داوودی: قهرمانان شعر پست‌مدرن، زیرپاگذارندگان اخلاق و مذهبند

گروه فرهنگی «نسیم»؛ شعر پست مدرن در ایران تحت تاثیر شعر پست مدرن رایج در کشورهای غربی ایجاد شد.

رضا براهنی از نخستین شاعرانی است که با انتشار اشعار پست مدرن این سبک شعر را در ایران رواج داد. بعد از براهنی برخی شاعران جوان به این سبک شعر گرایش نشان دادند؛ موافقان این سبک شعر در ایران آن را طبق نظریات فلسفی و سبکی دارای اندیشه و محتوای متفاوت از شعر سنتی و مدرن فارسی می دانند.

با نگاهی اجمالی به غزل پست مدرن و اشعاری که در این به اصطلاح نوآوری جای گرفته اند به این حقیقت می توان دست یابید که ابتذال زبانی و موضوعی تنها عناصر پست مدرنیسم هستند که در غزل پست مدرن رعایت شده اند.

برای اینکه بیشتر از این سبک شعری و اتفاق هایی که در ان می افتد بدانیم به سراغ علی داوودی رفتیم و او برایمان از این نوع شعر و ابتذال حاکم بر آن سخن گفت.

مصاحبه ذیل گفتگو «نسیم» با علی داوودی است:

هیچ کس نمی داند شعر پست مدرن چیست!

«نسیم»: اولین موضوع تعریف شعر پست مدرن است، توضیحی از این شعر ارائه دهید.

داوودی: در پاسخ به سوال شما، من هم یک سوال دارم که در نوع خود توضیح معقولی میتواند باشد و آن اینکه؛ چرا باید اسم دقیقا حتی اسم یک گونه از ادبیات شیرین فارسی واژه ای بیگانه باشد خود همین عنوان، نسبت این گونه را با شعر ما تعیین می کند. وقتی شما چنین سوالی را از من می پرسید دقیقا نمی دانم باید تایید کنم که چنین چیزی هست یا نه منکر باشم. طبیعتا هر اصطلاحی همراه خود معیارها و افق هایی را نیز وارد ادبیات می کند.

اینکه شعر پست مدرن چیست باید بگویم که در حقیقت هیچ کس نمی داند شعر پست مدرن چیست در منطق نظریه پردازان هم تعریف روشنی ندارد شاید بارزترین خصیصه اش همین بی تعریفی باشد نوعی هرج و مرج یا علی الاطلاق عکس العملی بر ضد مدرنیسم است.

براساس آنچه امروزه و بیشتر این سالها در شعر ما به چشم می خورد و ادعا می شود می توان به برخی از شعرها را که ویژگی های خاصی دارند پست مدرن خواند. اما آن مشخصات کدامند؟ به اعتقاد بنده عصیان و نوعی از برآشفتگی که در این آشفتن و به هم ریختگی تعمدی محسوس به چشم می خورد.خصوصا در مقایسه با آن چیزی که که در شعرهای گذشته روال و مرسوم بوده است. امکان دارد بفرمایید این نوآوری که همان مدرن است اما عرض میکنم خیر. صرف نو آوری که جای بحث ندارد نوع موجهه مهم است در این شعرها اساس کار مقابله و درافتادن با چهارچوبهای عینی و ذهنی است و در مراحلی تمسخر و تعدی و تجاوز به حدود و حتی بنیانهای جهان معتدل. لذا از این نظر پست مدرن جریانی معترض است که گذشته از زبان، به حوزه های اجتماعی اخلاق، دین و عرف و ... معترض است.

پست مدرنیسم متاثر از اروپای متلاشی و آشفته بعد از دو جنگ خانمان‌سوز است

ادبیات نوین ما نوعا ادبیات وارداتی است که حتی بسیاری از مباحث و نظریه هایش هم وامی از فرهنگهای دیگر است مثلا همین پست مدرن متاثر و مشابه جریانی است که در اروپای متلاشی و آشفته بعد از دو جنگ خانمانسوز روی دارد. ابعاد تحول و دگرگونی در اروپا چنان وسیع بود که کمترین نشانه ها از علائم و معادلات دنیای مرسوم سنتی و کهن به جا نماند و نسل به جا مانده دریافت که باید خود انسانی دیگر باشد و جهانی دیگر بنا کند مقابل باورهای قبلی خود.

