری در بخش ادبیات فعالیت دارم؛ با ادبیات در حوزه هنری در مسئولیت، سیاست گذاری و ...آن نقش داشتم.
«نسیم»: برای ترجمه این آثار چه کردید؟
مومنیشریف: وظیفه ترجمه آثار بر عهده حوزه هنری نیست و جای دیگری از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی تعیین شده است ولیکن من از زمانی که وارد حوزه هنری و بخش ادبیات شدم، حدود سال هشتاد و یک، اعتقاد داشتم اگر کارهای ما ترجمه شود حتما انفاقات مهمی هم در داخل و هم در خارج از کشور رخ خواهد داد.
چرا که کارهای ما کارهای متفاوتی است، برای مخاطب بیرونی حتما کارهای قابل اطمینانی خواهد بود؛ در آن زمان دو مانع پیش روی ما بود؛ یکی تجربه دیگران به ویژه تجربه بخش روشنفکری و دیگری نگاه مسئولان در خصوص ترجمه، بود؛ جریان روشنفکری پیش از این در خارج ترجمه هایی به ویژه از بزرگان خود داشتند که موفق نبودند.
نخستین کارهای ما که در کشورهای دیگر به ویژه آمریکا منتشر شد مورد استقبال قرار گرفت
در بین مسئولان یک تفکر اشتباهی وجود داشت؛ کاری در اینجا منتشر شود و با آرم اینجا به آمریکا برود بازار پیدا می کند؛ هر دو مشکل از موانع ما بود؛ تحقیقات و بررسی هایی که انجام شد ما را به دو نتیجه رساند.
من اعتقاد داشتم کارهای ما موفق خواهند بود، اگر به خوبی انتخاب کنیم؛ به این نتیجه رسیدیم که مترجم ما باید زبان مقصد زبان مادری وی باشد یا به اندازه ایی در آن فرهنگ زندگی کرده باشد که گویی زبان مادری وی است؛ نتیجه دوم این که این کتاب ها توسط ناشرانی منتشر شود که در آن کشورها موفق هستند و می توانند در بازار حرفه ایی کتاب آن کشور رقابت کنند؛ ما به دنبال آرم و نام خود نبودیم.
از آن زمان این سیاست را اعمال کردیم ؛ نخستین کارهای ما که در کشورهای دیگر به ویژه آمریکا منتشر شد مورد استقبال قرار گرفت و در داخل کشور نیز تاثیرگذار بود؛ دانش ادبیات کشور ما را به رسمیت شناختند، این امر شامل ادبیات دفاع مقدس نیز می شد و بچه های ما نیز به رسمیت شناخته شدند؛ در دانشگاه های ما برای آثار ما جلسات نقد برگزار شد و به این آثار احترام گذاشتند.
این امر اتفاق مهمی در داخل کشور بود؛ همانطور که فکر می کردیم از این کارها در خارج از کشور نیز استقبال شد؛ مترجم یکی از کارها تعریف می کرد وقتی کار ترجمه شد، قبل از چاپ آن بین اساتید دانشگاه دست به دست می گشت و جالب این است که یکی از اساتید بیان داشت کتاب را مادرزنم نیز می خواند.
علت جذابتی کار را جویا شد و خوانندگان اذعان داشتند تا کنون هر کتابی در خصوص جنگ ایران و عراق خوانده بودند از نگاه آمریکایی ها یا عراقی ها بود که چندان با هم متفاوت نبود و اکنون با افراد جدیدی آشنا می شویم که از نگاه ایرانی ها این جنگ را توصیف می کند و برای ما جذابیت دارد.
منظور از افراد جدید بسیجیان ما بودند و اخلاقی که در جنگ ما حاکم بود برای آنها نیز جالب بود؛ حوزه هنری با وجود این که وظیفه ایی نداشت، در این کار پیشقدم شد؛ بعد از موفقیت های حوزه هنری، افراد دیگر در این عرصه کارهایی انجام دادند؛ امروز نیز مرکز ترجمه حوزه هنری از قسمت های فعال و حرفه ایی در این حوزه است.
«نسیم»: تحریم فیلم ها را امسال نیز دارید؟
حوزه هنری فیلمهایی را نمایش میدهد که با سیاست هایش فاصله نداشته باشد
مومنیشریف: حوزه هنری همواره وظیفه دارد کارهایی را نمایش دهد که قبول دارد و با سیاست های این حوزه فاصله نداشته باشد؛ این سیاست همیشگی حوزه و حق آن است؛ وقتی شما مغازه کتابفروشی داشته باشید هر چهل الی پنجاه هزار کتابی که در سال منتشر می شود را در کتابفروشی خود دارید؟ در کتابفروشی خود کتاب هایی را قرار می دهید که با توجه به سیاست ها و اهداف شما باشد و به آنها نزدیک باشد.
