محسن پرویز:
هیئت نظارت بر کتاب فقط دوبار تشکیل جلسه داده است/ مجوز کتاب را نمیتوانیم به بعد از نشر واگذار کنیم
عضو انجمن قلم گفت: من اعتقاد دارم مجوز کتاب را نمیتوانیم به بعد از نشر واگذار کنیم. نه برای سالمسازی فضا. چراکه برای سالمسازی فضا باید کارهای دیگری انجام شود.
اگر اجازه بدهید، قبل از پاسخ دادن به سؤال شما، یک پیش زمینه از هیئت َ نظارت بر کتاب ارائه کنم. شما می دانید که در حوزۀ کتاب، شورای انقلاب فرهنگی مصوبه ای با عنوان اهداف، سیاست ها و ضوابط نشر کتاب دارد. این مصوبه که در دهۀ 60، تصویب شده بود، مجدداً با اصلاحات در سال 88 بازنگری شد و در فروردین 89، تصویب و در نهایت، ابلاغ شد.
در این مصوبه، ضوابط، سیاست های ایجابی و حدود و ضوابطی برای نشر کتاب در نظر گرفته شده و طبیعتاً باید در جایی بر اجرای آن نظارت شود. برای این منظور، دو هیئت نظارت در نظر گرفته شده است. یک هیئت نظارت بر نشر کتاب و دیگری هیئت نظارت بر کتاب کودک و نوجوان. طبق پیش بینی های انجام شده، در هر دو هیئت باید حداقل پنج نفر از صاحب نظران حضور داشته باشند. در هیئت نظارت بر نشر کتاب، صاحب نظران و شخصیت های علمی، دینی و فرهنگی مدنظر بوده و در هیئت نظارت بر کتاب کودک هم، صاحب نظران آگاه به امور تربیتی از دیدگاه اسلامی و مسائل خاص کتاب های کودکان در نظر گرفته شده است که وظیفۀ انتخاب و معرفی این افراد به شورای عالی انقلاب فرهنگی، بر عهدۀ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.
متأسفانه، در دولت قبل، به دلیل اختلاف رأی و نظری که ظاهراً بین اعضای شورا و رئیس شورا وجود داشت، افرادی که معرفی شده بودند و به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی هم رسیده بودند، احکامشان تا اواخر دولت قبل صادر نشد و زمینۀ تشکیل جلسات هم به وجود نیامد. البته، در آن برهه، وزارت فرهنگ و ارشاد هم به وظیفۀ خودش برای تشکیل جلسات شورا عمل نکرد.
پس چرا اعضای قبلی که حکمشان هنوز پابرجا بود، به کارشان ادامه ندادند؟بحث بر سر همین بود. اعضای جدید شورا تأیید نشده اند، این رویه است که مسئولان و اعضای قبلی تا زمانی که حکم نقض صادر نشود، باید به کارشان ادامه دهند. متأسفانه وزارت ارشاد از این موضوع استفادۀ نادرستی کرد و به بهانۀ اینکه حکم اعضای جدید صادر نشده، هیئتی را که قبلاً مشغول فعالیت بود، عملاً تعطیل کرد و عوامل اجرایی به همان روال معمول، کارشان را انجام دادند. این مسئله خطای بد و بزرگی بود و چون نهادهای بازرسیمان به موقع رسیدگی نمی کنند، کسی به این موضوع توجه نکرد و دولت تمام شد و دولت تازه سر کار آمد.
در دولت جدید، اعضای جدیدی معرفی شدند و حکم هم گرفتند و دو جلسه هم تشکیل شد و اعضا، آقای مهدوی راد را هم به عنوان رئیس انتخاب کردند. اما متأسفانه گویا فراموش شد که این هیئت باید به صورت مداوم تشکیل شود و کارش را انجام دهد و نظارتی عالی داشته باشد. البته جای تأسف عمیق دارد که عوامل نظارتی زمانی که به قوانین و ضوابط عمل نمی کنند، تذکری نمی دهند تا در همان زمان که خطا اتفاق می افتد، امور را اصلاح کنند. ببینید خیلی اوقات خطایی اتفاق می افتد؛ اما در زمان لازم کسی جلوی آن را نمی گیرد. البته در جمهوری اسلامی با خطاها برخورد خواهد شد؛ ولی وقتی از زمان آن گذشته و طبیعتاً آب رفته را نمی توان به جوی برگرداند.