شعر پست مدرن در غرب چنین زادگاه و پایگاهی دارد. تکه تکه و متلاشی شدن و بی نظمی، روایت های جزئی نگر و دنیاهای دربسته کوچک در اشعار پست مدرن فراوان است. چیزی که در بخشی از شعرهای دو دهه اخیر نمونه هایی دارد. در غرب این واکنش و دهن کجی در حقیقت اعتراض نسبت به قاعده و قانونی بود که از دل آن دو جنگ عظیم سربرآورده بود. اما در کشور ما حاصل چه اتفاقی است؟

«نسیم»: تکه تکه شدن در اشعار از چه زمانی ایجاد شد؟

داوودی: وقتی ما از خانه های حیاط و ایوان و گل و باغچه و حوض و ماهی دار به تنگ های آپارتمانی کوچ کردیم و در اطاقها را به روی خود بستیم این همان تجربه دنیای جدید بود که منظومه ها را به هایکو و شعر کوتاه قطعه قطعه کرد. البته حسرت و دریغ گذشته خوردن موضوع تازه ای در شعر نیست

چنان که دیوانهای گذشته پر است از : "... یاران را چه شد؟" اما انسان امروز با باور اینکه بازگشت به گذشته محال است و آینده نیز ادامه وضعیت موجود است حالتی نارضا و قهر دارد. برای همین میزند فریاد: آنچه میخواهم نمیبینم وآنچه می بینم نمیخواهم!

موضوعات اعتقادی و دینی، مایه تفنن برخی شاعران شده است

«نسیم»: تفاوت پست مدرن غربی و ایرانی در چیست؟

داوودی: در اصالت! در دوره ما انقلاب اسلامی بازگشت شدید به مولفه های سنتی و مذهبی بود. تاکیدم به مذهب از این حیث است که آموزه های دینی و به تیع آن اخلاقی در انقلاب اسلامی وجود داشت و بعد از انقلاب اسلامی بلافاصله مساله جنگ و دفاع مقدس را داریم. که این دو یک نوع ادبیات خاصی را در فرهنگ عمومی جامعه حاکم کرد.

بعد از تمام شدن جنگ و تحولات فرهنگی و توسعات سیاسی، برخی به بهانه نوآوری و گریز از تکرار دست به کار شدند و گریزی زدند به الفاظ تازه و حتی غیر فارسی از قبیل سیندرلا و پینوکیو و ... برخی مضامین و موضوعات فردی و اجتماعی مثل ناهنجاری اجتماعی و طلاق و خیانت و ... و کار به جایی کشید که برخی شاعران مفاهیم و بنیانهای اعتقادی و دینی را موضوع تفنن ادبی و هنرنمایی خود قرار دادند و به موازات دور شدن از زبان ادبی و گنجینه سنتی وهنری ادبیات، سعی در به حاشیه بردن نظریه شعر سنتی کرده و اساسا حرفی دیگر و طرزی دیگر پدید اوردند.

«نسیم»: آیا این اتفاق بدی بود؟

داوودی: مقدمتا خیر! خیلی هم خوب بود و کمک شایانی به تکان خورد و توسلات منجمد می کرد تا نگاه جامعه ادبی را از رکود متوجه یک نیاز اساسی به نما معاصرت زبان کند کاری که استاد احمد عزیزی یک تنه در شعر دهه شصت و هفتاد انجام داد . اما بحث در اینجاست که فاصله گرفتن از عرف و سنت تا چه مرزی؟

اگر قرار بر توقف و قاعده مندی نباشد سنگ روی سنگ و کلمه روی کلمه بند نمی شود. امروز شاهدیم که کسانی که یکی دو دهه پیش مدعی یا بانی و پیشتاز شعر آوانگارد نو بودند در اوج تفنن ادبی مسیر درست را شناخته و برای خود محدوده خاصی تعریف کردند. مثلا سعید بیابانکی بیست و چند سال پیش شعرهای به مراتب نو و هنجارشکنی با کلمات و تصاویر به روز و نابی خلق می کرد که امروزه در شعرش خبری از آن نیست چرا که می دانست ادامه آن هنجارگریزی مدام راه به جایی نمی برد و بایستی دیر یا زود آن قالب را ترک میکرد چنانکه ابوالفضل پاشا کرد. پاشا از شاعران نوگرای امروز است که روزگاری غزلهای بسیار نویی می سرود اما غزل ظرف مناسب خواستهای او نبود لذا آزادسرا شد.