«نسیم»: برای امسال تصمیمی در این خصوص گرفته شده است؟
مومنیشریف: نخیر؛ حوزه طبق روال همیشه کار خود را انجام می دهد؛ چیزی اعلام نمی شود و راه خود را ادامه میدهد؛ دیگران شایعاتی درست می کنند که گاهی برای بازارگرمی است؛ حوزه کار خود را انجام می دهد؛ در سال گذشته برخی کارها را نمایش دادیم و برخی دیگر را نمایش ندادیم؛ صاحبان کارها افراد نجیبی بودند و شلوغ نکردند و مصاحبه مطبوعاتی و فضاسازی نکردند.
«نسیم»: گلایه سندیکای کاغذ این بود که نهادهای داخلی با تیراژهای انبوه، از کاغذ داخلی استفاده نمی کنند؛ نظر شما در این زمینه چیست؟
مومنیشریف: من در جریان استفاده کاغذ از سوی حوزه هنری نیستم ولیکن این امر را می دانم که حوزه هنری در چند سال از جمله نهادهایی بود که بسیار تلاش کرد که یکی از کارخانه های کاغذسازی کشور را که متاسفانه اکنون تعطیل است، راه اندازی کند.
در نهایت این امر را بر عهده مجمع ناشران انقلاب اسلامی گذاشتیم که گزارش تهیه شد و به مقامات مسئول ارائه شد؛ حوزه هنری تا اندازه ایی پیش رفت که خواست از سهامداران آن کارخانه شود تا آن مکان شروع بکار کند؛ وقتی کاغذ در بازار نباشد و مجبور باشیم کتاب را تا زمان نمایشگاه منتشر کنیم باید از کاغذ که در دسترس است، استفاده کنیم.
«نسیم»: کاغذ هست ولیکن ناشران ترجیح می دهند کاغذهای خارجی استفاده کنند.
مومنیشریف: این طور نبوده است؛ کاغذی که ارزان باشد و کیفیت خوبی داشته باشد حتی اگر نگاه بازرگانی داشته باشیم، باید به این امر توجه داشته باشیم؛ برخی کارخانه های داخلی قول هایی به ما دادند و نتوانستند به موقع به قول خود عمل کنند.
کتابی داشتیم که باید در تیراژ بالا تولید می شد؛ با توجه به قول دوستان پیش رفتیم ولیکن متاسفانه به موقع انجام نشد؛ با تمام این وجود حق با این دوستان است و این نه تنها در کاغذ بلکه در تمام موارد وقتی جنس داخلی داریم باید از جنس خارجی چشم پوشی شود و اولویت اول جنس داخلی باشد؛ این امر در حوزه هنری یک سیاست است؛ بنده این امر را دو سال پیش اعلام کردم و در مواردی که تخلفی صورت می گرفت برخورد می شد.
کالای داخلی خوب و با کیفیت وجود داشت و فرد از کالای مشابه خارجی استفاده کرده است، با وی برخورد شده است؛ این سیاست حوزه است.
«نسیم»: انتقادی مطرح می شود که حوزه در برخی مواقع بریز و به پاش دارد.
مومنیشریف: این که هزینه ها چه میزان است را نمی توانم بیان کنم ولیکن این مباحث حاشیه ایی است و از روی کم عقلی مطرح می شود؛ به عبارت دیگر با حاشیه سازی سبب می شوند آن کار پیام خود را از دست دهد؛ چرا فیلم چ ندرخشید؟ هزینه ایی که برای این فیلم شده بود باید بیش از این ها میدرخشید ولیکن به دلیل همین حاشیه سازی ها این فیلم دیده نشد.
چندین برابر این هزینه ها برای موارد بی ارزشی در مملکت خرج می شود ولیکن ما این هزینه ها را برای ساخت کلیپی خوب که در مقابل آمریکا و مبارزه با آن حرفی برای گفتن دارد، خرج می کنیم؛ حوزه هنری برای خود در این زمینه ها حساب و کتاب دارد و شعار این است که کار ارزان و با کیفیت خوب تمام شود.
کارهایی که توسط حوزه هنری انجام می شود و با این هزینه به اتمام می رسد اگر در جاهای دیگر بود بیش از این ها هزینه می شد؛ این مسئله در خصوص فیلم ها، کتاب ها و... نیز وجود دارد؛ کسانی که این مباحث را مطرح می کنند یا از روی کم عقلی است یا افرادی هستند که تاثیر می گیرند؛ در هر دو صورت موفق می شوند.
در خصوص فیلم یک حبه قند نیز گفته شد که فیلم پرهزینه ای بود در حالی که در واقعیت این گونه نبود و این مباحث تنها برای حاشیه سازی بود؛ برای این فیلم یک میلیارد و دویست هزینه شده بود که دویست میلیون آن برای خرید یک دوربین صرف شد که برای ضبط کار مورد نیاز بود؛ در همان زمان افرادی که چنین خرده ایی به این فیلم می گرفتند فیلم هایی با هزینه های سه الی چهار میلیارد می ساختند؛ فیلم استرداد شش الی هفت میلیارد هزینه صرف شد.
گفتگو: علیرضا ملوندی، زهرا جعفری