باید قبول کنیم طبق قانون، وقتی جلسات هیئت نظارت بر کتاب تشکیل نمی شود، تصمیمات اجرایی اداره کتاب مشروعیت پیدا نمی کند. ادارۀ کتاب بازوی اجرایی هیئت نظارت است و باید گزارش هایی به هیئت بدهد که چه کتاب هایی مجوز گرفته و چه کتاب هایی چه مسائلی داشته اند. این هیئت باید تشکیل جلسه بدهد و شرایط حوزۀ کتاب را طبق آنچه در مصوبۀ شورای عالی انقلاب فرهنگی وجود دارد، بررسی کند. این مصوبه، یک مصوبۀ وسیع و کارآمد است و چند آدم تمام وقت می خواهد که آن را اجرا کنند.
برگزار نشدن جلسات هیئت نظارت چه آسیب هایی به حوزۀ نشر می زند یا چه خطراتی را متوجه وزارت ارشاد می کند؟متأسفانه در بحث کتاب، ما فقط بحث ممیزی را می بینیم؛ درحالی که ضوابط ایجابی اگر درست اجرا می شد، فضای نشر کشور متحول می شد و نشاط تازه ای به وجود می آورد. اما فعلاً تشکیل نشدن جلسات هیئت نظارت به تصمیم مسئولان اجرایی برمی گردد که بخواهند این جریان به وجود بیاید یا نیاید؛ وگرنه می دانید که خیلی از کارها، به همین شکل انجام می شود و ظاهراً مشکلی ایجاد نمی شود.
اگر تشکیل نشدن جلسات، غیرقانونی است، چرا نهادهای نظارتی برخورد نمی کنند و یا چرا شورای عالی انقلاب فرهنگی تذکر نمی دهد؟من پیش فرضم را بر این نمی گیرم که جلسات هیئت تشکیل نمی شود؛ چون اطلاع کافی از روند برگزاری جلسات ندارم و گزارش منظمی هم در این زمینه، منتشر نمی شود. اما برای من به عنوان کسی که تجربۀ کار اجرایی دارم، تشکیل نشدن آن اعجاب آور خواهد بود و معتقدم باید به مسئولی که بدون تشکیل شدن هیئت نظارت، این کار خطیر را انجام می دهد، مدال شجاعت داد.
بگذارید از از حوزۀ تخصصی خودم برایتان مثال بزنم. کسی که در یک منطقۀ دورافتاده که تخصص ندارد و مشغول کار طبابت می شود تا وقتی که اتفاقی نیفتاده، کسی کاری ندارد؛ ولی اگر روز و روزگاری به مشکلی بربخورد، همۀ زندگی اش سیاه خواهد شد؛ چون صلاحیت این کار را نداشته است. به نظر من مهم نیست که آیا در هیئت نظارت افراد صاحب صلاحیت بالایی هستند یا بی صلاحیت، مهم این است که به هر حال قانون، این وظیفه را به عهدۀ هیئت نظارت گذاشته است. اگر قرار باشد مدیران اجرایی، هیئت نظارت را تشکیل ندهند و مطابق صلاحدید خودشان عمل کنند، ممکن است اتفاقی نیفتد. اما اگر روزی و روزگاری قرار شود که به این امور رسیدگی شود، خلاف ضابطه عمل کرده اند و قطعاً اشخاص، هم در حیطۀ کاری و هم در زندگی شخصی، دچار مشکلات اساسی خواهند شد.
به نظر من، تشکیل هیئت نظارت قوی که در حوزه های مختلف، افراد سرآمدی در آن وجود داشته باشند که هم به حوزۀ کاریشان اشراف داشته باشند و هم از متانت کافی برخوردار باشند، همچنین نه سخت گیرانه و نه سهل گیرانه عمل کنند، مطمئن باشید جریان نشر متحول خواهد شد. پذیرفتنی نیست که بگوییم بود و نبود هیئت نظارت یکی است. ممکن است هیئتی تشکیل بدهیم که افراد اهلیت لازم را نداشته باشند که آن مقولۀ جدایی است. اما در هیئتی که افراد صاحب صلاحیت در آن حضور دارند، که هیئت فعلی چنین است، مسئولیت را از دوش مجریان برمی دارد و مجریان می توانند به کار اصلی خودشان بهتر برسند.