قهرمانان این جریان شعری کسانی بودند که مولفه های اخلاقی و مذهبی را زیرپا گذاشتند

«نسیم»: مشابهت پست مدرن ایرانی و غربی چیست؟

داوودی: خوب جامعه ما هم دگرگون شد. نه فقط با انقلاب بلکه با انقلاب تسریع شد. خیلی از باورهای ما عوض شد. لذا بسیاری از حتی ناهنجاریها طبیعی است. اما عدم رعایت برخی مباحث حتی مخاطب شعر را از بین می برد.

«نسیم»: غزل و شعر پست مدرن در کشور ما چه جایگاهی دارد؟

داوودی: به عنوان یک اتفاق در قضیه ادبیات غزل پست مدرن اتفاق رو به جلویی بود؛ چرا که بهانه آن این بود که ادبیات را از وضعیت راکد ادبیات سنتی که فقط محدود به تکرارها بود نجات پیدا کند اما مسئله اصلی است که این تکان خوردن به چه بها و به چه سمتی بوده است؟ قهرمانان این جریان شعری کسانی بودند که مولفه های اخلاقی و مذهبی و ... را زیرپا گذاشتند و در نهایت این شد که برخی از کسانی که اوایل خیلی با علاقه مندی به سمت این جریان رفته بودند و جز بانیان جریان غزل پست مدرن بودند بعد از مدتی از غزل پست مدرن برائت جستند و از این جریان کنار کشیدند.

درباره ایجاد غزل پست مدرن در ادبیات ایران باید گفت که پایگاه ها و جمع های ادبی خیلی آگاهانه و به صورت ارادی به این سمت رفتند که ادبیات نو و جدیدی را ایجاد کنند که جریان غزل پست مدرن عمدتا حاصل تلاش ایشان است.

دوستانی که دو دهه پیش در کرج ساکن بودند افرادی چون هادی خوانساری، حسن صادقی پناه، مهدی موسوی، مریم آرین و .... ا ین گروه بسیار مکلف و متکلف عمل کرد اما دستاورد این گروه اولیه نصیب نسل دیگری شد که به صورت طبیعی وارد این جریان شعری شدند و یافته های آنها را نه به مثابه یک امر ستیزگرنه که به عنوان جریان طبیعی شعر پذیرفتند. مثل مرحوم نجمه زارع چون با این جماعت محشور نبود؛ وقتی آثارشان را می خوانید می بینید در آثارش نوآوری خوبی به کار برد.

من پست مدرن را نه در نوآوری مخالف کهن نه نوآوری بی ریشه بلکه در نوکردن هرآنچه در دست است می دانم و به خدمت گرفتن سرمایه قدیم و جدید. لذا بهترین نمونه اشعار پست مدرن را آثار احمد شاملو میدانم که زبان فخیم و کهن گذشته را در مدرن ترین قالب شعر امروز فارسی به کار گرفته است.

ادبیات حاصل و برآیند فرهنگ و تفکر است

«نسیم»: برخی از چهره های جریان غزل پست مدرن کارگاه هایی شعری را برگزار می کنند و در این کارگاه ها مباحثی غیر از آموزش شعر را ارائه می دهند، نظرتان در این زمینه چیست؟

داوودی: ادبیات در پیشرو ترین حالت نیز حاصل و برآیند فرهنگ و تفکر است. هر تغییری ابتدا باید در نفوس و جان شاعر روی دهد برای رسیدن به یک شعر خوب صرفا مطالعه شعر توصیه نمیشود شعر اعم از شیطانی و رحمانی، خوراک می خواهد لذا همان طور که برای تربیت یک هنرمند مومن سفر زیارتی و سیر مطالعاتی و مصاحبت با اولیا و رعایت قوانین و سلوک توصیه میشود برای ادبیات وشعری که قرار است بازگو کننده ناهنجاری باشد مسلما توصیه به تجربیات ناهنجار بخشی از نظام تربیتی خواهد بود.