یکی از انتقادهای که وارد می شود، این است که کتاب های مسئله دار زیادی از ممیزی ارشاد عبور می کنند و مجوز می گیرند. به نظر شما، آیا در حال حاضر دولت می تواند بار مسئولیت این کتاب ها را به گردن هیئت نظارت بیندازد؟فکر نمی کنم این توجیه در دولت وجود داشته باشد. اگر به احتمال زیاد، قرار باشد که به ماجرا رسیدگی کنند، وجود هیئت نظارت و پیگیری امور توسط هیئت های نظارت و عمل به مُرّ قانون، همان چیزی است که در ضوابط نوشته شده است و به دولت، بیشتر کمک می کند. دبیرخانۀ هیئت نظارت باید در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مستقر باشد و موظف است گزارش جلسات را به صورت سالانه، به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه دهد.
چیزی که در ضوابط، پیش بینی شده، محکم و دقیق است و جلوی بی عدالتی را می گیرد. وقتی جلسات تشکیل نشده، ممکن است کسی متن را با سلیقۀ خود بخواند و صلاح بداند یا نداند که منتشر شود؛ اما وقتی کمیته هست، اساساً جلوی چنین اعمال سلیقه هایی گرفته می شود. تشکیل هیئت نظارت بر کتاب، برای جلوگیری از تضییع حق مصوب شده. ضمن اینکه برای این هیئت، کمیته هایی پیش بینی شده است که به مسئولان اجرایی کمک می کنند تا ضوابط بهتر و درست تر عمل شود. منتهی اگر به هر علت به آن عمل نکردند، مسئولیت به گردن وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.
در ابتدای این دولت زمزمه هایی مبنی بر واگذاری ممیزی به ناشران یا انتقال ممیزی به خارج از وزارت ارشاد به گوش می رسید. به نظر شما آیا اصولا می توان ممیزی را به ناشر یا به بعد از انتشار کتاب منتقل کرد؟من اعتقاد دارم مجوز کتاب را نمی توانیم به بعد از نشر واگذار کنیم. نه برای سالم سازی فضا. چراکه برای سالم سازی فضا باید کارهای دیگری انجام شود. ممکن است آثاری به صورت غیرقانونی در جامعه منتشر شود. الان در فضای مجازی به خیلی آثار بسیار مخرب دسترسی آسانی وجود دارد که قابل مقایسه با فضای کنونی نشر کشور نیست. به هر حال برای سالم سازی فضا، کارهای مختلفی باید انجام شود که موضوع بحث ما نیست.
به نظر من، کسانی که بحث انتقال ممیزی به بعد از چاپ را مطرح می کنند، تصورشان این است کتاب که چاپ شد، کیست که بخواهد آن را بخواند و دنبال مسئله بگردد. آن ها می خواهند ماجرا را به یک امر محال ارجاع بدهند، وگرنه به شکل عملیاتی، امکان واگذاری به بعد از چاپ نیست.
ممیزی علاوه بر اینکه به بحث سالم سازی فضا کمک می کند، کمکی برای ناشر است. بسیاری از ناشران، کارشناس بررسی و تأیید محتوا ندارند، در واقع، ممیزی به ناشر کمک می کند تا از مشکلات کتابی که در آن تخصص ندارد، باخبر شود. ناشر وقتی مجوز قبل از چاپ می گیرد، در واقع کتابش یک بار خوانده می شود و این به نفع ناشر است. چه بسا نکاتی از دست ناشر در رفته باشد که افراد امین و متخصص، کتاب را مطالعه می کنند و به او تذکر می دهند.
در کنار این موضوع، وقتی مسئولیت را به ناشران واگذار می کنید، سرمایه اش را در معرض خطر قرار می دهید. مثلا یک کتاب 500 صفحه ای منتشر شود و در یک جمله ، تمسخری به یکی از اقوام صورت گرفته باشد. نتیجه اش این است که کل کتب باید امحا شود. ممکن است تبعات اجتماعی ماجرا را کسی نتواند کنترل کند. زمینۀ بروز مشکلات و مسائل در جامعۀ ما که دشمنان قسم خورده داریم، زیاد است. بعضی مشکلات را دمِ دستی و کوچک می کنند و ممیزی را منوط به آثار سیاسی می کنند که اجازه چاپ نمی گیرند. اخیراً در تلویزیون، یک تمسخری به آذری زبان ها اتفاق افتاد و زمینۀ بروز مشکلات فراهم شد. ما کسانی را داریم که پول خرج می کنند تا چنین مسائلی را بزرگ کنند و قومیت ها و صنوف را به هیجان بیاورند و به صحنه بیاورند و از آن ها سوءاستفاده کنند.